Wyliczenie zachowku od darowizny mieszkania po ojcu

W opisanej sytuacji kluczowe jest nie to, że mieszkanie zostało później sprzedane, ale to, czy darowizna dokonana przez ojca podlega doliczeniu do substratu zachowku i kto jest uprawniony do żądania zapłaty.

Przy zachowku zawsze trzeba oddzielić trzy kwestie: krąg osób uprawnionych, sposób obliczenia wysokości roszczenia oraz kolejność odpowiedzialności za zapłatę.

Komu należy się zachowek po ojcu?

Prawo do zachowku wynika z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Uprawnionymi są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, ale tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy.

W opisanym stanie faktycznym, jeżeli ojciec w chwili śmierci pozostawał w małżeństwie i miał troje dzieci, to przy dziedziczeniu ustawowym dziedziczyliby: żona oraz troje dzieci. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego udział małżonka i dzieci jest równy, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku. Przy czworgu spadkobierców ustawowych każdy dziedziczyłby po 1/4.

W takim wariancie podstawowa wysokość zachowku wynosi:

• 2/3 udziału spadkowego – jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny jest małoletni, zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego,
• 1/2 udziału spadkowego – w pozostałych przypadkach.

Jeżeli więc wszyscy uprawnieni są pełnoletni i zdolni do pracy, zachowek każdego z nich odpowiada 1/2 z 1/4, czyli 1/8 wartości substratu zachowku.

Jak oblicza się substrat zachowku?

Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się darowizny oraz zapisy windykacyjne według reguł określonych w dalszych przepisach.

Punktem wyjścia jest tak zwana czysta wartość spadku, czyli aktywa spadkowe pomniejszone o długi spadkowe. Następnie do tej wartości dolicza się darowizny podlegające uwzględnieniu.

To oznacza, że nawet gdy po zmarłym nie zostało już prawie nic, zachowek może być liczony od powiększonej podstawy obejmującej wcześniejszą darowiznę mieszkania.

Czy darowizna mieszkania sprzed lat nadal wlicza się do zachowku?

Tak – w odniesieniu do darowizn dokonanych na rzecz spadkobierców ustawowych lub osób uprawnionych do zachowku nie obowiązuje ogólny 10-letni limit. Wynika to z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego, który wyłącza z doliczenia drobne darowizny zwyczajowo przyjęte oraz – co do zasady – darowizny dokonane ponad 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Inaczej mówiąc:

• darowizna dla dziecka spadkodawcy co do zasady jest doliczana niezależnie od tego, jak dawno została dokonana,
• darowizna dla zięcia, synowej albo innej osoby trzeciej co do zasady nie jest doliczana, jeżeli od jej dokonania do śmierci spadkodawcy minęło ponad 10 lat.

Jeżeli więc mieszkanie zostało darowane córce i jej mężowi wspólnie, to dla potrzeb zachowku trzeba co do zasady rozdzielić darowiznę na udziały odpowiadające obdarowanym. Część przypadająca córce jako zstępnej spadkodawcy podlega doliczeniu. Część przypadająca mężowi – jako osobie niespokrewnionej i nieuprawnionej do zachowku – co do zasady nie będzie doliczana, jeżeli od darowizny do otwarcia spadku upłynęło więcej niż 10 lat.

To rozróżnienie ma duże znaczenie praktyczne i bywa pomijane w uproszczonych wyliczeniach.

Darowizna sprzed narodzin dziecka lub przed drugim małżeństwem

Trzeba jeszcze uwzględnić szczególne wyłączenia z art. 994 § 2 i § 3 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 994 § 2 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego.

Z kolei zgodnie z art. 994 § 3 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się darowizn dokonanych przed zawarciem małżeństwa ze spadkodawcą.

W praktyce oznacza to, że:

• córka z drugiego małżeństwa może nie móc doliczyć darowizny, jeśli w chwili jej dokonania ojciec nie miał jeszcze żadnych zstępnych – ale w opisanym stanie faktycznym miał już dzieci z pierwszego małżeństwa, więc to wyłączenie najpewniej nie zadziała,
• druga żona nie doliczy darowizny dokonanej jeszcze przed ślubem z ojcem.

To ważny punkt, bo odpowiedź na pytanie „komu i ile należy się z zachowku” może być inna dla rodzeństwa, a inna dla macochy.

Jak ustala się wartość darowizny mieszkania?

Zgodnie z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

To oznacza, że:

• stan mieszkania ocenia się tak, jak wyglądało w momencie darowizny,
• ceny przyjmuje się aktualne z chwili obliczania zachowku, najczęściej na podstawie opinii biegłego lub realnych danych rynkowych, jeżeli strony są zgodne.

Nie ma więc decydującego znaczenia ani cena sprzedaży mieszkania z 2007 r., ani to, że lokal nie należy już do obdarowanych. Dla zachowku liczy się wartość darowizny ustalana według reguły z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli przed śmiercią właściciel rozważa sprzedaż zamiast darowizny, warto zobaczyć też, jak wpływa to na zachowek przy sprzedaży albo darowiźnie mieszkania przez ojca.

Kto odpowiada za zapłatę zachowku?

Podstawowa odpowiedzialność spoczywa na spadkobiercach. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku w postaci powołania do spadku, zapisu lub darowizny, może żądać od spadkobiercy sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku – art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli jednak od spadkobiercy nie można uzyskać pełnego zaspokojenia, w grę wchodzi odpowiedzialność obdarowanego. Wynika ona z art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy doliczoną do spadku darowiznę, sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku.

Odpowiedzialność obdarowanego ma jednak granice:

• tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny – art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego,
• jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek – art. 999 Kodeksu cywilnego oraz art. 1000 § 3 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że dziecko, które dostało znaczną darowiznę od ojca, może odpowiadać wobec pozostałych uprawnionych, ale nie ponad wartość realnego wzbogacenia i z uwzględnieniem własnego prawa do zachowku.

Czy sprzedaż darowanego mieszkania zwalnia z odpowiedzialności?

Co do zasady nie. Sam fakt sprzedaży mieszkania nie powoduje automatycznie wygaśnięcia odpowiedzialności z art. 1000 Kodeksu cywilnego. W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się, że znaczenie ma to, czy obdarowany nadal pozostaje wzbogacony skutkiem darowizny.

Jeżeli mieszkanie zostało sprzedane, a uzyskane środki zasiliły majątek obdarowanego, to wzbogacenie co do zasady nadal istnieje – tyle że w innej postaci. Inaczej może być tylko wtedy, gdy korzyść rzeczywiście odpadła bez surogatu i nie przełożyła się na żadną inną część majątku. Taka ocena zawsze zależy od konkretnych faktów i dowodów.

Nie wystarczy więc samo stwierdzenie: „mieszkanie zostało sprzedane, więc już nic nie mam”. Trzeba jeszcze wykazać, co stało się ze środkami i czy wzbogacenie rzeczywiście wygasło.

Przykładowe wyliczenie w opisanej sprawie

Załóżmy wariant najczęściej spotykany w podobnych sprawach:

• ojciec pozostawił żonę i troje dzieci,
• wszyscy są pełnoletni i zdolni do pracy,
• poza dawną darowizną brak istotnego majątku spadkowego,
• mieszkanie było darowane po 1/2 córce i jej mężowi,
• część przypadająca mężowi nie podlega już doliczeniu z uwagi na upływ ponad 10 lat,
• aktualna wartość mieszkania według stanu z chwili darowizny i cen obecnych wynosi 400 000 zł.

Wtedy do substratu zachowku dolicza się zasadniczo 1/2 wartości mieszkania, czyli 200 000 zł. Udział ustawowy każdego z czworga spadkobierców wynosi 1/4, czyli 50 000 zł. Zachowek każdej pełnoletniej i zdolnej do pracy osoby wynosi 1/2 tego udziału, czyli 25 000 zł.

W tym uproszczonym modelu roszczenie o zachowek mogłoby więc wynosić po 25 000 zł dla każdego z uprawnionych, z tym że dla drugiej żony trzeba jeszcze osobno ocenić, czy darowizna została dokonana przed czy po zawarciu małżeństwa, bo art. 994 § 3 Kodeksu cywilnego może wyłączyć jej doliczenie.

To pokazuje, że ogólne stwierdzenie „zachowek należy się wszystkim po tyle samo” bywa nieprawidłowe. Dla dzieci i dla małżonka podstawa obliczeń nie zawsze musi być identyczna.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek

Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat. Jeżeli zachowek jest dochodzony przeciwko spadkobiercy, termin liczy się od ogłoszenia testamentu – art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli roszczenie kierowane jest przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu zapisu windykacyjnego lub darowizny, termin wynosi również 5 lat od otwarcia spadku – art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego.

W sprawach takich jak opisana, gdzie spór dotyczy głównie darowizny, trzeba zwrócić szczególną uwagę właśnie na art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego.

Co wynika z tego dla opisanej sytuacji?

Najbardziej prawdopodobny wniosek jest taki, że darowizna na rzecz córki będzie brana pod uwagę przy zachowku, a ewentualne roszczenia rodzeństwa mogą okazać się zasadne. W stosunku do drugiej żony potrzebna jest dodatkowa weryfikacja daty zawarcia małżeństwa, bo od tego zależy, czy w ogóle może ona doliczyć tę darowiznę do podstawy swojego zachowku.

Nie można więc automatycznie przyjąć, że zachowek „na pewno się nie należy”. Taki wniosek byłby zbyt daleko idący. Z drugiej strony nie da się też bez dokumentów przesądzić jednej ostatecznej kwoty dla wszystkich uprawnionych, bo znaczenie mają:

• dokładna treść aktu darowizny,
• udziały obdarowanych,
• data drugiego małżeństwa ojca,
• czy po ojcu pozostał jeszcze inny majątek albo długi,
• czy któryś z uprawnionych otrzymał wcześniej inne darowizny podlegające zaliczeniu.

FAQ

Czy zachowek liczy się od ceny sprzedaży mieszkania?

Nie. Zgodnie z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego bierze się stan mieszkania z chwili darowizny, ale ceny z chwili ustalania zachowku.

Czy druga żona zawsze ma prawo do zachowku od dawnej darowizny?

Nie zawsze. Na podstawie art. 994 § 3 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się darowizn dokonanych przed zawarciem małżeństwa.

Czy sprzedaż darowanego mieszkania kończy sprawę zachowku?

Nie. Sprzedaż sama w sobie nie wyłącza odpowiedzialności obdarowanego. Nadal bada się, czy wzbogacenie wynikające z darowizny istnieje w majątku obdarowanego.

Ile czasu jest na dochodzenie zachowku?

Co do zasady 5 lat. Wobec obdarowanego termin wynika z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego i biegnie od otwarcia spadku.

Źródła

• art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 991 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 993–995 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 999 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 1000 § 1 i § 3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 1007 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny