Częściowy dział spadku a zrzeczenie się udziału w konkretnym składniku

Zbycie udziału w spadku i częściowy dział spadku to nie to samo

W opisanej sytuacji trzeba wyraźnie oddzielić dwie instytucje prawne:

• zbycie spadku albo udziału spadkowego – uregulowane w art. 1051-1055 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• dział spadku, w tym częściowy dział spadku – uregulowany w art. 1037-1046 Kodeksu cywilnego oraz w art. 680-689 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie. Jeżeli podpisuje Pani umowę zbycia udziału w spadku, przenosi Pani udział w całym spadku albo w ułamkowej części swojego udziału. Jeżeli natomiast zawiera Pani umowę o częściowy dział spadku, można rozdzielić tylko wybrane składniki majątku spadkowego, a reszta nadal pozostaje we współuprawnieniu spadkobierców.

Zobacz również: dział spadku i zniesienie współwłasności

Kiedy dochodzi do zbycia udziału w spadku

Zgodnie z art. 1051 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który spadek przyjął, może zbyć spadek w całości lub w części. To samo dotyczy zbycia udziału spadkowego. Oznacza to, że po przyjęciu spadku można przenieść na inną osobę: Jeżeli zamiast częściowego działu spadku rozważane jest przeniesienie udziału spadkowego na dziecko, pomocny będzie materiał o zbyciu udziału w spadku na syna i późniejszym dziale spadku.

• cały spadek, jeżeli spadkobierca jest jeden,
• cały swój udział spadkowy,
• ułamkową część własnego udziału spadkowego.

Nie jest to jednak umowa dotycząca konkretnego mieszkania, konkretnej działki czy tylko jednego roszczenia o odszkodowanie. Zbycie udziału spadkowego obejmuje ogół praw i obowiązków wchodzących do spadku w zakresie objętym umową. Wynika to z samej konstrukcji art. 1051 Kodeksu cywilnego.

W praktyce, jeżeli ma Pani udział 1/6 w spadku po określonym spadkodawcy i sprzeda Pani połowę tego udziału, to nabywca wejdzie w Pani miejsce w zakresie 1/12 udziału w całym spadku. Nie oznacza to automatycznie, że przejmuje wyłącznie jedno mieszkanie albo wyłącznie udział w spornej działce.

Ważne jest również, że zgodnie z art. 1052 § 1 Kodeksu cywilnego umowa zbycia spadku powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Bez zachowania tej formy czynność jest nieważna na podstawie art. 73 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy można przekazać tylko jedno mieszkanie albo samo odszkodowanie?

Tak, ale co do zasady nie przez zbycie udziału w spadku, tylko przez dział spadku albo przez rozporządzenie już przyznanym prawem po dokonanym dziale. Do chwili działu spadku spadkobiercy mają prawa do całego majątku spadkowego w częściach ułamkowych, a nie do konkretnie wydzielonych rzeczy. Wynika to z art. 1035 Kodeksu cywilnego, który odsyła do przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych.

Dlatego sformułowania typu „rezygnacja z jednego mieszkania na rzecz wuja” albo „zrzeczenie się odszkodowania” muszą być bardzo precyzyjnie opisane w dokumencie. Sama potoczna nazwa niczego nie przesądza. W rzeczywistości może chodzić o:

• umowę częściowego działu spadku,
• umowę o zniesienie współwłasności połączoną z działem spadku,
• cesję wierzytelności, jeżeli wierzytelność została już dostatecznie określona,
• zbycie udziału spadkowego, które wywołuje dalej idące skutki, niż zakłada podpisujący.

Właśnie dlatego nie należy podpisywać dokumentu przygotowanego przez innego spadkobiercę bez sprawdzenia, czy dotyczy on tylko oznaczonego składnika majątku, czy jednak udziału w całej masie spadkowej.

Na czym polega częściowy dział spadku

Zgodnie z art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. Z kolei art. 1038 § 2 Kodeksu cywilnego wprost stanowi, że umowny dział spadku może objąć cały spadek lub być ograniczony do części spadku.

To oznacza, że dopuszczalne jest rozliczenie tylko wybranych składników, na przykład:

• jednego mieszkania,
• udziału w domu,
• wierzytelności o odszkodowanie,
• innego oznaczonego prawa majątkowego.

Jeżeli więc wszyscy spadkobiercy zgodzą się, aby wuj otrzymał wyłącznie mieszkanie i ewentualnie roszczenie o odszkodowanie, a pozostałe składniki majątku nie zostaną objęte działem, to prawa do pozostałej części spadku nadal pozostaną przy wszystkich spadkobiercach według dotychczasowych udziałów.

Inaczej mówiąc: prawidłowo sporządzony częściowy dział spadku nie powoduje utraty reszty spadku. Dotyczy tylko tej części, którą strony wyraźnie nim objęły.

Forma umowy – kiedy potrzebny jest notariusz

Zgodnie z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa o dział spadku powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Dotyczy to również umowy obejmującej tylko część spadku, jeżeli ta część zawiera nieruchomość lub udział w nieruchomości.

W praktyce oznacza to:

Jeżeli więc w grę wchodzi mieszkanie w domu dwupiętrowym, bez aktu notarialnego nie dojdzie do skutecznego umownego działu tej części spadku.

Czy podpisanie umowy z wujem może pozbawić Panią praw do działki objętej sporem?

Co do zasady – nie, jeżeli umowa będzie dotyczyć wyłącznie oznaczonego składnika lub oznaczonej części spadku. Pozostałe prawa nie przepadają automatycznie. Takiego skutku nie przewiduje ani art. 1038 § 2 Kodeksu cywilnego przy częściowym dziale spadku, ani przepisy o współwłasności.

Ryzyko pojawia się jednak wtedy, gdy:

• w umowie zostanie użyte sformułowanie o zbyciu udziału w spadku, a nie tylko o dziale konkretnego składnika,
• zakres spadku po ojcu i po babci zostanie pomieszany w jednym dokumencie,
• nie zostanie precyzyjnie wskazane, że dział obejmuje tylko mieszkanie albo tylko wierzytelność o odszkodowanie,
• w umowie znajdzie się ogólne zrzeczenie dalszych roszczeń wobec masy spadkowej,
• udziały spadkowe albo skład masy spadkowej nie są jeszcze pewne i strony przyjmą błędne założenia.

Jeżeli sprawa dotycząca działki rolnej nadal toczy się w sądzie, to szczególnie ważne jest odrębne i dokładne opisanie tej nieruchomości oraz zaznaczenie, że nie jest objęta umową. W przeciwnym razie później może powstać spór co do zakresu rozliczenia.

Zobacz również: dział spadku i zniesienie współwłasności

Roszczenie o odszkodowanie jako składnik spadku

Jeżeli odszkodowanie przysługuje z tytułu prawa należącego do spadku, to wierzytelność o jego wypłatę również może wchodzić do masy spadkowej. To, jak można nią rozporządzić, zależy od etapu sprawy i od tego, czy roszczenie jest już dostatecznie określone.

W praktyce możliwe są różne rozwiązania:

• przyznanie wierzytelności jednemu spadkobiercy w ramach częściowego działu spadku,
• ustalenie, że po wypłacie odszkodowanie zostanie rozliczone według udziałów,
• przelew wierzytelności zgodnie z art. 509 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli nie sprzeciwia się temu ustawa, zastrzeżenie umowne albo właściwość zobowiązania.

Jeżeli wuj chce „sam dalej się procesować o wyższą stawkę”, należy sprawdzić, czy chodzi o przejęcie całego roszczenia, czy tylko o umowne upoważnienie do prowadzenia sprawy. To nie jest to samo. Samo prowadzenie sporu przez jednego spadkobiercę nie musi jeszcze oznaczać utraty prawa do udziału w świadczeniu przez pozostałych.

Na co zwrócić uwagę przed podpisaniem dokumentów

Przed podpisaniem jakiejkolwiek umowy warto sprawdzić co najmniej następujące elementy:

• po kim jest spadek – po ojcu, po babci czy po obu osobach,
• jaki składnik obejmuje umowa – całe prawo, udział, mieszkanie, roszczenie, działkę,
• czy dokument mówi o zbyciu udziału spadkowego, czy o dziale konkretnego składnika,
• czy wskazano dokładne udziały każdego spadkobiercy,
• czy przewidziano spłatę lub dopłatę i w jakim terminie,
• czy zapisano, że pozostałe składniki spadku nie są objęte umową,
• czy forma czynności jest prawidłowa – przy nieruchomości notarialna,
• czy nie ma ogólnego zrzeczenia się wszelkich dalszych roszczeń.

Przy dziale sądowym analogicznie trzeba dopilnować, aby żądanie we wniosku wyraźnie obejmowało tylko część spadku. W sprawach spadkowych znaczenie ma treść wniosku, uczestnicy postępowania i materiał dowodowy dotyczący składu oraz wartości majątku.

Czy częściowy dział spadku wymaga zgody wszystkich spadkobierców?

Tak – jeżeli ma to być dział umowny. Wynika to z art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego, który przewiduje umowę między wszystkimi spadkobiercami. Bez zgody wszystkich osób uprawnionych umowny dział spadku nie dojdzie do skutku.

Jeżeli zgody nie ma, pozostaje droga sądowa. Na podstawie art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego każdy spadkobierca może żądać działu spadku przed sądem. W postępowaniu sądowym sąd ustala skład spadku, wartość składników, udziały oraz sposób podziału. Zagadnienia proceduralne regulują art. 680 i następne Kodeksu postępowania cywilnego.

Skutki podatkowe i koszty – o czym pamiętać

W zależności od konstrukcji czynności mogą pojawić się skutki podatkowe i opłaty notarialne. Nie każda umowa spadkowa jest neutralna podatkowo. Znaczenie może mieć m.in. to, czy:

• dochodzi do spłat lub dopłat,
• wartość otrzymanego składnika przekracza udział spadkowy,
• czynność ma charakter działu spadku, sprzedaży lub cesji wierzytelności.

Ocena podatkowa zależy od konkretnego stanu faktycznego i treści umowy. W praktyce przed podpisaniem aktu warto poprosić notariusza albo doradcę podatkowego o wskazanie, czy wystąpi podatek od czynności cywilnoprawnych lub inny obowiązek rozliczeniowy.

Wniosek praktyczny w opisanej sprawie

Jeżeli celem ma być tylko przekazanie wujowi mieszkania albo prawa do określonego odszkodowania, bez naruszania praw do pozostałych składników majątku, właściwym rozwiązaniem jest zwykle precyzyjnie sformułowany częściowy dział spadku, a nie ogólne zbycie udziału w spadku.

Nie powinna Pani podpisywać dokumentu o niejasnym tytule lub treści, w szczególności jeżeli zawiera określenia typu „zbycie udziału w spadku”, „przeniesienie wszelkich praw” albo „rozliczenie całości roszczeń”, gdy rzeczywistym zamiarem jest rozliczenie tylko jednego mieszkania lub jednej wierzytelności.

Jeżeli dokument będzie prawidłowo ograniczony do oznaczonych składników, to co do zasady nie straci Pani prawa do pozostałej części spadku, w tym do udziału w działce będącej przedmiotem sporu sądowego.

FAQ

Czy można zrezygnować tylko z jednego składnika spadku?

Tak, ale zwykle nie przez zbycie udziału w spadku. Najczęściej robi się to przez częściowy dział spadku, który obejmuje tylko konkretny składnik, np. mieszkanie albo wierzytelność.

Czy częściowy dział spadku pozbawia praw do reszty majątku?

Nie, jeżeli z umowy lub orzeczenia wynika, że dział obejmuje tylko część spadku. Pozostałe składniki nadal pozostają we współuprawnieniu spadkobierców.

Czy przy mieszkaniu potrzebny jest notariusz?

Tak. Jeżeli dział spadku obejmuje nieruchomość, umowa musi mieć formę aktu notarialnego zgodnie z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy każdy spadkobierca musi zgodzić się na umowny częściowy dział spadku?

Tak. Umowny dział spadku wymaga udziału wszystkich spadkobierców. Jeżeli nie ma zgody, można żądać działu spadku przed sądem.

Czy można przekazać jednemu spadkobiercy roszczenie o odszkodowanie?

Tak, ale sposób zależy od tego, czym dokładnie jest roszczenie i jak została sformułowana umowa. Może to nastąpić np. w ramach częściowego działu spadku albo przez przelew wierzytelności.

Źródła

• art. 73 § 2, art. 1035, art. 1037-1046, art. 1051-1055, art. 509 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 680-689 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego