Czy radny gminy może być prezesem OSP?

Czy radny może jednocześnie być prezesem OSP?

Tak, radny gminy może być prezesem Ochotniczej Straży Pożarnej, jeżeli samo pełnienie tej funkcji nie wchodzi w kolizję z przepisami antykorupcyjnymi ustawy o samorządzie gminnym. OSP nie jest jednostką organizacyjną gminy, lecz działa jako stowarzyszenie, a obecnie także na podstawie ustawy z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Z tego powodu do prezesa OSP nie stosuje się automatycznie zakazu dotyczącego kierowników gminnych jednostek organizacyjnych.

Nie oznacza to jednak, że każda sytuacja jest bezpieczna. Radny ma obowiązek unikać zajęć, które mogłyby podważać zaufanie wyborców do wykonywania mandatu. Szczególne znaczenie ma art. 24f ustawy o samorządzie gminnym, który ogranicza prowadzenie i zarządzanie działalnością gospodarczą z wykorzystaniem mienia komunalnego gminy, w której radny uzyskał mandat.

Kiedy funkcja prezesa OSP może kolidować z mandatem radnego?

Kluczowy jest art. 24f ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym. Z przepisu wynika, że radny nie może prowadzić działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami z wykorzystaniem mienia komunalnego gminy, w której uzyskał mandat. Nie może także zarządzać taką działalnością ani być przedstawicielem lub pełnomocnikiem w jej prowadzeniu.

W praktyce trzeba więc zbadać trzy elementy łącznie:

• czy OSP faktycznie prowadzi działalność gospodarczą albo działalność mającą cechy gospodarcze, np. odpłatny, powtarzalny wynajem remizy, odpłatne usługi zabezpieczenia imprez, sprzedaż usług lub inne zarobkowe działania wykonywane w sposób zorganizowany i ciągły;
• czy przy tej działalności wykorzystywane jest mienie komunalne gminy, np. remiza, działka, samochód, sprzęt albo wyposażenie oddane OSP do używania;
• czy radny jako prezes zarządza tą działalnością, reprezentuje OSP przy umowach, podpisuje faktury, składa oświadczenia woli albo ma realny wpływ na prowadzenie odpłatnych przedsięwzięć.

Jeżeli wszystkie te elementy występują, ryzyko jest poważne. Orzecznictwo administracyjne podkreśla, że pojęcie wykorzystywania mienia komunalnego jest rozumiane szeroko: znaczenie może mieć zarówno korzystanie odpłatne, jak i nieodpłatne, stałe albo jednorazowe, jeżeli odbywa się w ramach działalności gospodarczej.

Czy sam zapis w statucie OSP o działalności gospodarczej wystarczy?

Sam zapis w statucie, że OSP może prowadzić działalność gospodarczą, nie powinien być oceniany mechanicznie i bez sprawdzenia faktów. Zakaz z art. 24f ustawy o samorządzie gminnym dotyczy prowadzenia, zarządzania albo reprezentowania działalności gospodarczej z wykorzystaniem mienia gminnego, a nie samego istnienia stowarzyszenia.

Nie można jednak lekceważyć takiego zapisu. Jeżeli OSP jest wpisana również do rejestru przedsiębiorców KRS, zawiera odpłatne umowy, wynajmuje remizę, świadczy usługi albo osiąga powtarzalne przychody z mienia gminnego, organ nadzoru może uznać, że radny jako prezes zarządza działalnością objętą zakazem. Wtedy argument, że funkcja jest społeczna i nieodpłatna, zwykle nie wystarczy do usunięcia ryzyka.

Dlatego przed objęciem mandatu albo bezpośrednio po złożeniu ślubowania warto sprawdzić statut, wpisy KRS, umowy użyczenia, umowy najmu, faktury, rachunki i uchwały zarządu OSP. To z tych dokumentów wynika, czy działalność ma tylko charakter statutowy, czy w praktyce wchodzi w obszar działalności gospodarczej.

Mienie gminne używane przez OSP

Typowe OSP korzystają z remizy, pojazdów, sprzętu albo gruntu będącego własnością gminy. Samo korzystanie z takiego majątku w celu realizacji zadań ochrony przeciwpożarowej i ochrony ludności nie oznacza jeszcze naruszenia zakazu. Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych przewiduje, że gmina zapewnia OSP określone wsparcie w ramach realizacji zadań własnych w zakresie ochrony przeciwpożarowej.

Inaczej należy ocenić sytuację, w której to samo mienie jest wykorzystywane do działalności zarobkowej. Przykładem może być cykliczne odpłatne wynajmowanie remizy na imprezy prywatne, prowadzenie odpłatnych usług z użyciem pojazdu lub sprzętu gminnego albo zawieranie przez OSP umów o charakterze komercyjnym. W takich przypadkach trzeba szczegółowo przeanalizować, czy prezes OSP będący radnym nie zarządza działalnością gospodarczą z użyciem mienia gminy.

Warto też odrębnie sprawdzić zasady korzystania z remizy, pojazdów i wyposażenia, ponieważ OSP mienie bardzo często jest źródłem sporów między stowarzyszeniem, gminą i członkami jednostki.

Ekwiwalent dla strażaków OSP a działalność gospodarcza

Ekwiwalent pieniężny wypłacany strażakom ratownikom OSP za udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu wynika obecnie z ustawy o ochotniczych strażach pożarnych. Jest to świadczenie związane z udziałem konkretnego strażaka w określonych działaniach, a nie wynagrodzenie prezesa OSP za sprawowanie funkcji.

Sam fakt, że strażacy otrzymują ekwiwalent, nie przesądza więc o prowadzeniu działalności gospodarczej przez OSP. Nie jest to także typowa działalność zarobkowa stowarzyszenia. Inaczej wyglądałaby jednak sytuacja, gdyby OSP oprócz zadań ustawowych świadczyła odpłatne, powtarzalne usługi lub wynajmowała mienie w sposób zorganizowany i ciągły.

Trzeba też odróżnić ekwiwalent OSP od świadczeń przysługujących radnemu, takich jak dieta. To dwa różne reżimy prawne i nie należy ich ze sobą utożsamiać.

Co powinien zrobić radny, który jest prezesem OSP?

Najbezpieczniej wykonać krótką, ale rzetelną kontrolę dokumentów i praktyki działania OSP. W szczególności należy ustalić:

• czy OSP ma w statucie lub KRS wpisaną działalność gospodarczą;
• czy faktycznie wykonuje odpłatne, powtarzalne czynności o charakterze gospodarczym;
• czy przy tych czynnościach korzysta z mienia gminy, w której prezes uzyskał mandat;
• kto podpisuje umowy i reprezentuje OSP przy odpłatnych działaniach;
• czy OSP otrzymuje dotacje, użyczenie, najem, dzierżawę lub inne świadczenia od gminy i czy radny bierze udział w głosowaniach dotyczących bezpośrednio jego interesu prawnego.

Jeżeli ryzyko jest realne, rozwiązaniem może być rezygnacja z funkcji prezesa albo członka zarządu, zaprzestanie działalności gospodarczej, zmiana statutu, wykreślenie działalności z KRS albo uporządkowanie zasad korzystania z mienia gminy. Same nieformalne ustalenia, że prezes nie będzie zajmował się odpłatną częścią działalności, mogą okazać się niewystarczające, jeżeli statut i sposób reprezentacji nadal dają mu kompetencje zarządcze.

Jeżeli radny wybiera funkcję w OSP zamiast dalszego sprawowania funkcji publicznej, odrębną kwestią jest mandat radnego i jego zrzeczenie się. W praktyce najczęściej chodzi jednak o odwrotną sytuację: usunięcie przeszkody po stronie OSP tak, aby zachować mandat.

Termin 3 miesięcy i skutki naruszenia zakazu

Jeżeli radny przed dniem wyboru wykonywał funkcję albo prowadził działalność objętą ustawowym zakazem, powinien zrezygnować z tej funkcji lub zaprzestać działalności w terminie 3 miesięcy od dnia złożenia ślubowania. Jeżeli tego nie zrobi, rada stwierdza wygaśnięcie mandatu w trybie przewidzianym w Kodeksie wyborczym.

W praktyce nie warto czekać do ostatniego dnia. Jeżeli konieczna jest zmiana statutu OSP, uchwała walnego zebrania, wykreślenie działalności z KRS albo zmiana zasad reprezentacji, procedura może potrwać. Dla bezpieczeństwa radny powinien mieć dokumenty potwierdzające, że przeszkoda została rzeczywiście usunięta, a nie tylko zapowiedziana.

FAQ

Czy radny gminy może być prezesem OSP?

Tak, jeżeli OSP nie prowadzi działalności gospodarczej z wykorzystaniem mienia komunalnego tej gminy, a radny nie zarządza taką działalnością ani jej nie reprezentuje. Samo społeczne pełnienie funkcji prezesa OSP nie powoduje automatycznie utraty mandatu.

Czy korzystanie z remizy gminnej przez OSP oznacza zakaz?

Nie zawsze. Korzystanie z remizy do zadań statutowych, ratowniczych, szkoleniowych i organizacyjnych OSP jest czym innym niż wykorzystywanie remizy do odpłatnej, zorganizowanej działalności gospodarczej. Ryzyko powstaje zwłaszcza przy komercyjnym lub powtarzalnym odpłatnym wykorzystaniu mienia.

Czy wpis w statucie o możliwości prowadzenia działalności gospodarczej wystarczy do utraty mandatu?

Nie powinien przesądzać sprawy samodzielnie, ale jest istotnym sygnałem ryzyka. Trzeba sprawdzić, czy OSP faktycznie prowadzi działalność gospodarczą, czy jest wpisana do właściwego rejestru, jakie ma przychody i czy używa do tego mienia gminnego.

Czy ekwiwalent dla strażaków OSP jest działalnością gospodarczą?

Co do zasady nie. Ekwiwalent pieniężny dla strażaka ratownika OSP za udział w działaniach, akcjach, szkoleniach lub ćwiczeniach wynika z ustawy o OSP. Nie jest to wynagrodzenie prezesa ani przychód z działalności gospodarczej prowadzonej przez stowarzyszenie.

Ile czasu ma radny na usunięcie kolizji?

Jeżeli radny przed dniem wyboru wykonywał funkcję albo prowadził działalność objętą zakazem, ma 3 miesiące od dnia złożenia ślubowania na zrzeczenie się funkcji lub zaprzestanie działalności. Po bezskutecznym upływie tego terminu może dojść do stwierdzenia wygaśnięcia mandatu.

Czy radny może pozostać zwykłym członkiem OSP?

Zwykłe członkostwo w OSP jest znacznie mniej ryzykowne niż funkcja prezesa lub członka zarządu, bo nie wiąże się z reprezentacją ani zarządzaniem działalnością stowarzyszenia. Nadal trzeba jednak uważać na udział w decyzjach rady gminy, które bezpośrednio dotyczą interesu prawnego radnego.

Podsumowanie

Radny gminy może być prezesem OSP, ale nie w każdej konfiguracji organizacyjnej i majątkowej. Bezpieczna jest sytuacja, w której OSP realizuje zadania statutowe, ratownicze i społeczne, a nie prowadzi działalności gospodarczej z wykorzystaniem mienia gminy. Ryzykowna jest natomiast sytuacja, gdy OSP wynajmuje remizę, świadczy odpłatne usługi lub wykonuje inne zorganizowane działania zarobkowe z użyciem mienia komunalnego, a radny jako prezes zarządza tymi działaniami.

W opisanym stanie faktycznym najważniejsze jest nie to, że prezes nie pobiera wynagrodzenia, lecz to, czy OSP faktycznie prowadzi działalność gospodarczą i czy wykorzystuje do niej mienie gminy. Jeżeli działalność gospodarcza istnieje tylko jako nieużywany zapis w statucie, należy to dokładnie zweryfikować i najlepiej uporządkować dokumenty. Jeżeli natomiast OSP realnie prowadzi odpłatną działalność przy użyciu remizy lub sprzętu gminnego, radny powinien szybko usunąć kolizję, aby nie narazić mandatu na wygaśnięcie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, w szczególności art. 24e i art. 24f - tekst aktu w ELI

2. Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, w szczególności art. 3, art. 10, art. 15 i art. 33 - tekst aktu w ELI

3. Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach, w szczególności art. 34 - tekst aktu w ISAP

4. Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. - Kodeks wyborczy, w szczególności art. 383 - tekst aktu w ISAP

5. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców, w szczególności art. 3 - tekst aktu w ELI

6. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 września 2025 r., III OSK 757/25, dotyczący szerokiego rozumienia wykorzystywania mienia komunalnego przy działalności gospodarczej radnego - omówienie NSA