Niedostateczna opieka nad seniorem i wypłacanie jego pieniędzy – co zrobić?

Co zrobić najpierw

W opisanej sytuacji trzeba potraktować sprawę dwuetapowo: po pierwsze zabezpieczyć bieżącą opiekę nad mamą, po drugie odciąć lub ograniczyć możliwość dalszego dysponowania jej pieniędzmi przez osobę, która faktycznie nie przeznacza środków na potrzeby seniorki.

Jeżeli mama jest zaniedbana, żyje w brudzie, nie ma zapewnionych posiłków, leków i podstawowej higieny, należy niezwłocznie skontaktować się z ośrodkiem pomocy społecznej właściwym dla miejsca jej zamieszkania. Gmina organizuje i świadczy usługi opiekuńcze, w tym specjalistyczne usługi opiekuńcze, na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 11 oraz art. 50 ust. 1-6 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.

W praktyce warto złożyć do OPS pisemny wniosek o pilny wywiad środowiskowy, ocenę warunków życia oraz przyznanie usług opiekuńczych albo wszczęcie procedury skierowania do domu pomocy społecznej. Dobrze dołączyć dokumentację medyczną potwierdzającą chorobę Alzheimera, zdjęcia warunków bytowych, informacje o wysokości emerytury oraz dane osoby korzystającej z upoważnienia bankowego.

Kiedy możliwe jest skierowanie seniora do DPS

Zgodnie z art. 54 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej przysługuje osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, która nie może samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu i której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych.

Co do zasady potrzebna jest zgoda tej osoby albo jej przedstawiciela ustawowego – art. 54 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Jeżeli jednak senior nie ma przedstawiciela ustawowego, nie wyraża zgody albo nie jest zdolny do świadomego wyrażenia zgody, sprawa może wymagać skierowania do sądu opiekuńczego.

Jeżeli stan zdrowia psychicznego powoduje, że brak opieki zagraża życiu tej osoby, organ pomocy społecznej może wystąpić do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przyjęcie do domu pomocy społecznej bez zgody na podstawie art. 39 ust. 1 ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Zgodnie z art. 39 ust. 3 tej ustawy, jeżeli osoba wymagająca skierowania do DPS ze względu na stan psychiczny nie jest zdolna do wyrażenia zgody, o skierowaniu orzeka sąd opiekuńczy.

Jeżeli natomiast senior wymaga przede wszystkim wzmożonej opieki medycznej, a nie wyłącznie bytowej i opiekuńczej, właściwszy może być zakład opiekuńczo-leczniczy albo pielęgnacyjno-opiekuńczy, o których mowa w art. 54 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej w związku z art. 33a ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

Ubezwłasnowolnienie i przedstawiciel ustawowy

Jeżeli mama z powodu choroby Alzheimera nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, można rozważyć ubezwłasnowolnienie całkowite na podstawie art. 13 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Jeżeli jej stan uzasadnia pomoc w prowadzeniu spraw, ale nie całkowite pozbawienie zdolności do czynności prawnych, możliwe jest ubezwłasnowolnienie częściowe na podstawie art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

W razie ubezwłasnowolnienia całkowitego ustanawia się opiekuna, a w razie ubezwłasnowolnienia częściowego – kuratora. Wynika to z art. 13 § 2 i art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego oraz z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczących opieki i kurateli. Dopiero przedstawiciel ustawowy może skutecznie podejmować decyzje w sprawach majątkowych i osobistych osoby ubezwłasnowolnionej, w tym występować wobec banku, OPS, placówek medycznych i sądu.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie składa się do sądu okręgowego. Krąg osób uprawnionych określa art. 545 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego; należą do nich m.in. krewni w linii prostej. W sprawie sąd zasięga opinii biegłych, a postępowanie trwa zwykle dłużej niż interwencja OPS, dlatego te działania warto prowadzić równolegle.

Temat ten bywa powiązany z praktycznymi problemami reprezentacji bliskiego w urzędach i banku. Zobacz również: ubezwłasnowolnienie i DPS przy demencji – co może zrobić rodzina.

Co można zrobić w banku

Warto odróżnić pełnomocnictwo bankowe od prawa własności do pieniędzy. To, że wnuczka ma upoważnienie do rachunku, nie oznacza, że może dowolnie zużywać środki na własne potrzeby. Jeżeli wypłaty nie służą mamie, może to rodzić odpowiedzialność cywilną, a w określonych przypadkach także karną.

Problem praktyczny polega na tym, że bank co do zasady wykonuje dyspozycje osoby prawidłowo umocowanej. Jeżeli posiadacz rachunku nie odwoła pełnomocnictwa, bank zwykle nie zablokuje go wyłącznie na żądanie członka rodziny. Dlatego najskuteczniejsze rozwiązania zależą od stanu faktycznego:

Jeżeli istnieje podejrzenie, że pełnomocnictwo zostało udzielone już w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, można analizować nieważność oświadczenia woli na podstawie art. 82 Kodeksu cywilnego. Taka ocena zależy jednak od dowodów medycznych i momentu udzielenia umocowania.

Odpowiedzialność osoby wypłacającej pieniądze seniora

Jeżeli osoba bliska korzysta z rachunku starszej, chorej osoby i nie przeznacza środków na jej potrzeby, może wchodzić w grę odpowiedzialność karna. Kwalifikacja prawna zależy od konkretnych okoliczności: sposobu uzyskania pieniędzy, treści pełnomocnictwa, świadomości seniorki i tego, czy środki miały służyć jej utrzymaniu.

W praktyce najczęściej rozważa się:

• art. 286 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, jeżeli doszło do doprowadzenia do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie w błąd albo wykorzystanie niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania,
• art. 207 § 1a Kodeksu karnego, jeżeli dochodzi do znęcania się nad osobą nieporadną ze względu na jej wiek lub stan psychiczny, przy czym musi chodzić o zachowania spełniające ustawowe znamiona tego czynu,
• art. 284 § 1 lub § 2 Kodeksu karnego, jeżeli doszło do przywłaszczenia pieniędzy powierzonych,
• art. 160 § 1 Kodeksu karnego, jeżeli przez brak opieki narażono seniora na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.

Nie w każdej sprawie wszystkie te przepisy będą miały zastosowanie. Dlatego w zawiadomieniu lepiej dokładnie opisać fakty i dołączyć dowody, niż samodzielnie przesądzać kwalifikację prawną.

Do zawiadomienia warto dołączyć: historię rachunku, dokumenty z banku, dokumentację medyczną, zdjęcia warunków życia, rachunki za leki i opiekę, dane świadków oraz informacje o tym, kto faktycznie odwiedzał mamę i w jaki sposób wydawano jej emeryturę.

Jakie pisma i gdzie złożyć

W praktyce warto przygotować kilka równoległych działań:

1. Wniosek do OPS o pilną interwencję, wywiad środowiskowy, usługi opiekuńcze lub skierowanie do DPS – na podstawie art. 50 i art. 54 ustawy o pomocy społecznej.
2. Zawiadomienie do prokuratury lub policji o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na szkodę seniorki.
3. Wniosek do sądu okręgowego o ubezwłasnowolnienie – gdy stan zdrowia uniemożliwia samodzielne i świadome działanie.
4. Pismo do banku z informacją o podejrzeniu nadużyć, prośbą o zabezpieczenie dokumentacji i wydanie historii rachunku osobie uprawnionej.
5. Wniosek do sądu opiekuńczego w sprawach bieżącej ochrony osoby starszej, jeżeli wymaga tego jej dobro i zachodzi potrzeba szybkiej interwencji.

Jeżeli problem dotyczy kosztów pobytu w placówce, pomocny może być także materiał: zwolnienie z opłaty za pobyt w DPS.

Czy można umieścić mamę w prywatnym domu opieki

Tak, ale prywatny dom opieki działa na podstawie umowy cywilnej i zwykle wymaga zgody samego mieszkańca albo osoby uprawnionej do działania w jego imieniu. Jeżeli mama nie jest w stanie świadomie podpisać umowy, a nie ma jeszcze opiekuna lub kuratora, może powstać problem formalny z ważnym zawarciem umowy i dysponowaniem jej środkami.

Z tego powodu przy zaawansowanej demencji często bezpieczniejsze formalnie okazuje się równoległe uruchomienie procedur sądowych, nawet jeśli doraźnie rodzina organizuje opiekę prywatną.

FAQ

Czy mogę sam odwołać wnuczce dostęp do konta mamy?

Nie, jeżeli nie jest Pan posiadaczem rachunku ani przedstawicielem ustawowym mamy. Co do zasady bank wykona dyspozycję samej mamy albo osoby umocowanej do działania w jej imieniu.

Czy OPS może wejść do sprawy bez zgody rodziny?

Tak. Ośrodek pomocy społecznej może podjąć interwencję po zgłoszeniu i ocenić sytuację osoby wymagającej pomocy. Jeżeli brak opieki zagraża życiu lub zdrowiu, OPS może także uruchomić procedury sądowe.

Czy do DPS można skierować osobę z Alzheimerem bez jej zgody?

Tak, ale nie automatycznie. Jeżeli osoba nie wyraża zgody albo nie jest zdolna do jej wyrażenia, o skierowaniu może orzec sąd opiekuńczy na podstawie art. 39 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Czy samo pełnomocnictwo bankowe pozwala zabierać pieniądze dla siebie?

Nie. Pełnomocnik powinien działać w interesie właściciela rachunku. Wykorzystywanie pieniędzy seniora na własne cele może prowadzić do obowiązku rozliczenia i odpowiedzialności karnej.

Czy najpierw trzeba zrobić ubezwłasnowolnienie, żeby zapewnić opiekę?

Nie zawsze. Bieżącą pomoc można organizować od razu przez OPS, lekarza, szpital lub prywatną opiekę. Ubezwłasnowolnienie jest potrzebne głównie wtedy, gdy trzeba trwale i formalnie zarządzać sprawami osobistymi i majątkowymi seniora.

Źródła

• art. 13 § 1-2, art. 16 § 1-2, art. 82 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 545 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 17 ust. 1 pkt 11, art. 50 ust. 1-6, art. 54 ust. 1-4 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
• art. 39 ust. 1-3 ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego
• art. 33a ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych
• art. 160 § 1, art. 207 § 1a, art. 284 § 1-2, art. 286 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny