Zmiana wspólnika w spółce jawnej bez rozwiązania spółki

Sposoby zmiany wspólnika w spółce jawnej

W spółce jawnej nie ma jednego uniwersalnego trybu „wymiany wspólnika”. To, jak bezpiecznie przeprowadzić zmianę, zależy od treści umowy spółki i od tego, czy wspólnik ma po prostu wystąpić, czy jego miejsce ma od razu zająć inna osoba.

Najczęściej spotyka się trzy rozwiązania:

1. przeniesienie ogółu praw i obowiązków wspólnika na inną osobę – na podstawie art. 10 § 1-3 ustawy z 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych;
2. zmianę umowy spółki i przystąpienie nowego wspólnika przy jednoczesnym wystąpieniu dotychczasowego – z zachowaniem zasad zmiany umowy spółki z art. 9 Kodeksu spółek handlowych oraz postanowień samej umowy;
3. wypowiedzenie umowy spółki przez wspólnika – w trybie art. 61 § 1 Kodeksu spółek handlowych, ale ten wariant przy spółce dwuosobowej zwykle wymaga szczególnej ostrożności, bo może uruchomić podstawę rozwiązania spółki.

Samo „wyjście” jednego z dwóch wspólników 31 grudnia, a dopiero „wejście” nowego 1 stycznia, jest rozwiązaniem ryzykownym. W takiej konfiguracji powstaje bowiem moment, w którym spółka jawna pozostaje z jednym wspólnikiem, a spółka jawna jako spółka osobowa wymaga współdziałania co najmniej dwóch wspólników.

Czy spółka dwuosobowa może przez chwilę mieć jednego wspólnika?

Co do zasady nie należy dopuszczać do takiej sytuacji. Spółka jawna jest spółką osobową, a zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu spółek handlowych jest to spółka prowadząca przedsiębiorstwo pod własną firmą, która nie jest inną spółką handlową. Konstrukcyjnie zakłada ona wielość wspólników. Jeżeli w spółce pozostaje tylko jeden wspólnik, dochodzi do stanu sprzecznego z naturą tej spółki.

W praktyce bezpieczna odpowiedź brzmi: nie planować następstwa dzień po dniu, lecz przeprowadzić zmianę tak, aby nowy wspólnik wszedł do spółki przed wyjściem starego albo żeby przeniesienie ogółu praw i obowiązków nastąpiło w tym samym momencie.

Warto odróżnić dwie sytuacje:

• wystąpienie wspólnika bez zapewnienia następcy – to przy spółce dwuosobowej może prowadzić do rozwiązania spółki;
• kontynuacja bytu spółki przy zmianie składu osobowego – możliwa, jeśli forma i kolejność czynności nie powodują powstania stanu jednoosobowości.

Najbezpieczniejsze rozwiązanie: przeniesienie ogółu praw i obowiązków

Najpraktyczniejszym sposobem zachowania ciągłości spółki jest przeniesienie przez wspólnika jego ogółu praw i obowiązków na inną osobę. Taką możliwość przewiduje art. 10 § 1 Kodeksu spółek handlowych, ale tylko wtedy, gdy umowa spółki wyraźnie na to zezwala.

Z kolei art. 10 § 2 Kodeksu spółek handlowych stanowi, że ogół praw i obowiązków wspólnika może być przeniesiony na inną osobę tylko po uzyskaniu pisemnej zgody wszystkich pozostałych wspólników, chyba że umowa spółki stanowi inaczej.

To oznacza, że trzeba sprawdzić przede wszystkim:

• czy umowa spółki dopuszcza przeniesienie ogółu praw i obowiązków,
• czy wymaga zgody wszystkich wspólników, czy przewiduje inny tryb,
• czy umowa narzuca dodatkową formę albo warunki wejścia nowego wspólnika.

Jeżeli umowa spółki nie zawiera takiego upoważnienia, samo podpisanie umowy zbycia ogółu praw i obowiązków nie wystarczy. Najpierw trzeba zmienić umowę spółki zgodnie z art. 9 Kodeksu spółek handlowych, czyli co do zasady za zgodą wszystkich wspólników, chyba że umowa przewiduje mniej surowe zasady zmiany.

Zobacz również: wystąpienie wspólnika ze spółki jawnej

Czy wystarczy aneks do umowy spółki?

Czasem tak, ale nie zawsze. Jeżeli wspólnicy chcą, aby nowa osoba przystąpiła do spółki, a dotychczasowy wspólnik z niej wystąpił, można przygotować jedną skoordynowaną czynność obejmującą:

• przystąpienie nowego wspólnika do spółki,
• zmianę umowy spółki w zakresie składu osobowego, wkładów, reprezentacji i udziału w zyskach oraz stratach,
• wystąpienie dotychczasowego wspólnika albo przeniesienie jego ogółu praw i obowiązków.

Kluczowe jest jednak to, aby z treści dokumentów wynikało jasno, że nie dochodzi do wcześniejszego ustania bytu dwuosobowej spółki. W praktyce najlepiej zadbać o tę samą datę i moment skuteczności powiązanych czynności.

Jeżeli stan faktyczny jest bardziej złożony, na przykład wspólnik wychodzący ma być jeszcze rozliczany z wkładu, zysków, strat albo odpowiada za sprawy w toku, dokumentacja powinna bardzo precyzyjnie wskazywać, od kiedy nowy wspólnik uczestniczy w zysku, kto odpowiada za określone zobowiązania i jak nastąpi rozliczenie kapitałowe.

Wypowiedzenie umowy spółki przez wspólnika

Wypowiedzenie umowy spółki przez wspólnika nie jest zwykle najlepszym narzędziem do „wymiany” wspólnika w spółce dwuosobowej. Zgodnie z art. 61 § 1 Kodeksu spółek handlowych wspólnik spółki zawartej na czas nieoznaczony może wypowiedzieć umowę spółki na sześć miesięcy przed końcem roku obrotowego, chyba że umowa spółki stanowi inaczej.

Zgodnie z art. 61 § 3 Kodeksu spółek handlowych oświadczenie o wypowiedzeniu składa się pozostałym wspólnikom albo wspólnikowi uprawnionemu do reprezentowania spółki.

Natomiast art. 58 pkt 5 Kodeksu spółek handlowych przewiduje jako przyczynę rozwiązania spółki wypowiedzenie umowy spółki przez wspólnika lub wierzyciela wspólnika. Dlatego w spółce dwuosobowej samo wypowiedzenie, bez odpowiednich postanowień umowy i bez działań zapobiegających rozwiązaniu, może doprowadzić do bardzo niepożądanego skutku.

Jeżeli wspólnikom zależy na zachowaniu spółki, trzeba sprawdzić, czy umowa przewiduje dalsze trwanie spółki mimo wystąpienia wspólnika albo czy jednocześnie zostaną wykonane inne czynności zabezpieczające ciągłość bytu spółki.

Czy po zmianie to dalej będzie ta sama spółka?

Tak, co do zasady tak. Jeżeli zmiana wspólnika zostanie przeprowadzona prawidłowo, bez rozwiązania spółki, to nie powstaje nowy podmiot, tylko trwa ta sama spółka jawna ze zmienionym składem osobowym.

O ciągłości spółki świadczy przede wszystkim to, że nie doszło do jej rozwiązania i likwidacji. Nadal istnieje ten sam numer KRS, ta sama firma spółki, ten sam NIP i REGON, chyba że równocześnie dokonano także innych zmian rejestrowych.

Nie oznacza to jednak, że zmiana wspólnika jest obojętna prawnie. W szczególności trzeba pamiętać o odpowiedzialności za wcześniejsze zobowiązania oraz o rozliczeniach wewnętrznych między starym i nowym wspólnikiem.

Odpowiedzialność nowego i dotychczasowego wspólnika

Na podstawie art. 32 Kodeksu spółek handlowych osoba przystępująca do spółki jawnej odpowiada za zobowiązania spółki powstałe przed dniem jej przystąpienia. To bardzo ważna zasada praktyczna: nowy wspólnik nie „wchodzi do czystej spółki”, jeśli istnieją już długi lub sporne rozliczenia.

Z kolei zgodnie z art. 10 § 3 Kodeksu spółek handlowych, w przypadku przeniesienia ogółu praw i obowiązków wspólnika, za zobowiązania występującego wspólnika związane z uczestnictwem w spółce oraz za zobowiązania samej spółki związane z tym uczestnictwem odpowiadają solidarnie występujący wspólnik i wspólnik przystępujący.

W praktyce oznacza to, że w umowie przeniesienia ogółu praw i obowiązków warto dokładnie opisać:

• jakie zobowiązania są znane stronom na dzień transakcji,
• czy strony przewidują wzajemne zabezpieczenia lub regres,
• jak ma wyglądać rozliczenie udziału kapitałowego,
• kto przejmuje obowiązki wobec kontrahentów, banków i urzędów.

Zobacz również: wprowadzenie do spółki jawnej samochodu przez wspólnika

Zmiana wspólnika a KRS

Po skutecznej zmianie wspólnika trzeba zgłosić zmianę danych spółki do rejestru przedsiębiorców KRS. Obowiązek zgłoszenia wynika z art. 22 ust. 1 ustawy z 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym, zgodnie z którym podmiot wpisany do rejestru ma obowiązek złożyć wniosek o wpis zmiany danych ujawnionych w rejestrze.

Termin na zgłoszenie wynosi co do zasady 7 dni od dnia zdarzenia uzasadniającego wpis, zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym.

Wpis zmiany wspólnika w spółce jawnej ma co do zasady charakter deklaratoryjny, czyli nie tworzy samej zmiany, ale ją ujawnia. Nie warto jednak odkładać zgłoszenia, ponieważ w praktyce brak aktualnych danych w KRS powoduje problemy przy reprezentacji, bankowości, umowach z kontrahentami i weryfikacji beneficjentów rzeczywistych. Przy zmianie składu osobowego spółki warto też uporządkować zasady działania za spółkę; osobno omawiamy zakres i skutki pełnomocnictwa wspólnika spółki jawnej.

W zależności od zakresu zmian trzeba też przeanalizować, czy konieczna jest aktualizacja danych w CRBR, urzędzie skarbowym, ZUS, banku, bazach kontrahenckich oraz w umowach wymagających notyfikacji zmiany składu wspólników.

Kolejność działań – wariant najbezpieczniejszy

Przy spółce jawnej mającej dwóch wspólników najbezpieczniej przeprowadzić zmianę w taki sposób, aby nie pojawił się ani na chwilę stan jednoosobowości. Najczęściej stosuje się następujący schemat:

Czego nie robić

W opisanej sytuacji nie rekomendowałbym rozwiązania polegającego na tym, że jeden wspólnik formalnie występuje 31 grudnia, a drugi nowy przystępuje dopiero 1 stycznia. Taki odstęp czasowy tworzy ryzyko, że 31 grudnia dojdzie do stanu sprzecznego z konstrukcją spółki jawnej i otworzy się spór, czy spółka nie uległa rozwiązaniu.

Ryzykowne są również:

• ustne ustalenia bez pełnej dokumentacji,
• zmiana składu wspólników bez sprawdzenia umowy spółki,
• pominięcie kwestii odpowiedzialności za stare zobowiązania,
• brak zgłoszenia zmian do KRS i innych rejestrów,
• używanie pojęcia „udział w spółce jawnej” w znaczeniu właściwym dla spółek kapitałowych – w spółce jawnej zasadniczo operujemy kategorią ogółu praw i obowiązków wspólnika.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak ta sama zasada działa w różnych konfiguracjach faktycznych.

FAQ

Czy wspólnik może wyjść 31 grudnia, a nowy wejść 1 stycznia?

To rozwiązanie jest ryzykowne i co do zasady nie powinno być stosowane w spółce jawnej mającej dwóch wspólników. Bezpieczniej przeprowadzić czynności tego samego dnia albo najpierw wprowadzić nowego wspólnika.

Czy po zmianie wspólnika powstaje nowa spółka?

Nie, jeżeli zmiana została przeprowadzona bez rozwiązania spółki. Dalej istnieje ta sama spółka jawna, tylko ze zmienionym składem osobowym.

Czy zawsze można przenieść ogół praw i obowiązków wspólnika?

Nie. Musi na to pozwalać umowa spółki, zgodnie z art. 10 § 1 Kodeksu spółek handlowych. Co do zasady potrzebna jest też pisemna zgoda wszystkich pozostałych wspólników na podstawie art. 10 § 2 Kodeksu spółek handlowych, chyba że umowa stanowi inaczej.

Czy nowy wspólnik odpowiada za stare długi spółki?

Tak. Wynika to z art. 32 Kodeksu spółek handlowych. Dlatego przed wejściem do spółki warto przeprowadzić przynajmniej podstawowe badanie jej sytuacji finansowej i prawnej.

Czy wpis do KRS decyduje o skuteczności zmiany wspólnika?

Co do zasady nie, bo wpis ma charakter deklaratoryjny. Zmiana jest jednak obowiązkowa do zgłoszenia, a brak aktualizacji KRS może powodować realne problemy w obrocie.

Źródła

• art. 9, art. 10 § 1-3, art. 22 § 1, art. 32, art. 58 pkt 5, art. 61 § 1 i § 3 ustawy z 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 18 ze zm.),
• art. 22 ust. 1 ustawy z 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 979 ze zm.).