Czy DPS może żądać aktu notarialnego o utrzymaniu mieszkania?

Dom pomocy społecznej nie powinien żądać od przyszłego spadkobiercy aktu notarialnego, w którym zobowiąże się on do utrzymywania mieszkania osoby kierowanej do placówki, jeżeli taki wymóg ma być warunkiem przyjęcia. W obowiązujących przepisach nie ma podstawy prawnej do stawiania takiego warunku.

Kluczowe jest rozróżnienie dwóch spraw: odpłatności za pobyt w DPS oraz bieżącego utrzymania mieszkania osoby, która trafia do placówki. To nie są tożsame obowiązki i wynikają z różnych stosunków prawnych.

Na jakiej podstawie kieruje się osobę do DPS?

Prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej przysługuje osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, jeżeli nie można jej zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych. Wynika to wprost z art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.

Skierowanie do DPS i ustalenie odpłatności następują w drodze decyzji administracyjnej. Zgodnie z art. 59 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej decyzję o skierowaniu do domu pomocy społecznej i decyzję ustalającą opłatę za pobyt wydaje organ gminy właściwej dla tej osoby w dniu kierowania jej do domu. Natomiast decyzję o umieszczeniu w DPS wydaje organ gminy prowadzącej dom, a w przypadku domu prowadzonego na zlecenie powiatu — starosta powiatu prowadzącego dom, co wynika z art. 59 ust. 2 tej ustawy.

Oznacza to, że o przyjęciu do DPS decyduje procedura administracyjna, a nie dodatkowe warunki kontraktowe narzucone przez placówkę ponad ustawę.

Kto płaci za pobyt w DPS?

Zasady odpłatności określa art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą w kolejności:

• mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich — przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
• małżonek, zstępni przed wstępnymi,
• gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej mieszkaniec domu wnosi opłatę w wysokości nie większej niż 70% swojego dochodu. Dalsze zasady uczestnictwa członków rodziny w kosztach wynikają z art. 61 ust. 2 pkt 2 i 3 tej ustawy oraz z umowy zawieranej z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej, jeżeli dana osoba ma ponosić opłatę.

W praktyce oznacza to, że ustawa przewiduje konkretny mechanizm ustalenia, kto i w jakim zakresie pokrywa koszt pobytu. Nie ma tam obowiązku finansowania utrzymania mieszkania mieszkańca DPS przez przyszłego spadkobiercę tylko dlatego, że został wskazany w testamencie.

Czy DPS może żądać aktu notarialnego?

Co do zasady — nie, jeżeli miałby to być obowiązkowy warunek przyjęcia do domu pomocy społecznej. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej nie przewiduje obowiązku przedstawienia aktu notarialnego, w którym osoba trzecia zobowiązuje się do opłacania czynszu, mediów czy innych kosztów mieszkania przyszłego mieszkańca DPS.

Takiego obowiązku nie przewiduje również rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 sierpnia 2012 r. w sprawie domów pomocy społecznej, które reguluje standard usług, sposób funkcjonowania domów oraz dokumentację związaną z pobytem.

Jeżeli placówka oczekuje dodatkowego zabezpieczenia, może co najwyżej prosić o wyjaśnienie sytuacji mieszkaniowej lub dokumenty potrzebne do ustalenia sytuacji dochodowej i rodzinnej w toku postępowania. Nie może jednak dowolnie tworzyć nowych, nieustawowych przesłanek przyjęcia.

W sprawach dotyczących skierowania i odpłatności za pobyt w DPS organ działa na podstawie i w granicach prawa, zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. — Kodeks postępowania administracyjnego. Jeżeli więc żądanie nie wynika z przepisu, organ lub placówka nie powinny go traktować jako warunku niezbędnego.

Dlaczego notariusz mógł odmówić sporządzenia takiego aktu?

Notariusz nie sporządza aktu notarialnego tylko dlatego, że jedna ze stron chciałaby „coś potwierdzić”. Zgodnie z art. 81 § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. — Prawo o notariacie notariusz odmawia dokonania czynności notarialnej sprzecznej z prawem.

Jeżeli treść projektowanego aktu byłaby niejasna, pozbawiona realnego przedmiotu, miała zastępować ustawowy tryb ustalania odpłatności albo tworzyć zobowiązanie wobec podmiotu, który nie ma podstawy do jego żądania, notariusz może uznać, że nie powinien dokonywać takiej czynności.

Samo zobowiązanie cywilne co do zasady może być zawarte także bez aktu notarialnego, chyba że ustawa wymaga tej formy pod rygorem nieważności. Dla zwykłego zobowiązania do pokrywania określonych kosztów z reguły forma aktu notarialnego nie jest konieczna. Problemem jest więc nie tyle „brak technicznej możliwości”, ile brak sensownej i prawnej potrzeby sporządzenia takiego dokumentu w tej sytuacji.

Testament nie daje jeszcze praw do mieszkania za życia spadkodawcy

W opisanej sytuacji istotne jest również to, że testament notarialny nie przenosi własności mieszkania za życia testatora. Zgodnie z art. 941 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Dopiero z chwilą śmierci spadkodawcy otwiera się spadek, co wynika z art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku na podstawie art. 925 Kodeksu cywilnego.

To oznacza, że osoba wskazana w testamencie nie jest jeszcze właścicielem mieszkania i nie ma z tego tytułu obowiązków właścicielskich wobec wspólnoty, spółdzielni czy dostawców mediów. Oczywiście może dobrowolnie pomagać w regulowaniu opłat, ale jest to pomoc faktyczna albo umowna, a nie obowiązek wynikający z dziedziczenia.

Jeżeli interesuje Państwa szerszy kontekst majątkowy, warto przeczytać także materiał o rozporządzaniu swoją częścią domu przy współwłasności, bo pokazuje on, jak ważne jest ustalenie, kto rzeczywiście ma tytuł prawny do nieruchomości.

Kto odpowiada za mieszkanie osoby umieszczanej w DPS?

Za koszty mieszkania odpowiada co do zasady właściciel lokalu albo osoba, która ma wobec właściciela lub zarządcy konkretny stosunek prawny, np. najemca. Jeżeli osoba starsza pozostaje właścicielem mieszkania, to jej majątek nadal istnieje i może służyć pokrywaniu kosztów związanych z lokalem.

Jeżeli z powodu choroby Alzheimera osoba nie może samodzielnie prowadzić swoich spraw, trzeba rozważyć, kto może działać w jej imieniu. Znaczenie może mieć:

• ważne pełnomocnictwo udzielone wcześniej, o ile obejmuje daną sprawę i nie wygasło,
• ustanowienie opiekuna prawnego po ubezwłasnowolnieniu, jeżeli sąd wydał takie orzeczenie,
• zgoda sądu opiekuńczego na czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem osoby pozostającej pod opieką.

Tu stan faktyczny ma duże znaczenie. Inaczej ocenia się sytuację, gdy istnieje pełnomocnictwo notarialne, inaczej gdy został ustanowiony opiekun prawny, a jeszcze inaczej gdy nikt nie ma umocowania do działania za właściciela lokalu.

Jakie dokumenty są zwykle potrzebne przy kierowaniu do DPS?

Zakres dokumentów zależy od sytuacji danej osoby oraz praktyki organu prowadzącego postępowanie, ale podstawą są dokumenty potrzebne do wydania decyzji o skierowaniu i ustalenia odpłatności. Znaczenie mają w szczególności dane o dochodzie, stanie zdrowia, sytuacji rodzinnej i bytowej.

Postępowanie opiera się m.in. na rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzanym zgodnie z art. 107 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Organ może żądać dokumentów niezbędnych do ustalenia sytuacji osobistej i dochodowej, ale tylko w zakresie potrzebnym do załatwienia sprawy.

Nie należy mylić dokumentów potrzebnych do wydania decyzji z dodatkowymi oświadczeniami, które placówka chciałaby uzyskać „na wszelki wypadek”. Jeżeli takie żądanie nie ma oparcia w przepisie, można poprosić o wskazanie konkretnej podstawy prawnej na piśmie.

Co zrobić, gdy DPS stawia warunek bez podstawy prawnej?

Najbezpieczniej działać etapami:

1. Poprosić placówkę albo ośrodek pomocy społecznej o wskazanie na piśmie konkretnej podstawy prawnej żądania aktu notarialnego.
2. Jeżeli odpowiedź nie wskaże przepisu, złożyć pismo o odstąpienie od tego wymogu i prowadzenie sprawy wyłącznie na podstawie ustawy o pomocy społecznej.
3. W razie przewlekłości albo nieprawidłowego działania rozważyć skargę do organu prowadzącego albo nadzorującego.
4. Jeżeli problem dotyczy decyzji administracyjnej, korzystać ze środków zaskarżenia przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego.

Nadzór nad działalnością jednostek pomocy społecznej sprawuje wojewoda na podstawie art. 22 pkt 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. W zależności od sytuacji praktyczne znaczenie może mieć także skarga do organu gminy lub powiatu prowadzącego daną jednostkę.

Jeżeli zapadła decyzja administracyjna, co do zasady służy od niej odwołanie na zasadach określonych w art. 127 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. — Kodeks postępowania administracyjnego. Termin do wniesienia odwołania wynosi 14 dni od dnia doręczenia decyzji, zgodnie z art. 129 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Czy warto mimo wszystko podpisać jakieś zobowiązanie?

To zależy od celu i treści dokumentu. Jeżeli ktoś chce dobrowolnie pomóc w opłacaniu mieszkania, może zawrzeć zwykłą umowę cywilną albo po prostu faktycznie regulować należności. Trzeba jednak uważać, by nie podpisać dokumentu, który:

• jest nieprecyzyjny co do zakresu kosztów,
• nie określa czasu trwania zobowiązania,
• nakłada obowiązki wobec osób lub instytucji niebędących stroną umowy,
• może zostać później wykorzystany jako podstawa roszczeń wykraczających poza pierwotny zamiar.

Jeżeli dokument ma być podpisany przez członka rodziny albo przyszłego spadkobiercę, przed podpisaniem warto sprawdzić, czy nie tworzy on w praktyce otwartego, długoterminowego obowiązku finansowego bez limitu kwotowego.

FAQ

Czy DPS może odmówić przyjęcia bez aktu notarialnego?

Co do zasady nie powinien, jeśli akt notarialny nie jest wymagany przez ustawę. Przyjęcie i odpłatność powinny być oceniane na podstawie art. 54, art. 59 i art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Czy testament oznacza, że syn już odpowiada za mieszkanie?

Nie. Testament nie przenosi własności za życia testatora. Zgodnie z art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego spadek otwiera się dopiero z chwilą śmierci spadkodawcy.

Czy notariusz może odmówić sporządzenia takiego aktu?

Tak. Zgodnie z art. 81 § 1 ustawy — Prawo o notariacie notariusz odmawia dokonania czynności sprzecznej z prawem. Może też odmówić, gdy projektowana czynność jest prawnie wadliwa lub pozbawiona jasnej podstawy.

Kto płaci za pobyt w DPS, jeśli dochód pensjonariusza nie wystarcza?

W kolejności wskazanej w art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej: mieszkaniec domu, małżonek, zstępni przed wstępnymi, a następnie gmina.

Czy rodzina musi opłacać także mieszkanie seniora?

Nie z samego faktu kierowania do DPS. To odrębna kwestia związana z majątkiem i zobowiązaniami właściciela lokalu. Taki obowiązek może wynikać tylko z konkretnej umowy albo innego tytułu prawnego.

Wnioski praktyczne

W opisanej sprawie najważniejsze jest to, że dom pomocy społecznej nie ma ogólnej podstawy prawnej, by uzależniać przyjęcie od aktu notarialnego, w którym syn przyszłego spadkobiercy zobowiąże się utrzymywać mieszkanie pensjonariuszki. Odpłatność za pobyt w DPS ustala się w trybie administracyjnym według zasad z ustawy o pomocy społecznej, a testament nie czyni jeszcze nikogo właścicielem mieszkania.

Jeżeli placówka nadal żąda takiego dokumentu, warto wystąpić o podanie podstawy prawnej na piśmie. Dopiero po jej analizie można ocenić, czy chodzi o zwykłą prośbę organizacyjną, czy o bezprawny warunek przyjęcia.

Źródła

• Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 22 pkt 8, art. 54 ust. 1, art. 59 ust. 1-2, art. 61 ust. 1-2, art. 107.
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 sierpnia 2012 r. w sprawie domów pomocy społecznej.
• Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. — Kodeks postępowania administracyjnego, w szczególności art. 6, art. 127 § 1 i 2, art. 129 § 2.
• Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. — Prawo o notariacie, art. 81 § 1.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, art. 941, art. 924, art. 925.