Wypłata zysku w spółce jawnej – kiedy i na jakich zasadach

W praktyce wypłata zysku w spółce jawnej wymaga sprawdzenia postanowień umowy spółki oraz zasad udziału wspólników w zysku wynikających z Kodeksu spółek handlowych. W spółce jawnej kwestie udziału wspólników w zysku i stracie regulują przede wszystkim art. 51 i art. 52 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych.

Zgodnie z art. 51 § 1 Kodeksu spółek handlowych każdy wspólnik ma prawo do równego udziału w zyskach i uczestniczy w stratach w tym samym stosunku bez względu na rodzaj i wartość wkładu. Na podstawie art. 51 § 2 Kodeksu spółek handlowych określony w umowie spółki udział wspólnika w zysku odnosi się w razie wątpliwości także do jego udziału w stratach, a art. 51 § 3 Kodeksu spółek handlowych pozwala zwolnić wspólnika od udziału w stratach.

To oznacza, że pierwszym krokiem zawsze powinna być analiza umowy spółki. Jeżeli umowa przewiduje szczególne zasady podziału zysku, terminy wypłat, obowiązek wcześniejszego rozliczenia strat albo wymóg zgody wspólników, takie postanowienia trzeba uwzględnić, o ile nie są sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami.

Kiedy wspólnik może żądać wypłaty zysku?

Podstawowy przepis to art. 52 § 1 Kodeksu spółek handlowych, zgodnie z którym wspólnik może żądać podziału i wypłaty całości zysku z końcem każdego roku obrotowego.

W praktyce oznacza to, że roszczenie o wypłatę zysku aktualizuje się po zakończeniu roku obrotowego i po ustaleniu, że spółka rzeczywiście osiągnęła zysk. Samo przekonanie wspólnika, że na rachunku są środki pieniężne, nie przesądza jeszcze o tym, że mogą one zostać pobrane jako zysk. Środki na koncie mogą bowiem być przeznaczone na bieżące zobowiązania, podatki, spłatę kredytów, rozrachunki z kontrahentami albo pokrycie wcześniejszych strat.

Jeżeli spółka prowadzi księgi rachunkowe, punktem odniesienia będzie wynik finansowy ustalony na podstawie sprawozdania finansowego sporządzanego zgodnie z ustawą z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości. Rok obrotowy definiuje art. 3 ust. 1 pkt 9 tej ustawy jako rok kalendarzowy lub inny okres trwający 12 kolejnych pełnych miesięcy kalendarzowych, stosowany również do celów podatkowych.

Jeżeli spółka jawna nie ma obowiązku prowadzenia pełnych ksiąg rachunkowych, ustalenie wyniku wymaga oparcia się na prowadzonej ewidencji podatkowej i dokumentach księgowych, ale nadal trzeba rzetelnie ustalić, czy powstał zysk możliwy do podziału.

Czy do wypłaty zysku potrzebna jest zgoda wszystkich wspólników?

Co do zasady nie ma przepisu, który wprost wymagałby podjęcia uchwały wspólników o przeznaczeniu zysku do wypłaty w spółce jawnej. Inaczej niż w spółkach kapitałowych, Kodeks spółek handlowych nie uzależnia samego prawa wspólnika do żądania wypłaty zysku od wcześniejszej uchwały o podziale zysku.

Znaczenie ma tu wyrok Sądu Najwyższego z 3 lipca 2008 r., sygn. IV CSK 101/08, w którym wskazano, że w spółce jawnej do wypłaty zysku nie jest niezbędne podjęcie przez wspólników uchwały o przeznaczeniu zysku do wypłaty, a zgłoszenie żądania wypłaty zysku jest co do zasady wystarczającą czynnością wspólnika, o ile spółka osiągnęła zysk i wspólnicy nie postanowili o innym jego przeznaczeniu.

Jednocześnie trzeba odróżnić brak ustawowego obowiązku uchwały od sytuacji, w której:

• umowa spółki wprowadza wymóg uchwały albo jednomyślnej zgody,
• wspólnicy postanowili przeznaczyć zysk na inny cel, np. inwestycje, spłatę zobowiązań lub pozostawienie środków w spółce,
• spór dotyczy tego, czy rzeczywiście powstał zysk i w jakiej wysokości.

W takich przypadkach sama dostępność środków na rachunku spółki nie daje jeszcze bezpiecznej podstawy do jednostronnego pobrania pieniędzy.

Czy wspólnik może sam pobrać zysk z konta spółki?

To zależy od konkretnego stanu faktycznego i od treści umowy spółki. Samo istnienie prawa do żądania wypłaty zysku nie oznacza automatycznie prawa do samowolnego pobrania środków z rachunku spółki.

Jeżeli wspólnik ma prawo reprezentacji lub prowadzenia spraw spółki, technicznie może dysponować rachunkiem, ale powinien działać w granicach przepisów, umowy spółki i zasad lojalności wobec spółki oraz pozostałych wspólników. Pobranie środków w sytuacji sporu co do wysokości zysku, przy braku rozliczenia strat albo wbrew wyraźnym postanowieniom umowy może prowadzić do odpowiedzialności odszkodowawczej wobec spółki na zasadach ogólnych wynikających z art. 471 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny w zw. z odpowiednimi obowiązkami wspólnika wynikającymi ze stosunku spółki.

Bezpieczniej jest więc, aby wypłata była udokumentowana: przez rozliczenie rocznego wyniku, potwierdzenie wysokości zysku przypadającego na wspólnika, ewentualną uchwałę albo pisemne stanowisko wspólników, a następnie odpowiedni przelew lub wypłatę z rachunku spółki.

Co jeśli spółka miała stratę albo uszczuplony udział kapitałowy?

Art. 52 § 2 Kodeksu spółek handlowych stanowi wyraźnie, że jeżeli wskutek poniesionej przez spółkę straty udział kapitałowy wspólnika został uszczuplony, zysk przeznacza się w pierwszej kolejności na uzupełnienie udziału wspólnika.

To bardzo istotny wyjątek. Nawet jeżeli za dany rok pojawił się dodatni wynik, wspólnik nie zawsze może domagać się natychmiastowej wypłaty pieniędzy. Najpierw trzeba ustalić, czy wcześniejsze straty nie spowodowały uszczuplenia udziału kapitałowego, które powinno zostać wyrównane przed wypłatą.

W praktyce oznacza to, że odpowiedź na pytanie o możliwość wypłaty zysku zależy nie tylko od ostatniego roku obrotowego, ale również od wcześniejszych rozliczeń spółki.

Czy można wypłacić zysk za lata ubiegłe?

Co do zasady tak, ale pod pewnymi warunkami. Jeżeli zysk za poprzednie lata został prawidłowo ustalony i nie został przeznaczony na inny cel, wspólnik może dochodzić jego wypłaty także później. Nie ma przepisu, który nakazywałby wypłatę wyłącznie w jednym, krótkim terminie po zakończeniu roku obrotowego.

Trzeba jednak sprawdzić:

• czy umowa spółki nie reguluje tej kwestii inaczej,
• czy zysk nie został już rozdysponowany decyzją wspólników,
• czy nie zachodzi konieczność uzupełnienia udziału kapitałowego na podstawie art. 52 § 2 Kodeksu spółek handlowych,
• czy roszczenie nie jest objęte zarzutem przedawnienia.

Roszczenie o wypłatę zysku ma charakter majątkowy, więc co do zasady podlega przedawnieniu na podstawie art. 118 Kodeksu cywilnego. Długość terminu i moment jego biegu mogą jednak wymagać odrębnej oceny zależnie od okoliczności konkretnej sprawy, w tym od chwili wymagalności roszczenia.

Czy wspólnicy mogą przeznaczyć zysk na inny cel?

Tak. Chociaż art. 52 § 1 Kodeksu spółek handlowych przyznaje wspólnikowi prawo żądania podziału i wypłaty zysku z końcem roku obrotowego, w praktyce wspólnicy mogą uzgodnić inne przeznaczenie zysku, np. pozostawienie go w spółce na inwestycje lub finansowanie bieżącej działalności.

Najlepiej, aby takie ustalenie miało wyraźną formę dowodową, zwłaszcza gdy w spółce jest więcej niż dwóch wspólników. Może to być uchwała, aneks do umowy spółki albo inny jednoznaczny dokument. Brak jasnych ustaleń często prowadzi do sporów o to, czy środki pozostawiono w spółce dobrowolnie, czy tylko odłożono wypłatę.

Czy można pobierać zaliczki na poczet przyszłego zysku?

Kodeks spółek handlowych nie zawiera przepisu, który wprost regulowałby zaliczki na poczet przyszłego zysku w spółce jawnej. Nie oznacza to automatycznie, że są one zawsze niedopuszczalne, ale ich wprowadzenie wymaga ostrożności.

Najbezpieczniej przyjąć takie rozwiązanie wyraźnie w umowie spółki albo w jednoznacznym porozumieniu wszystkich wspólników. Bez takiej podstawy wypłata środków przed ostatecznym ustaleniem wyniku rocznego może być później kwestionowana jako nienależna albo sprzeczna z zasadami rozliczeń w spółce.

Przy zaliczkach trzeba też uwzględnić skutki podatkowe oraz faktyczny wynik spółki. Jeżeli ostatecznie zysk okaże się niższy niż przewidywano albo w ogóle nie wystąpi, może powstać obowiązek wyrównania rozliczeń między wspólnikiem a spółką.

Jak praktycznie przygotować wypłatę zysku?

Aby ograniczyć ryzyko sporu, warto przejść przez następujące kroki:

Wnioski praktyczne

Na zadane pytanie nie da się odpowiedzieć wyłącznie przez wskazanie, że na koncie spółki są dostępne środki. O możliwości wypłaty decyduje przede wszystkim:

• treść umowy spółki,
• ustalenie, czy za dany rok albo lata ubiegłe rzeczywiście istnieje zysk,
• brak wcześniejszego przeznaczenia zysku na inne cele,
• brak konieczności uzupełnienia uszczuplonego udziału kapitałowego.

Jeżeli umowa spółki nie wprowadza dodatkowych ograniczeń, a zysk został prawidłowo ustalony i nie przeznaczono go na inny cel, wspólnik może co do zasady żądać jego wypłaty z końcem roku obrotowego na podstawie art. 52 § 1 Kodeksu spółek handlowych. Sama uchwała o wypłacie zysku nie jest wtedy konieczna. Nie oznacza to jednak, że zawsze bezpieczne będzie jednostronne pobranie środków z rachunku spółki.

FAQ

Czy wspólnik spółki jawnej może żądać wypłaty zysku bez uchwały?

Tak, co do zasady tak. Wynika to z art. 52 § 1 Kodeksu spółek handlowych oraz z linii orzeczniczej Sądu Najwyższego, ale trzeba jeszcze sprawdzić umowę spółki i to, czy zysk nie został przeznaczony na inny cel.

Czy sam fakt, że na koncie spółki są pieniądze, wystarcza do wypłaty zysku?

Nie. Trzeba ustalić, czy środki rzeczywiście stanowią zysk możliwy do podziału, a nie są przeznaczone na zobowiązania spółki, podatki albo pokrycie wcześniejszych strat.

Czy można wypłacić zysk za wcześniejsze lata?

Tak, jeżeli zysk został prawidłowo ustalony, nie został wcześniej rozdysponowany i nie ma przeszkód wynikających z umowy spółki lub z art. 52 § 2 Kodeksu spółek handlowych.

Czy umowa spółki może zmienić zasady udziału w zysku?

Tak. Art. 51 Kodeksu spółek handlowych ma w tym zakresie charakter dyspozytywny, więc wspólnicy mogą inaczej określić udział w zyskach i stratach.

Czy wolno pobierać zaliczki na poczet przyszłego zysku?

Przepisy nie regulują tego wprost. Najbezpieczniej przewidzieć taką możliwość w umowie spółki albo w jednoznacznym porozumieniu wszystkich wspólników.

Źródła

• art. 51 § 1–3 oraz art. 52 § 1–2 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych
• art. 3 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości
• art. 118 oraz art. 471 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• wyrok Sądu Najwyższego z 3 lipca 2008 r., IV CSK 101/08, LEX nr 447699