Zwolnienie pracownika uczelni po pierwszej negatywnej ocenie

Ocena okresowa nauczyciela akademickiego

Opisane zasady dotyczą przede wszystkim nauczyciela akademickiego w rozumieniu ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Jeżeli dana osoba jest pracownikiem administracyjnym albo technicznym uczelni, a nie nauczycielem akademickim, do jej sytuacji stosuje się przede wszystkim Kodeks pracy oraz regulacje wewnętrzne uczelni, a nie art. 123 i art. 128 tej ustawy. Osobnym, ale powiązanym problemem jest małżeństwo na jednej uczelni.

Zgodnie z art. 128 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce nauczyciel akademicki, z wyjątkiem rektora, podlega ocenie okresowej. Ocena obejmuje w szczególności wykonywanie obowiązków nauczyciela akademickiego, o których mowa w art. 115 tej ustawy, oraz przestrzeganie przepisów o prawie autorskim i prawach pokrewnych, a także o własności przemysłowej.

Art. 128 ust. 3 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce przewiduje, że ocena okresowa jest dokonywana nie rzadziej niż raz na 4 lata albo na wniosek rektora. Szczegółowe kryteria oceny dla poszczególnych grup pracowników i rodzajów stanowisk, tryb oceny oraz podmiot dokonujący oceny określa rektor po zasięgnięciu wymaganych opinii, o czym stanowi art. 128 ust. 4 tej ustawy. Kryteria oceny powinny być przedstawione nauczycielowi akademickiemu przed rozpoczęciem okresu podlegającego ocenie.

W praktyce oznacza to, że brak publikacji może być ważnym elementem oceny, ale nie zawsze samodzielnie przesądza o prawidłowości oceny negatywnej. Znaczenie ma grupa stanowisk, zakres obowiązków określony w umowie, regulaminie pracy, statucie uczelni, indywidualnym zakresie czynności oraz kryteria oceny obowiązujące na danej uczelni.

Czy pierwsza negatywna ocena wystarczy do wypowiedzenia?

Tak, pierwsza negatywna ocena okresowa może być podstawą wypowiedzenia. Wynika to wprost z art. 123 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, zgodnie z którym rektor może rozwiązać za wypowiedzeniem stosunek pracy z nauczycielem akademickim w przypadku otrzymania oceny negatywnej, o której mowa w art. 128 tej ustawy.

Sformułowanie "może rozwiązać" oznacza decyzję fakultatywną. Rektor nie ma obowiązku zwolnienia pracownika już po pierwszej negatywnej ocenie, ale ma taką możliwość. Inaczej jest przy dwóch kolejnych ocenach negatywnych. Art. 123 ust. 2 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce stanowi, że rektor rozwiązuje za wypowiedzeniem stosunek pracy z nauczycielem akademickim w przypadku otrzymania dwóch kolejnych ocen negatywnych. Jest to obowiązek, a nie tylko uprawnienie rektora.

Wypowiedzenie po pierwszej ocenie negatywnej nie powinno być automatyczne ani dowolne. Jeżeli uczelnia zwalnia tylko część osób ocenionych negatywnie, powinna potrafić wykazać obiektywne kryteria wyboru pracownika do zwolnienia. Wynika to z obowiązku stosowania obiektywnych i sprawiedliwych kryteriów oceny pracowników oraz wyników ich pracy, określonego w art. 94 pkt 9 Kodeksu pracy, stosowanego do nauczycieli akademickich na podstawie art. 147 ust. 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce.

Różnica między pierwszą a dwiema kolejnymi ocenami negatywnymi

Kiedy wypowiedzenie po pierwszej ocenie można podważać?

Nauczyciel akademicki może kwestionować zarówno samą ocenę okresową, jak i wypowiedzenie oparte na tej ocenie. W sporze z uczelnią znaczenie mają przede wszystkim następujące kwestie:

• czy kryteria oceny zostały określone zgodnie z art. 128 ust. 4 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce i przedstawione pracownikowi przed okresem ocenianym,
• czy ocena została dokonana przez właściwy podmiot i w trybie przewidzianym w regulacjach wewnętrznych uczelni,
• czy uwzględniono zakres obowiązków przypisany do danego stanowiska, w szczególności obowiązki dydaktyczne, naukowe, organizacyjne lub kliniczne,
• czy zachowano prawo do odwołania od oceny na podstawie art. 128 ust. 7 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce,
• czy przyczyna wypowiedzenia została wskazana konkretnie i rzeczywiście, zgodnie z art. 30 § 4 Kodeksu pracy,
• czy pracownik nie podlegał szczególnej ochronie przed wypowiedzeniem na podstawie przepisów Kodeksu pracy.

Jeżeli wypowiedzenie wskazuje wyłącznie ogólnikowo "negatywną ocenę", bez odniesienia do konkretnych okoliczności, może to być argument w sądzie pracy. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 kwietnia 2018 r., sygn. akt I PK 19/17, przypomniał, że przyczyna wypowiedzenia powinna być rzeczywista, konkretna i zrozumiała dla pracownika.

Odwołanie od negatywnej oceny okresowej

Art. 128 ust. 7 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce przyznaje nauczycielowi akademickiemu prawo odwołania od wyniku oceny okresowej do rektora. Ustawa nie opisuje szczegółowo formy i terminu takiego odwołania, dlatego trzeba sprawdzić statut uczelni, regulamin oceny okresowej albo zarządzenie rektora dotyczące ocen.

W wielu uczelniach termin na odwołanie wynosi 14 dni od doręczenia wyniku oceny, ale nie jest to termin jednolity dla wszystkich uczelni wynikający wprost z ustawy. Jeżeli regulamin Twojej uczelni przewiduje 14 dni, termin należy liczyć od dnia doręczenia albo skutecznego udostępnienia dokumentu oceny, zgodnie z zasadami przyjętymi w danej uczelni.

W odwołaniu warto wskazać konkretne zarzuty, np. zastosowanie kryteriów, które nie były znane przed okresem ocenianym, pominięcie dorobku, błędy w punktacji, nieuwzględnienie usprawiedliwionych nieobecności, ocenę poza zakresem obowiązków albo naruszenie procedury komisji oceniającej.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2015 r., sygn. akt I PK 201/14, zachowuje znaczenie praktyczne także obecnie: nauczyciel akademicki może kwestionować nie tylko naruszenia proceduralne, lecz także zasadność negatywnej oceny okresowej. Spór dotyczący oceny okresowej może być sprawą z zakresu prawa pracy, nawet jeżeli ocena nie doprowadziła jeszcze do rozwiązania stosunku pracy.

Odwołanie od wypowiedzenia do sądu pracy

Jeżeli uczelnia doręczyła wypowiedzenie, termin na złożenie odwołania do sądu pracy wynosi 21 dni od dnia doręczenia pisma wypowiadającego. Wynika to z art. 264 § 1 Kodeksu pracy. Termin ten jest niezależny od wewnętrznej procedury odwołania od oceny, dlatego nie należy czekać na zakończenie sporu uczelnianego, jeżeli mogłoby to spowodować przekroczenie terminu sądowego.

W pozwie można żądać uznania wypowiedzenia za bezskuteczne, przywrócenia do pracy albo odszkodowania, zależnie od etapu sprawy i rodzaju roszczenia. Podstawą kontroli sądu jest m.in. art. 45 § 1 Kodeksu pracy, stosowany do nauczycieli akademickich na podstawie art. 147 ust. 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce.

Jeżeli pracownika reprezentuje zakładowa organizacja związkowa, uczelnia powinna uwzględnić także tryb konsultacji zamiaru wypowiedzenia wynikający z art. 38 § 1 Kodeksu pracy, w zakresie w jakim przepis ten ma zastosowanie do danego rodzaju umowy i statusu pracownika.

Szczególna ochrona przed wypowiedzeniem

Ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce nie wyłącza ogólnych zasad ochrony trwałości stosunku pracy przewidzianych w Kodeksie pracy. Zgodnie z art. 147 ust. 1 tej ustawy w sprawach dotyczących stosunku pracy pracowników uczelni, nieuregulowanych w tej ustawie, stosuje się Kodeks pracy.

W praktyce trzeba więc zbadać, czy nauczyciel akademicki nie korzysta ze szczególnej ochrony, np. z art. 39 Kodeksu pracy dotyczącego ochrony przedemerytalnej, z art. 41 Kodeksu pracy dotyczącego zakazu wypowiedzenia w czasie urlopu lub innej usprawiedliwionej nieobecności, z art. 177 § 1 Kodeksu pracy dotyczącego ciąży i urlopów związanych z rodzicielstwem, albo z ochrony związkowej wynikającej z odrębnych przepisów.

Ochrona nie zawsze oznacza, że rozwiązanie stosunku pracy jest całkowicie niemożliwe, ale jej naruszenie może być silnym argumentem w sądzie pracy. W takich sprawach znaczenie ma konkretny status pracownika, rodzaj umowy, data wypowiedzenia, przyczyna wypowiedzenia oraz ewentualne wyjątki ustawowe.

Jak przygotować odwołanie albo pozew?

Przed podjęciem działań warto zebrać dokumenty: wynik oceny okresowej, regulamin ocen, statut uczelni, zakres obowiązków, wykaz publikacji i aktywności dydaktycznej, korespondencję z przełożonymi, protokoły komisji oraz pismo wypowiadające stosunek pracy. Jeżeli wypowiedzenie opiera się na braku publikacji, trzeba sprawdzić, czy publikacje były rzeczywiście wymagane na danym stanowisku i w danym okresie oceny.

W odwołaniu od oceny należy koncentrować się na błędach merytorycznych i proceduralnych. W odwołaniu od wypowiedzenia do sądu pracy należy wykazać, że przyczyna była nieprawdziwa, niekonkretna, nieuzasadniona, zastosowana wybiórczo albo że wypowiedzenie naruszało przepisy o ochronie pracownika.

FAQ

Czy można zwolnić nauczyciela akademickiego po pierwszej negatywnej ocenie?

Tak. Art. 123 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce pozwala rektorowi wypowiedzieć stosunek pracy po jednej negatywnej ocenie okresowej. Jest to jednak uprawnienie, a nie obowiązek.

Czy dwie negatywne oceny zawsze oznaczają zwolnienie?

Art. 123 ust. 2 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce nakazuje rektorowi rozwiązać stosunek pracy po dwóch kolejnych negatywnych ocenach. W konkretnej sprawie trzeba jednak zbadać prawidłowość ocen, zakończenie trybu odwoławczego oraz ewentualną szczególną ochronę z Kodeksu pracy.

Do kogo odwołać się od negatywnej oceny okresowej?

Od wyniku oceny okresowej przysługuje odwołanie do rektora na podstawie art. 128 ust. 7 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Termin i sposób wniesienia odwołania określają przepisy wewnętrzne uczelni.

Ile czasu mam na odwołanie od wypowiedzenia?

Na odwołanie od wypowiedzenia do sądu pracy jest 21 dni od doręczenia pisma wypowiadającego. Wynika to z art. 264 § 1 Kodeksu pracy. Ten termin nie powinien być mylony z terminem na odwołanie od samej oceny okresowej.

Czy sąd pracy może badać prawidłowość oceny okresowej?

Tak. Jeżeli ocena była podstawą wypowiedzenia, sąd pracy może badać, czy była rzetelna, zgodna z procedurą i czy rzeczywiście uzasadniała rozwiązanie stosunku pracy. Znaczenie ma tu m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2015 r., sygn. akt I PK 201/14.

Podsumowanie

Pierwsza negatywna ocena okresowa nauczyciela akademickiego może być podstawą wypowiedzenia stosunku pracy, ale nie oznacza automatycznego obowiązku zwolnienia. Obowiązek rozwiązania stosunku pracy powstaje dopiero przy dwóch kolejnych negatywnych ocenach, zgodnie z art. 123 ust. 2 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce.

W konkretnej sprawie najważniejsze jest sprawdzenie, czy ocena została przeprowadzona zgodnie z art. 128 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce oraz regulacjami uczelni, czy pracownik wykorzystał odwołanie do rektora i czy wypowiedzenie spełnia wymogi Kodeksu pracy. Jeżeli wypowiedzenie zostało już doręczone, termin do sądu pracy wynosi 21 dni.

Źródła

• Art. 123, art. 128, art. 147 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce - Dz.U. 2018 poz. 1668.
• Art. 30 § 4, art. 36, art. 38 § 1, art. 39, art. 41, art. 45 § 1, art. 94 pkt 9, art. 177 § 1, art. 264 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy - Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2015 r., sygn. akt I PK 201/14.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2018 r., sygn. akt I PK 19/17.