Sprzedaż przedsiębiorstwa w JDG – formalności, podatki i pracownicy

Zbycie przedsiębiorstwa – na czym polega

Jeżeli prowadzi Pan jednoosobową działalność gospodarczą i chce sprzedać ją w całości razem z nazwą, wyposażeniem, bazą klientów, umowami, dokumentacją i personelem, co do zasady właściwą konstrukcją jest sprzedaż przedsiębiorstwa.

Definicję przedsiębiorstwa zawiera art. 55¹ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej. Przepis wymienia przykładowo m.in. nazwę przedsiębiorstwa, ruchomości, prawa z umów, wierzytelności, koncesje, licencje, tajemnice przedsiębiorstwa oraz księgi i dokumenty.

Z kolei art. 55² Kodeksu cywilnego stanowi, że czynność prawna mająca za przedmiot przedsiębiorstwo obejmuje wszystko, co wchodzi w jego skład, chyba że co innego wynika z treści czynności prawnej albo z przepisów szczególnych. Oznacza to, że strony mogą sprzedać całe przedsiębiorstwo jednym aktem, ale muszą bardzo precyzyjnie wskazać, co faktycznie przechodzi na nabywcę, a co pozostaje po stronie zbywcy.

W praktyce najwięcej problemów nie dotyczy samej idei sprzedaży, lecz tego, czy dana umowa rzeczywiście obejmuje przedsiębiorstwo, czy tylko zbiór pojedynczych składników majątku. To ma znaczenie zwłaszcza dla VAT, PCC, przejścia umów i odpowiedzialności za długi.

Jaka forma umowy jest wymagana

Zgodnie z art. 75¹ § 1 Kodeksu cywilnego zbycie lub wydzierżawienie przedsiębiorstwa albo ustanowienie na nim użytkowania powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi.

Jeżeli jednak w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość, zastosowanie ma art. 75¹ § 4 Kodeksu cywilnego w związku z przepisami o formie czynności prawnych dotyczących nieruchomości, co oznacza konieczność zawarcia umowy w formie aktu notarialnego.

W przypadku przedsiębiorcy wpisanego do CEIDG nie dokonuje się wpisu zbycia przedsiębiorstwa do rejestru przedsiębiorców KRS, bo jednoosobowa działalność nie jest wpisana do tego rejestru. Nie oznacza to jednak braku obowiązków ewidencyjnych. Po transakcji zwykle trzeba uporządkować wpis w CEIDG, zgłoszenia do urzędu skarbowego, ZUS oraz dane ujawnione w umowach branżowych, licencjach czy rejestrach szczególnych – zależnie od rodzaju działalności.

Jeżeli działalność jest regulowana, trzeba osobno sprawdzić, czy koncesja, zezwolenie, wpis do rejestru działalności regulowanej lub polisa OC zawodowego przechodzą automatycznie. Często tak nie jest i wymagane są dodatkowe zgody albo nowe decyzje administracyjne.

Co powinna zawierać umowa sprzedaży przedsiębiorstwa

Dobra umowa nie powinna ograniczać się do jednego zdania, że sprzedający zbywa przedsiębiorstwo za określoną cenę. Dla bezpieczeństwa obu stron warto opisać co najmniej:

• dokładne oznaczenie stron i podstawę prowadzenia działalności przez zbywcę,
• precyzyjne określenie przedsiębiorstwa jako przedmiotu sprzedaży,
• szczegółowy wykaz składników materialnych i niematerialnych, najlepiej w załączniku,
• wykaz umów, które mają być przejęte, wraz z informacją, czy potrzebna jest zgoda kontrahenta,
• stan zatrudnienia i informacje potrzebne do przejścia pracowników,
• zasady wydania dokumentacji, ksiąg, nośników danych, baz klientów i dostępów do systemów,
• cenę, sposób zapłaty, terminy i zabezpieczenia,
• oświadczenia o zobowiązaniach, sporach, zaległościach podatkowych i składkowych,
• zasady odpowiedzialności z tytułu rękojmi za poszczególne składniki, jeżeli ma to zastosowanie,
• ustalenia dotyczące rozliczeń po dniu sprzedaży, np. korekt, reklamacji, zaliczek i należności od klientów.

Przy przedsiębiorstwach usługowych bardzo ważne są też kwestie poufności, ochrony danych osobowych, przekazania dokumentacji klientowskiej i legalności dalszego przetwarzania danych po zmianie podmiotu. W biurze rachunkowym trzeba dodatkowo ocenić obowiązki wynikające z RODO, umów powierzenia przetwarzania danych oraz przepisów branżowych.

Czy wszystkie umowy z klientami i dostawcami przechodzą automatycznie

Nie zawsze. Art. 55² Kodeksu cywilnego nie znosi ograniczeń wynikających z natury danego stosunku prawnego, ustawy albo samej umowy. W praktyce oznacza to, że część kontraktów wymaga zgody drugiej strony na przejęcie praw i obowiązków albo zawarcia aneksu.

Ma to szczególne znaczenie przy umowach najmu, leasingu, licencjach, umowach serwisowych, umowach z operatorami płatności, dostawcami oprogramowania czy kontraktach zawierających zakaz cesji. Nadal istotna pozostaje uchwała Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2008 r., III CZP 45/08, zgodnie z którą przy zbyciu przedsiębiorstwa zachowują aktualność ograniczenia dopuszczalności przeniesienia poszczególnych składników wynikające z ustawy, zastrzeżenia umownego lub właściwości zobowiązania.

Dlatego przed podpisaniem umowy warto sporządzić tabelę wszystkich aktywnych kontraktów i sprawdzić, które z nich:

Klientów warto poinformować o planowanej zmianie w sposób uporządkowany i z wyprzedzeniem. W branżach opartych na zaufaniu jest to nie tylko kwestia prawna, ale też biznesowa. Sama konstrukcja komunikatu zależy od treści zawartych umów i od tego, czy dla dalszej obsługi potrzebna jest ich zgoda.

Sprzedaż przedsiębiorstwa a pracownicy

Jeżeli wraz z przedsiębiorstwem przechodzi zorganizowany zakład pracy, zastosowanie ma art. 23¹ ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. Zgodnie z § 1 tego przepisu w razie przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę staje się on z mocy prawa stroną w dotychczasowych stosunkach pracy.

To oznacza, że pracownicy zatrudnieni na umowach o pracę nie muszą podpisywać nowych umów tylko dlatego, że zmienia się właściciel przedsiębiorstwa. Stosunki pracy trwają nadal, a nowy pracodawca wchodzi w miejsce dotychczasowego.

Dotychczasowy i nowy pracodawca muszą jednak wykonać obowiązki informacyjne. Zgodnie z art. 23¹ § 3 Kodeksu pracy, jeżeli u pracodawców nie działają zakładowe organizacje związkowe, pracownicy muszą zostać poinformowani na piśmie co najmniej 30 dni przed planowanym przejściem zakładu pracy lub jego części o:

• przewidywanym terminie przejścia,
• przyczynach przejścia,
• prawnych, ekonomicznych i socjalnych skutkach dla pracowników,
• zamierzonych działaniach dotyczących warunków zatrudnienia, w szczególności warunków pracy, płacy i przekwalifikowania.

Na podstawie art. 23¹ § 4 Kodeksu pracy pracownik może w terminie 2 miesięcy od przejścia zakładu pracy rozwiązać stosunek pracy bez wypowiedzenia, za 7-dniowym uprzedzeniem. Taki tryb wywołuje skutki jak rozwiązanie stosunku pracy przez pracodawcę za wypowiedzeniem.

Zgodnie z art. 23¹ § 6 Kodeksu pracy samo przejście zakładu pracy nie może stanowić przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie stosunku pracy.

Jeżeli w firmie są osoby zatrudnione na podstawach innych niż umowa o pracę, trzeba odrębnie przeanalizować, czy i w jaki sposób będzie kontynuowana współpraca. Sam art. 23¹ Kodeksu pracy nie rozwiązuje wszystkich problemów dotyczących B2B, zleceń czy kontraktów menedżerskich.

Podatki przy sprzedaży przedsiębiorstwa

VAT – kiedy nie ma podatku

Zgodnie z art. 6 pkt 1 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług przepisów tej ustawy nie stosuje się do transakcji zbycia przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa. Jeżeli więc przedmiotem umowy jest rzeczywiście przedsiębiorstwo, transakcja pozostaje poza zakresem VAT.

To bardzo ważne rozróżnienie. Jeżeli organ podatkowy uzna, że sprzedano nie przedsiębiorstwo, lecz tylko poszczególne składniki majątkowe, może pojawić się zupełnie inna kwalifikacja podatkowa, w tym VAT dla części elementów. Dlatego opis przedmiotu transakcji musi odpowiadać rzeczywistości gospodarczej.

W praktyce warto zadbać o to, by zbywany zespół składników pozwalał nabywcy kontynuować działalność bez konieczności budowania firmy od zera. To właśnie odróżnia przedsiębiorstwo od zwykłej sprzedaży wyposażenia.

PCC – kto płaci i ile

Skoro sprzedaż przedsiębiorstwa co do zasady nie podlega VAT, zwykle pojawia się podatek od czynności cywilnoprawnych. Podstawę stanowi art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a oraz art. 2 pkt 4 ustawy z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych.

W przypadku umowy sprzedaży przedsiębiorstwa stawka PCC nie zawsze jest jedna dla całej ceny. Zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy o PCC wynosi ona:

• 2% – od sprzedaży rzeczy i niektórych praw majątkowych,
• 1% – od sprzedaży innych praw majątkowych.

Jeżeli w jednej cenie mieszczą się składniki opodatkowane różnymi stawkami, trzeba je prawidłowo wyodrębnić. W przeciwnym razie może powstać spór co do podstawy opodatkowania. Obowiązek podatkowy przy umowie sprzedaży ciąży na kupującym zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o PCC, a deklarację PCC-3 składa się co do zasady w terminie 14 dni od powstania obowiązku podatkowego na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy o PCC, chyba że podatek pobiera notariusz jako płatnik.

Podatek dochodowy po stronie sprzedającego

Po stronie sprzedającego przychód ze sprzedaży przedsiębiorstwa w JDG co do zasady jest przychodem z działalności gospodarczej, o którym mowa w art. 14 ust. 1 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Sposób opodatkowania zależy od formy opodatkowania przedsiębiorcy i od struktury zbywanych składników.

Nie można jednak bezpiecznie przyjąć jednej prostej reguły typu „zawsze 19%”. Jeżeli przedsiębiorca jest na skali podatkowej, zastosowanie mają stawki skali. Jeżeli jest na podatku liniowym – co do zasady 19%. Trzeba też prawidłowo rozliczyć koszty podatkowe, w tym niezamortyzowaną wartość środków trwałych i wartości niematerialnych i prawnych, zgodnie z przepisami ustawy o PIT właściwymi dla danego składnika.

W przypadku składników już całkowicie zamortyzowanych przychód może w większej części przełożyć się na dochód podatkowy. W przedsiębiorstwach usługowych istotna bywa także wartość marki, relacji z klientami, bazy danych czy know-how, ale ich podatkowe ujęcie wymaga ostrożności i powinno wynikać z dokumentów transakcyjnych.

Czy potrzebny jest rzeczoznawca do wyceny przedsiębiorstwa

Przepisy nie nakazują, aby cena przedsiębiorstwa była ustalana wyłącznie przez rzeczoznawcę. Strony mogą samodzielnie ustalić cenę, ale nie powinna ona być oderwana od realiów rynkowych.

W podatku dochodowym znaczenie ma art. 19 ust. 1, 3 i 4 ustawy o PIT. Jeżeli cena bez uzasadnionej przyczyny znacznie odbiega od wartości rynkowej, organ podatkowy może określić przychód w wysokości wartości rynkowej. W podatku od czynności cywilnoprawnych podobny mechanizm wynika z art. 6 ust. 2, 3 i 4 ustawy o PCC. Jeżeli podatnik nie skoryguje wartości po wezwaniu, organ może powołać biegłego.

Zgodnie z art. 6 ust. 4 ustawy o PCC, jeżeli wartość określona z uwzględnieniem opinii biegłego różni się o więcej niż 33% od wartości podanej przez podatnika, koszt opinii ponosi podatnik.

W praktyce rzeczoznawca nie jest obowiązkowy, ale bywa bardzo przydatny przy większych transakcjach, sporach między stronami, sprzedaży firmy zadłużonej albo wtedy, gdy cena obejmuje znaczące składniki niematerialne. Dobrze przygotowana wycena pomaga bronić ceny przed organem podatkowym i ułatwia podział ceny pomiędzy poszczególne składniki.

Odpowiedzialność za długi i zaległości podatkowe

Największe ryzyko przy sprzedaży przedsiębiorstwa dotyczy zobowiązań istniejących przed transakcją. Zgodnie z art. 55⁴ Kodeksu cywilnego nabywca przedsiębiorstwa jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, chyba że w chwili nabycia nie wiedział o tych zobowiązaniach mimo zachowania należytej staranności. Odpowiedzialność nabywcy jest ograniczona do wartości nabytego przedsiębiorstwa według stanu z chwili nabycia, a według cen z chwili zaspokojenia wierzyciela. Odpowiedzialności tej nie można bez zgody wierzyciela wyłączyć ani ograniczyć.

W zakresie zaległości podatkowych podstawę stanowi art. 112 § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa. Nabywca przedsiębiorstwa odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie z podatnikiem za zaległości podatkowe związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, powstałe do dnia nabycia, do wartości nabytego przedsiębiorstwa.

Przed zakupem warto wystąpić o zaświadczenie o zaległościach podatkowych i składkowych oraz przeprowadzić analizę umów, ksiąg, sporów sądowych, reklamacji i potencjalnych roszczeń klientów. Sama klauzula w umowie, że zbywca „oświadcza, iż nie ma długów”, zwykle nie wystarcza.

Jeżeli rozważane jest przekazanie firmy synowi albo nieodpłatne przeniesienie biznesu w rodzinie, skutki podatkowe i cywilne będą częściowo inne niż przy typowej sprzedaży, więc nie należy automatycznie stosować tych samych rozwiązań.

Jak przygotować transakcję krok po kroku

1. Ustalić, co dokładnie ma być przedmiotem sprzedaży – całe przedsiębiorstwo czy tylko część składników.
2. Sporządzić listę składników – majątek, umowy, pracownicy, prawa, zobowiązania, dokumentacja, dane.
3. Przeanalizować umowy – czy potrzebne są zgody klientów, wynajmującego, leasingodawcy, dostawców systemów.
4. Sprawdzić sytuację podatkową i długi – zaległości, kontrole, postępowania, zobowiązania warunkowe.
5. Przygotować wycenę i podział ceny – zwłaszcza gdy składniki mają różny reżim podatkowy.
6. Przygotować projekt umowy i załączniki – najlepiej z harmonogramem czynności zamknięcia transakcji.
7. Wykonać obowiązki wobec pracowników – zgodnie z art. 23¹ Kodeksu pracy.
8. Przygotować komunikację do klientów i kontrahentów – zawiadomienia, aneksy, cesje, nowe umowy powierzenia danych.
9. Rozliczyć podatki i obowiązki rejestracyjne – PCC, PIT, ewentualne korekty księgowe, CEIDG, ZUS.

FAQ

Czy sprzedaż przedsiębiorstwa w JDG jest opodatkowana VAT?

Co do zasady nie, jeżeli rzeczywiście dochodzi do zbycia przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa. Wynika to z art. 6 pkt 1 ustawy o VAT. Jeżeli jednak przedmiotem umowy są tylko pojedyncze składniki majątku, ocena podatkowa może być inna.

Kto płaci PCC przy sprzedaży przedsiębiorstwa?

Zasadniczo kupujący. Wynika to z art. 4 pkt 1 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych. Stawka zależy od rodzaju składników objętych sprzedażą.

Czy pracownicy muszą podpisać nowe umowy?

Nie w przypadku przejścia zakładu pracy objętego art. 23¹ Kodeksu pracy. Nowy pracodawca staje się z mocy prawa stroną dotychczasowych stosunków pracy.

Czy trzeba zawiadamiać klientów o sprzedaży firmy?

Bardzo często tak, a niekiedy potrzebna jest także ich zgoda lub aneks. Zależy to od rodzaju umowy, zakazu cesji, charakteru świadczenia i tego, czy przenoszone są prawa i obowiązki z konkretnego kontraktu.

Czy kupujący odpowiada za stare długi firmy?

Tak, w granicach przewidzianych przez art. 55⁴ Kodeksu cywilnego i art. 112 Ordynacji podatkowej. Dlatego przed zakupem konieczne jest sprawdzenie stanu zobowiązań.

Czy do sprzedaży przedsiębiorstwa trzeba mieć rzeczoznawcę?

Nie ma takiego obowiązku ustawowego. Wycena bywa jednak bardzo przydatna przy większych transakcjach, zadłużeniu, sporach co do ceny albo ryzyku podatkowym.

Źródła

• art. 55¹, art. 55², art. 55⁴, art. 75¹ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• art. 23¹ ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy,
• art. 6 pkt 1 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług,
• art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a, art. 2 pkt 4, art. 4 pkt 1, art. 6 ust. 2–4, art. 7 ust. 1 pkt 1, art. 10 ust. 1 ustawy z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych,
• art. 14 ust. 1 oraz art. 19 ust. 1, 3 i 4 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych,
• art. 112 § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa,
• uchwała Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2008 r., III CZP 45/08.