Odpowiedzialność pełnomocnika wobec wierzycieli spółki

Czy pełnomocnik odpowiada za długi spółki wobec wierzycieli?

Co do zasady nie. Jeżeli pełnomocnik spółki z ograniczoną odpowiedzialnością podpisał porozumienie o spłacie długu w imieniu spółki i działał w granicach prawidłowego pełnomocnictwa, wierzyciel powinien kierować roszczenia do spółki, a nie do pełnomocnika.

Podstawą jest art. 95 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, zgodnie z którym, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie albo wynikających z właściwości czynności prawnej, można dokonać czynności prawnej przez przedstawiciela. Najważniejszy jest art. 95 § 2 Kodeksu cywilnego: czynność prawna dokonana przez przedstawiciela w granicach umocowania pociąga za sobą skutki bezpośrednio dla reprezentowanego.

Oznacza to, że jeżeli pełnomocnik podpisał ugodę, harmonogram spłat albo porozumienie z wierzycielem jako pełnomocnik spółki, a zakres pełnomocnictwa obejmował taką czynność, dłużnikiem pozostaje spółka. Sam fakt złożenia podpisu przez pełnomocnika nie powoduje, że staje się on osobą odpowiedzialną za wykonanie zobowiązania spółki.

Najpierw trzeba ustalić, kto udzielił pełnomocnictwa

W praktyce kluczowe jest rozróżnienie dwóch sytuacji. Pełnomocnictwa mogła udzielić spółka, reprezentowana przez uprawniony organ, albo prezes zarządu jako osoba fizyczna. Skutki są różne.

Spółka z o.o. działa przez zarząd. Wynika to z art. 201 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych, zgodnie z którym zarząd prowadzi sprawy spółki i reprezentuje spółkę. Zakres prawa członka zarządu do reprezentowania spółki określa art. 204 § 1 Kodeksu spółek handlowych, a sposób składania oświadczeń za spółkę przy zarządzie wieloosobowym wynika z umowy spółki albo, gdy umowa tego nie reguluje, z art. 205 § 1 Kodeksu spółek handlowych.

Jeżeli więc prezes podpisał pełnomocnictwo jako organ spółki, trzeba sprawdzić w KRS i w umowie spółki, czy mógł działać samodzielnie. Jeżeli w spółce obowiązuje reprezentacja łączna, a pełnomocnictwo podpisał wyłącznie prezes bez wymaganej drugiej osoby, może powstać problem braku prawidłowego umocowania.

Więcej o praktycznych zasadach udzielania umocowania pracownikom i innym osobom można przeczytać w materiale: pełnomocnictwo do reprezentowania spółki z o.o. dla pracowników.

Zakres pełnomocnictwa ma decydujące znaczenie

Rodzaje pełnomocnictwa określa art. 98 Kodeksu cywilnego. Pełnomocnictwo ogólne obejmuje czynności zwykłego zarządu. Do czynności przekraczających zwykły zarząd potrzebne jest pełnomocnictwo rodzajowe, chyba że ustawa wymaga pełnomocnictwa do konkretnej czynności. Do poszczególnej czynności można udzielić pełnomocnictwa szczególnego.

Forma pełnomocnictwa wynika z art. 99 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli do ważności danej czynności prawnej potrzebna jest szczególna forma, pełnomocnictwo do jej dokonania powinno być udzielone w tej samej formie. Pełnomocnictwo ogólne powinno być udzielone na piśmie pod rygorem nieważności.

Samo notarialne poświadczenie albo forma aktu notarialnego nie przesądza jeszcze, że pełnomocnik może podpisać każde porozumienie. Trzeba zbadać treść dokumentu: czy obejmuje zawieranie ugód, uznawanie długu, ustalanie harmonogramu spłaty, składanie oświadczeń w imieniu spółki i negocjowanie warunków zadłużenia.

Kiedy pełnomocnik może odpowiadać wobec wierzyciela?

Odpowiedzialność osobista pełnomocnika wobec wierzyciela może powstać w wyjątkowych sytuacjach. Najczęstsza podstawa to działanie bez umocowania albo z przekroczeniem jego zakresu. Zgodnie z art. 103 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli osoba zawierająca umowę jako pełnomocnik nie ma umocowania albo przekroczy jego zakres, ważność umowy zależy od potwierdzenia przez osobę, w której imieniu umowa została zawarta.

Druga strona może, na podstawie art. 103 § 2 Kodeksu cywilnego, wyznaczyć spółce odpowiedni termin do potwierdzenia umowy. Po bezskutecznym upływie tego terminu druga strona staje się wolna. Jeżeli spółka nie potwierdzi umowy, osoba, która zawarła umowę w cudzym imieniu, ma obowiązki określone w art. 103 § 3 Kodeksu cywilnego: musi zwrócić to, co otrzymała od drugiej strony w wykonaniu umowy, oraz naprawić szkodę, którą druga strona poniosła przez to, że zawarła umowę, nie wiedząc o braku umocowania albo o przekroczeniu jego zakresu.

W przypadku jednostronnych czynności prawnych znaczenie ma art. 104 Kodeksu cywilnego. Jednostronna czynność dokonana w cudzym imieniu bez umocowania albo z przekroczeniem jego zakresu jest nieważna, chyba że ten, komu zostało złożone oświadczenie woli w cudzym imieniu, zgodził się na działanie bez umocowania. Wtedy stosuje się odpowiednio przepisy o zawarciu umowy bez umocowania.

Odpowiedzialność pełnomocnika wobec spółki

Niezależnie od relacji z wierzycielem pełnomocnik może odpowiadać wobec samej spółki. Zależy to od stosunku prawnego, na podstawie którego działał. Może to być np. umowa zlecenia, umowa o pracę, kontrakt menedżerski albo inna umowa.

Jeżeli podstawą działania jest zlecenie, zastosowanie mają m.in. art. 734 § 1 Kodeksu cywilnego, który definiuje umowę zlecenia, oraz art. 471 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym dłużnik jest obowiązany do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania albo nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie albo nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności.

Jeżeli pełnomocnik był pracownikiem, jego odpowiedzialność wobec pracodawcy może podlegać ograniczeniom wynikającym z działu piątego ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy, w szczególności z art. 114-122 Kodeksu pracy. W takim przypadku ocena zależy od winy, rodzaju szkody i tego, czy szkoda została wyrządzona umyślnie.

Czy odwołanie prezesa zarządu wygasza pełnomocnictwo?

Jeżeli mocodawcą była spółka, a prezes jedynie podpisał dokument pełnomocnictwa jako osoba reprezentująca spółkę, odwołanie prezesa co do zasady nie powoduje automatycznego wygaśnięcia pełnomocnictwa. Mocodawcą pozostaje spółka, a nie były prezes. Pełnomocnictwo trwa do czasu jego odwołania, upływu terminu, ziszczenia się warunku albo innej przyczyny wygaśnięcia przewidzianej w treści pełnomocnictwa lub w ustawie.

Zgodnie z art. 101 § 1 Kodeksu cywilnego pełnomocnictwo może być w każdym czasie odwołane, chyba że mocodawca zrzekł się odwołania pełnomocnictwa z przyczyn uzasadnionych treścią stosunku prawnego będącego podstawą pełnomocnictwa. Zgodnie z art. 101 § 2 Kodeksu cywilnego umocowanie wygasa ze śmiercią mocodawcy albo pełnomocnika, chyba że w pełnomocnictwie inaczej zastrzeżono z przyczyn uzasadnionych treścią stosunku prawnego będącego podstawą pełnomocnictwa.

W przypadku osoby prawnej, takiej jak spółka z o.o., nie można utożsamiać odwołania prezesa z ustaniem bytu mocodawcy. Zmienia się osoba pełniąca funkcję w organie, ale sama spółka nadal istnieje.

Inaczej będzie wtedy, gdy pełnomocnictwo zostało udzielone przez prezesa prywatnie, np. do działania w jego imieniu jako osoby fizycznej. Wtedy odwołanie z funkcji może spowodować, że pełnomocnik nie będzie mógł skutecznie wykonywać czynności związanych z funkcją, której były prezes już nie pełni. Trzeba ustalić, jak dokładnie sformułowano dokument pełnomocnictwa.

Pełnomocnik, prokurent i członek zarządu to różne role

Warto odróżnić zwykłego pełnomocnika od prokurenta. Prokura jest szczególnym pełnomocnictwem udzielanym przez przedsiębiorcę wpisanego do CEIDG albo rejestru przedsiębiorców KRS. Wynika to z art. 109¹ § 1 Kodeksu cywilnego. Prokura obejmuje umocowanie do czynności sądowych i pozasądowych związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa, ale nie obejmuje wszystkiego, bo zgodnie z art. 109³ Kodeksu cywilnego do zbycia przedsiębiorstwa, oddania go do czasowego korzystania oraz zbycia i obciążenia nieruchomości potrzebne jest pełnomocnictwo do poszczególnej czynności.

Jeżeli problem dotyczy prokury, przydatny może być materiał: czy prokurent samoistny może w imieniu spółki zawierać umowy.

Osobną kategorią jest członek zarządu. Jeżeli pełnomocnik jest jednocześnie członkiem zarządu spółki z o.o., może odpowiadać na podstawie art. 299 § 1 Kodeksu spółek handlowych, gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna. Członek zarządu może bronić się przesłankami z art. 299 § 2 Kodeksu spółek handlowych, m.in. wykazując, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo że niezgłoszenie wniosku nastąpiło nie z jego winy.

Szerzej o ryzykach członka zarządu można przeczytać w opracowaniu: odpowiedzialność wiceprezesa spółki.

Kiedy podpis pełnomocnika może oznaczać jego własne zobowiązanie?

Pełnomocnik może stać się osobiście odpowiedzialny, jeżeli z treści dokumentu wynika, że złożył własne oświadczenie woli, a nie tylko działał za spółkę. Przykładem jest poręczenie. Zgodnie z art. 876 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę poręczenia poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie, gdyby dłużnik go nie wykonał. Oświadczenie poręczyciela powinno być złożone na piśmie pod rygorem nieważności, co wynika z art. 876 § 2 Kodeksu cywilnego.

Podobne ryzyko może powstać przy przystąpieniu do długu, przejęciu długu, podpisaniu weksla, ustanowieniu zabezpieczenia z majątku prywatnego albo przy sformułowaniach typu: zobowiązuję się osobiście do zapłaty. Jeżeli dokument zawiera takie postanowienia, nie wystarczy ogólna zasada, że pełnomocnik nie odpowiada za spółkę. Trzeba przeanalizować całą treść porozumienia.

Osobna odpowiedzialność może wynikać również z czynu niedozwolonego. Zgodnie z art. 415 Kodeksu cywilnego, kto z winy swojej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia. Przepis ten może mieć znaczenie np. przy celowym wprowadzeniu wierzyciela w błąd co do istnienia umocowania, sytuacji spółki albo zabezpieczenia spłaty, ale wymaga udowodnienia winy, szkody i związku przyczynowego.

FAQ

Czy wierzyciel może pozwać pełnomocnika za dług spółki?

Co do zasady nie, jeżeli pełnomocnik działał w granicach umocowania. Z art. 95 § 2 Kodeksu cywilnego wynika, że skutki czynności prawnej dokonanej przez pełnomocnika powstają bezpośrednio dla spółki. Pozew przeciwko pełnomocnikowi może mieć sens tylko przy szczególnych podstawach, np. braku umocowania, poręczeniu, czynie niedozwolonym albo osobistej odpowiedzialności z innego tytułu.

Czy pełnomocnik odpowiada, jeżeli spółka nie wykonuje ugody?

Nie odpowiada tylko dlatego, że podpisał ugodę jako pełnomocnik. Jeżeli ugoda mieściła się w zakresie pełnomocnictwa, za jej wykonanie odpowiada spółka. Pełnomocnik może odpowiadać dopiero wtedy, gdy przekroczył umocowanie, działał bez umocowania albo przyjął na siebie osobiste zobowiązanie.

Czy odwołanie prezesa automatycznie unieważnia pełnomocnictwo?

Nie, jeżeli pełnomocnictwa udzieliła spółka, a prezes jedynie podpisał dokument jako osoba reprezentująca spółkę. Wtedy mocodawcą jest spółka. Pełnomocnictwo trwa do odwołania lub innej przyczyny wygaśnięcia. Inaczej może być, gdy dokument był prywatnym pełnomocnictwem udzielonym przez prezesa jako osobę fizyczną.

Czy pełnomocnik może działać po zmianie zarządu?

Może, jeżeli pełnomocnictwo zostało skutecznie udzielone przez spółkę i nie zostało odwołane. Nowy zarząd powinien jednak przejrzeć udzielone pełnomocnictwa i w razie potrzeby je odwołać na podstawie art. 101 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy prokurent odpowiada tak samo jak pełnomocnik?

Prokurent również działa jako przedstawiciel przedsiębiorcy, ale prokura jest szczególnym rodzajem umocowania opisanym w art. 109¹-109⁹ Kodeksu cywilnego. Sam fakt bycia prokurentem nie oznacza odpowiedzialności za długi spółki. Odpowiedzialność osobista może jednak powstać na odrębnej podstawie, np. przy poręczeniu albo działaniu bez umocowania.

Podsumowanie

Pełnomocnik spółki z o.o. nie jest automatycznie odpowiedzialny wobec wierzycieli za zobowiązania spółki. Jeżeli działa w granicach umocowania, skutki podpisanego porozumienia obciążają spółkę. Wierzyciel powinien wtedy dochodzić roszczeń od spółki.

Ryzyko osobistej odpowiedzialności pojawia się przede wszystkim przy braku umocowania, przekroczeniu jego zakresu, wprowadzeniu kontrahenta w błąd, osobistym poręczeniu długu albo wtedy, gdy pełnomocnik jest jednocześnie członkiem zarządu. Przy zmianie prezesa trzeba ustalić, kto był mocodawcą: spółka czy prezes jako osoba prywatna.

Źródła

• art. 95, art. 96, art. 98, art. 99, art. 101, art. 103, art. 104, art. 415, art. 471, art. 734, art. 876 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny
• art. 109¹-109⁹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny
• art. 201, art. 204, art. 205, art. 299 ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych
• art. 114-122 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy