Najważniejsze:
- Dwuosobowa spółka jawna nie powinna zostać po wystąpieniu jednego wspólnika spółką jednoosobową; jeżeli spółka ma dalej istnieć, trzeba wcześniej zadbać o nowego wspólnika albo inną prawidłową konstrukcję prawną.
- Przeniesienie ogółu praw i obowiązków wspólnika jest możliwe tylko wtedy, gdy pozwala na to umowa spółki, a pozostali wspólnicy wyrażą zgodę, chyba że umowa spółki stanowi inaczej.
- Zmianę wspólnika lub rozwiązanie spółki trzeba zgłosić do KRS elektronicznie, co do zasady w terminie 7 dni od zdarzenia uzasadniającego wpis.
- Nowy wspólnik oraz wspólnik występujący mogą odpowiadać za wcześniejsze zobowiązania spółki; szczególnie trzeba uregulować długi, kredyty, debet na rachunku i rozliczenia z kontrahentami.
- Jeżeli wspólnicy chcą się rozdzielić, ale dalej współpracować, można rozwiązać spółkę, podzielić majątek i zawrzeć osobną umowę konsorcjum albo inną umowę współpracy.
Czy wystąpienie wspólnika rozwiązuje dwuosobową spółkę jawną?
W spółce jawnej przyczyny rozwiązania spółki określa przede wszystkim art. 58 Kodeksu spółek handlowych. Jedną z nich jest wypowiedzenie umowy spółki przez wspólnika lub przez jego wierzyciela. W praktyce w spółce dwuosobowej wystąpienie jednego wspólnika jest szczególnie ryzykowne, bo po jego odejściu pozostałby tylko jeden wspólnik, a spółka jawna jest spółką osobową wymagającą co najmniej dwóch wspólników.
Dlatego przy dwuosobowej spółce jawnej nie należy zaczynać od prostego „wykreślenia” jednego wspólnika bez planu dalszego działania. Jeżeli celem jest kontynuacja działalności pod dotychczasową spółką, trzeba najpierw ustalić, czy do spółki wejdzie nowy wspólnik, czy wspólnik występujący przeniesie ogół praw i obowiązków na inną osobę, czy też spółka zostanie rozwiązana, a przedsiębiorstwo przejmie jeden ze wspólników.
Warto odróżnić potoczne „odkupienie udziałów” od konstrukcji prawnej właściwej dla spółki jawnej. W spółce jawnej nie ma udziałów w takim znaczeniu jak w spółce z o.o. Przedmiotem przeniesienia jest ogół praw i obowiązków wspólnika, czyli całe uczestnictwo w spółce. Podobne problemy praktyczne pojawiają się przy zmianie wspólnika w spółce jawnej, dlatego dokumenty trzeba przygotować precyzyjnie.
Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›
Wycena zwykle w ciągu 1 godziny • Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Najprostszy sposób zachowania spółki: przeniesienie ogółu praw i obowiązków
Jeżeli wspólnicy są zgodni, a spółka ma dalej działać, najczęściej najpraktyczniejszym rozwiązaniem jest przeniesienie ogółu praw i obowiązków wspólnika występującego na inną osobę. Może to być osoba trzecia albo podmiot, który ma wejść do spółki w miejsce dotychczasowego wspólnika. Taka konstrukcja pozwala uniknąć likwidacji i zachować ciągłość działalności, o ile jest przeprowadzona zgodnie z umową spółki i Kodeksem spółek handlowych.
Zgodnie z art. 10 K.s.h. przeniesienie ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej jest możliwe tylko wtedy, gdy umowa spółki tak stanowi. Jeżeli umowa spółki nie przewiduje takiej możliwości, trzeba ją najpierw zmienić. Co do zasady potrzebna jest także pisemna zgoda wszystkich pozostałych wspólników, chyba że sama umowa spółki wprowadza inne zasady.
W dokumentach warto uregulować w szczególności:
- kto nabywa ogół praw i obowiązków występującego wspólnika,
- cenę albo inny sposób rozliczenia ze wspólnikiem występującym,
- dzień przejścia praw i obowiązków,
- odpowiedzialność za zobowiązania spółki istniejące przed zmianą,
- zasady przekazania dokumentów, dostępu do rachunków, pełnomocnictw, umów z kontrahentami i spraw pracowniczych,
- treść zmian w umowie spółki i sposób reprezentacji po zmianie.
Jeżeli spółka była założona w systemie S24 i nadal spełnia warunki korzystania z tego systemu, część zmian może być dokonana przy wykorzystaniu wzorców w systemie teleinformatycznym. W pozostałych przypadkach wniosek zmianowy składa się przez Portal Rejestrów Sądowych.
Rozliczenie z występującym wspólnikiem i odpowiedzialność za długi
Samo porozumienie wspólników nie powinno ograniczać się do wskazania, że jeden ze wspólników „wychodzi ze spółki”. Konieczne jest rozliczenie jego udziału kapitałowego, wkładów, zysków, strat, pobranych zaliczek, pożyczek, zobowiązań wobec spółki i zobowiązań spółki wobec niego. Jeżeli rozliczenie ma nastąpić przez zapłatę ceny za ogół praw i obowiązków, trzeba wskazać termin, sposób zapłaty i ewentualne zabezpieczenie.
Wspólnik przystępujący do spółki odpowiada za zobowiązania spółki powstałe przed dniem jego przystąpienia. Przy przeniesieniu ogółu praw i obowiązków wspólnika trzeba też pamiętać, że za zobowiązania występującego wspólnika związane z uczestnictwem w spółce oraz za zobowiązania spółki odpowiadają solidarnie wspólnik występujący i wspólnik przystępujący. Wobec wierzycieli, banków i kontrahentów wewnętrzne ustalenia wspólników nie zawsze będą wystarczające, jeżeli wierzyciel nie zgodzi się na zmianę dłużnika albo zwolnienie z długu.
Szczególnej uwagi wymaga rachunek bankowy, limit kredytowy, debet, leasing, najem lokalu i większe umowy handlowe. Debet na rachunku spółki nie znika przez samą zmianę wspólnika ani przez rozwiązanie spółki. Trzeba go spłacić albo uzgodnić z bankiem nowe warunki. W sporach z wierzycielami podobne znaczenie może mieć również zajęcie konta spółki jawnej przez komornika, bo egzekucja może utrudnić spokojne rozliczenie między wspólnikami.
Ważne:
Jeżeli w spółce są kredyty, leasingi, zaległości podatkowe, zobowiązania wobec pracowników albo sporne rozliczenia z kontrahentami, przed podpisaniem umowy wystąpienia warto sprawdzić nie tylko umowę spółki, ale też wszystkie najważniejsze umowy gospodarcze. Zgoda wspólników nie zawsze wystarczy do zwolnienia jednej osoby z odpowiedzialności wobec wierzyciela.
Gdy nie ma nowego wspólnika: rozwiązanie spółki, likwidacja albo inny sposób zakończenia działalności
Jeżeli do spółki nie ma wejść nowy wspólnik, a dotychczasowi wspólnicy chcą zakończyć współpracę, trzeba przyjąć, że spółka jawna zmierza do rozwiązania. Nie zawsze oznacza to klasyczną likwidację polegającą na spieniężeniu całego majątku. Zgodnie z art. 67 K.s.h. wspólnicy mogą uzgodnić inny sposób zakończenia działalności spółki, jeżeli nie sprzeciwia się temu umowa spółki i interes wierzycieli.
W praktyce możliwe jest między innymi:
- przeprowadzenie likwidacji i spieniężenie majątku spółki,
- podział składników majątku w naturze między wspólników,
- sprzedaż przedsiębiorstwa albo jego zorganizowanej części jednemu wspólnikowi lub osobie trzeciej,
- przejęcie części składników przez jednego wspólnika z obowiązkiem spłaty drugiego,
- wniesienie wybranych aktywów do nowej spółki albo wykorzystanie ich w jednoosobowej działalności gospodarczej, z uwzględnieniem skutków podatkowych i odpowiedzialności za długi.
Nie należy jednak utożsamiać takiego rozwiązania z formalnym podziałem spółki w rozumieniu przepisów o podziale spółek. Spółka jawna nie jest typowym podmiotem dzielonym w procedurze przewidzianej dla spółek kapitałowych. W praktyce chodzi raczej o rozwiązanie spółki i umowne rozdysponowanie majątku. Szerzej ten problem występuje przy planowanym podziale spółki jawnej na dwa osobne podmioty.
Przejęcie majątku przez jednego wspólnika na podstawie art. 66 K.s.h.
Jeżeli w spółce składającej się z dwóch wspólników po stronie jednego z nich powstanie przyczyna rozwiązania spółki, sąd może przyznać drugiemu wspólnikowi prawo przejęcia majątku spółki z obowiązkiem rozliczenia się ze wspólnikiem występującym. Wynika to z art. 66 K.s.h. Rozwiązanie to ma znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy jeden wspólnik chce dalej prowadzić przedsiębiorstwo, a drugi nie angażuje się w działalność, wypowiada umowę albo istnieje trwały konflikt uniemożliwiający współpracę.
Postępowanie sądowe zwykle nie jest pierwszym wyborem, jeżeli wspólnicy są zgodni. Wtedy szybsze i tańsze bywa porozumienie, zmiana umowy spółki, przeniesienie ogółu praw i obowiązków albo umowne rozwiązanie spółki bez likwidacji. Droga sądowa staje się istotna wtedy, gdy wspólnicy nie potrafią ustalić wartości majątku, zasad spłaty, odpowiedzialności za długi albo sposobu dalszego korzystania z przedsiębiorstwa.
Podział majątku i dalsza współpraca po rozstaniu wspólników
Zdarza się, że wspólnicy nie chcą dalej prowadzić jednej spółki, ale chcą zachować relacje z klientami i nadal współpracować przy wybranych kontraktach. Wtedy można rozwiązać spółkę jawną, rozliczyć jej majątek, założyć osobne działalności albo nowe spółki i zawrzeć umowę współpracy, na przykład umowę konsorcjum.
Konsorcjum nie jest odrębną spółką handlową, nie ma własnych organów, nie ma własnego majątku i co do zasady nie podlega rejestracji w KRS. Jego treść wynika z umowy. Wspólnicy mogą ustalić w niej między innymi zasady wspólnego składania ofert, podział kosztów i przychodów, odpowiedzialność za wykonanie kontraktów, zakaz konkurencji w określonym zakresie, poufność, zasady korzystania z dotychczasowych klientów i sposób rozliczania wspólnych przedsięwzięć.
Taka konstrukcja może być korzystna, gdy każdy z byłych wspólników chce mieć osobną księgowość, rachunek bankowy i niezależność gospodarczą, ale jednocześnie chce wykonywać część zleceń razem z byłym wspólnikiem. Umowa konsorcjum nie zastąpi jednak rozliczenia starej spółki i nie zwolni automatycznie z odpowiedzialności za jej wcześniejsze długi.
Formalności w KRS, urzędzie skarbowym, VAT, ZUS i banku
Zmianę składu wspólników, zmianę umowy spółki, zmianę sposobu reprezentacji albo rozwiązanie spółki trzeba zgłosić do KRS. Obecnie wnioski do rejestru przedsiębiorców składa się elektronicznie: przez Portal Rejestrów Sądowych albo, w sprawach obsługiwanych wzorcem, przez system S24. Co do zasady wniosek o zmianę danych powinien zostać złożony w terminie 7 dni od zdarzenia uzasadniającego wpis.
Aktualne opłaty trzeba każdorazowo sprawdzić przed złożeniem wniosku, ale zasadniczo wniosek o zmianę wpisu w rejestrze przedsiębiorców podlega opłacie sądowej 250 zł, a zmiana dokonana przy wykorzystaniu wzorca w systemie teleinformatycznym może korzystać z niższej opłaty. Wykreślenie podmiotu z rejestru przedsiębiorców podlega odrębnej opłacie. Od końca 2025 r. przy wpisach do KRS nie dolicza się już obowiązkowej opłaty za ogłoszenie wpisu w Monitorze Sądowym i Gospodarczym.
Po zmianie wspólników albo danych uzupełniających spółka powinna sprawdzić obowiązek złożenia aktualizacji NIP-8 do urzędu skarbowego. Formularz ten służy między innymi do zgłaszania rachunków bankowych, miejsc prowadzenia działalności oraz danych uzupełniających przekazywanych dalej do właściwych rejestrów i instytucji. Jeżeli spółka kończy działalność jako podatnik VAT, trzeba też złożyć VAT-Z.
Przy zmianie wspólnika spółki jawnej prowadzącej podatkową księgę przychodów i rozchodów może powstać obowiązek sporządzenia spisu z natury według aktualnych przepisów dotyczących PKPiR. Przy rozwiązaniu spółki i podziale majątku konieczne jest również podatkowe rozliczenie wspólników, w tym ustalenie skutków w PIT, VAT, PCC lub innych podatkach zależnie od sposobu przeniesienia majątku.
Nie można pominąć spraw praktycznych: aktualizacji danych w banku, odwołania albo zmiany pełnomocnictw, zgłoszeń w ZUS, poinformowania księgowości, kontrahentów i pracowników oraz przejrzenia umów, które wymagają zgody drugiej strony na zmianę składu wspólników albo zmianę podmiotu wykonującego umowę.
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, jak te same zasady mogą działać w różnych wariantach zakończenia współpracy wspólników.
PRZYKŁAD 1
Dwóch wspólników prowadzi spółkę jawną. Jeden z nich chce odejść, ale spółka ma nadal wykonywać dotychczasowe umowy. Umowa spółki przewiduje możliwość przeniesienia ogółu praw i obowiązków. Wspólnicy podpisują zgodę na przeniesienie, ustalają cenę, nowy wspólnik wstępuje w miejsce odchodzącego, a spółka składa wniosek zmianowy do KRS. Taki wariant pozwala zachować ciągłość działalności, ale wymaga dobrego uregulowania odpowiedzialności za wcześniejsze długi.
PRZYKŁAD 2
Wspólnicy nie znaleźli osoby, która mogłaby wejść do spółki. Jeden z nich chce jednak dalej prowadzić sklep, korzystać z lokalu i przejąć wyposażenie. Wspólnicy mogą uzgodnić rozwiązanie spółki bez klasycznej likwidacji, sporządzić wykaz majątku, ustalić wartość składników i przewidzieć spłatę drugiego wspólnika. Jeżeli nie ma zgody co do wartości majątku albo zasad przejęcia, konieczne może być skorzystanie z drogi sądowej.
PRZYKŁAD 3
Dwaj wspólnicy chcą mieć osobne firmy, osobne rachunki i osobną księgowość, ale nadal wspólnie obsługiwać największego klienta. Rozwiązują spółkę jawną, dzielą sprzęt i należności, spłacają debet na rachunku spółki albo uzgadniają jego rozliczenie z bankiem, a następnie podpisują umowę konsorcjum dotyczącą jednego kontraktu. Dzięki temu każdy działa samodzielnie, a współpraca dotyczy tylko jasno określonego projektu.
FAQ
Czy dwuosobowa spółka jawna może działać dalej po odejściu jednego wspólnika?
Co do zasady nie powinna działać jako spółka jednoosobowa. Jeżeli celem jest kontynuacja spółki, należy wcześniej wprowadzić nowego wspólnika albo przeprowadzić przeniesienie ogółu praw i obowiązków w sposób zgodny z umową spółki i K.s.h.
Czy można po prostu odkupić udziały wspólnika w spółce jawnej?
Potocznie mówi się o odkupieniu udziału, ale prawnie chodzi o przeniesienie ogółu praw i obowiązków wspólnika. Jest to dopuszczalne tylko wtedy, gdy pozwala na to umowa spółki oraz zostaną spełnione wymogi zgody pozostałych wspólników.
Czy umowa przeniesienia ogółu praw i obowiązków musi być u notariusza?
Kodeks spółek handlowych nie wprowadza ogólnego obowiązku aktu notarialnego dla każdej takiej umowy, ale dokumenty powinny być przygotowane co najmniej w formie pozwalającej wykazać zgodę wspólników i treść transakcji. Forma może zależeć od treści umowy spółki, rodzaju przenoszonych składników oraz tego, czy zmiana jest dokonywana w S24.
Kto odpowiada za długi spółki po zmianie wspólnika?
Nowy wspólnik może odpowiadać za zobowiązania spółki powstałe przed jego przystąpieniem. Wspólnik występujący nie uwalnia się automatycznie od odpowiedzialności za wcześniejsze zobowiązania, jeżeli przepisy albo umowy z wierzycielami przewidują jego odpowiedzialność. Dlatego przed zmianą trzeba sprawdzić zadłużenie, kredyty, leasingi i zaległości publicznoprawne.
Czy spółkę jawną można podzielić na dwa osobne podmioty?
Nie jest to klasyczny podział spółki w trybie przewidzianym dla spółek kapitałowych. W praktyce wspólnicy mogą jednak rozwiązać spółkę, podzielić majątek, przenieść wybrane składniki do nowych działalności albo spółek i uregulować dalszą współpracę osobną umową.
Co trzeba zgłosić do KRS przy wystąpieniu wspólnika?
Do KRS zgłasza się między innymi zmianę umowy spółki, zmianę składu wspólników, zmianę osób uprawnionych do reprezentacji oraz ewentualnie wykreślenie spółki, jeżeli dochodzi do jej rozwiązania. Wniosek składa się elektronicznie, najczęściej przez Portal Rejestrów Sądowych.
Co zrobić z debetem na koncie spółki?
Debet trzeba spłacić albo uzgodnić z bankiem jego dalsze rozliczenie. Wspólnicy mogą między sobą ustalić, kto ekonomicznie poniesie ten koszt, ale takie porozumienie nie musi wiązać banku, jeżeli bank nie wyrazi zgody na zmianę warunków odpowiedzialności.
Źródła
Sprzedaż udziałów w spółce jawnej
