Społeczny inspektor pracy a urlop dla poratowania zdrowia

Funkcja społecznego inspektora pracy – co wynika z ustawy

Status społecznego inspektora pracy reguluje ustawa z dnia 24 czerwca 1983 r. o społecznej inspekcji pracy. Zgodnie z art. 1 tej ustawy społeczna inspekcja pracy jest społeczną służbą pełnioną przez pracowników, której celem jest zapewnienie przez zakład pracy bezpiecznych i higienicznych warunków pracy oraz ochrona uprawnień pracowniczych określonych w przepisach prawa pracy. Sam sposób wyłonienia tej funkcji w placówce oświatowej omawiamy w materiale o wyborze społecznego inspektora pracy w szkole.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 i 3 ustawy o społecznej inspekcji pracy społecznych inspektorów pracy wybierają pracownicy zakładu pracy, a kadencja trwa 4 lata. Sposób wyboru zależy od struktury organizacyjnej i liczby pracowników.

To ważne praktycznie: sama funkcja nie jest powierzana przez dyrektora szkoły ani pracodawcę, lecz wynika z wyboru dokonanego w trybie ustawy. Dlatego także jej utrata nie może nastąpić wyłącznie przez polecenie służbowe czy zwykłą decyzję przełożonego.

Czy urlop dla poratowania zdrowia oznacza obowiązkową rezygnację z funkcji?

Nie. Przepisy nie przewidują automatycznego wygaśnięcia mandatu społecznego inspektora pracy z powodu urlopu dla poratowania zdrowia. W szczególności nie wynika to ani z art. 7 ustawy o społecznej inspekcji pracy, ani z art. 73 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela.

Art. 7 ust. 3 ustawy o społecznej inspekcji pracy stanowi, że społeczny inspektor pracy przestaje pełnić funkcję w razie zrzeczenia się funkcji albo ustania stosunku pracy. Skoro ustawodawca wskazał te sytuacje wprost, sam urlop zdrowotny nie powoduje utraty funkcji.

Oznacza to, że nauczyciel nie musi składać rezygnacji tylko dlatego, że korzysta z urlopu dla poratowania zdrowia. Nie ma też przepisu, który nakazywałby złożenie takiego oświadczenia pod rygorem utraty ochrony.

Zobacz również:

• urlop zdrowotny
• szczególna ochrona

Kiedy społeczny inspektor pracy może zostać odwołany?

Odwołanie jest możliwe, ale wyłącznie w ustawowym trybie. Zgodnie z art. 7 ust. 1 i 2 ustawy o społecznej inspekcji pracy społeczny inspektor pracy może być odwołany przed upływem kadencji w razie niewywiązywania się ze swoich obowiązków, a odwołanie następuje w trybie właściwym dla jego wyboru, na wniosek zakładowych organizacji związkowych albo co najmniej jednej piątej pracowników.

W praktyce oznacza to, że:

• dyrektor szkoły lub inny przełożony nie może samodzielnie odwołać społecznego inspektora pracy,
• nie można pozbawić mandatu „automatycznie” tylko dlatego, że pracownik przebywa na urlopie zdrowotnym,
• konieczne jest przeprowadzenie procedury zgodnej z ustawą, czyli takiej, jaka odpowiada sposobowi wyboru danego inspektora.

Jednocześnie trzeba uczciwie wskazać, że długi urlop dla poratowania zdrowia może doprowadzić do sytuacji, w której inspektor faktycznie nie wykonuje zadań ustawowych. A to może być potraktowane jako podstawa do uruchomienia procedury odwołania.

Dlaczego urlop zdrowotny może prowadzić do odwołania?

Z art. 4 ustawy o społecznej inspekcji pracy wynika, że społeczny inspektor pracy wykonuje konkretne czynności w zakładzie pracy. Należy do nich m.in. kontrola stanu budynków, maszyn i urządzeń, kontrola przestrzegania przepisów prawa pracy, udział w ustalaniu okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy oraz udział w społecznych przeglądach warunków pracy.

Jeżeli nauczyciel przebywa na urlopie dla poratowania zdrowia, to z reguły nie wykonuje pracy i pozostaje poza bieżącym funkcjonowaniem szkoły. W takim stanie faktycznym może być obiektywnie niemożliwe wykonywanie zadań społecznego inspektora pracy. Właśnie to – a nie sam fakt urlopu – może zostać ocenione jako niewywiązywanie się z obowiązków w rozumieniu art. 7 ust. 1 ustawy o społecznej inspekcji pracy.

Każdorazowo zależy to jednak od okoliczności konkretnej sprawy, w szczególności od:

• długości urlopu,
• zakresu rzeczywistej nieobecności w zakładzie pracy,
• struktury szkoły i tego, czy brak aktywności inspektora realnie paraliżuje wykonywanie funkcji,
• tego, czy organizacje związkowe albo pracownicy złożą formalny wniosek o odwołanie.

Czy można zmusić nauczyciela do zrzeczenia się funkcji?

Nie. Zrzeczenie się funkcji jest dobrowolnym oświadczeniem osoby pełniącej mandat. Wynika to z art. 7 ust. 3 ustawy o społecznej inspekcji pracy, który przewiduje ustanie funkcji w razie zrzeczenia się jej przez inspektora.

W praktyce oznacza to, że:

• pracodawca nie może skutecznie „nakazać” podpisania rezygnacji,
• brak rezygnacji nie oznacza naruszenia prawa,
• jeżeli otoczenie uznaje, że inspektor nie wykonuje obowiązków, powinno skorzystać z ustawowej procedury odwołania, a nie wymuszać zrzeczenie się funkcji.

Czy po ustaniu funkcji nadal przysługuje roczna ochrona stosunku pracy?

Co do zasady tak. Zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy o społecznej inspekcji pracy zakład pracy nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę z pracownikiem pełniącym funkcję społecznego inspektora pracy w czasie trwania mandatu oraz w okresie roku po jego wygaśnięciu, chyba że zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia. W takim przypadku potrzebna jest uprzednia zgoda statutowo właściwego organu zakładowej organizacji związkowej.

Najważniejszy wniosek jest taki, że roczna ochrona po wygaśnięciu mandatu nie zależy wyłącznie od tego, czy kadencja upłynęła „normalnie”. Jeżeli mandat wygasł, ochrona z art. 13 ust. 1 ustawy nadal co do zasady działa przez rok.

W praktyce trzeba jednak odróżnić dwie kwestie:

• ochronę przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę – wynikającą z art. 13 ustawy o społecznej inspekcji pracy,
• samą możliwość odwołania z funkcji – regulowaną przez art. 7 tej ustawy.

To, że pracownik może zostać odwołany z funkcji, nie oznacza automatycznie, że można go następnie swobodnie zwolnić z pracy.

Jak ta ochrona działa u nauczyciela?

Jeżeli społeczny inspektor pracy jest nauczycielem zatrudnionym na podstawie mianowania albo umowy o pracę, ochrona z art. 13 ustawy o społecznej inspekcji pracy nakłada się na regulacje nauczycielskie, w tym na przepisy ustawy – Karta Nauczyciela. W razie zamiaru rozwiązania stosunku pracy trzeba więc badać jednocześnie przepisy szczególne dotyczące nauczycieli oraz ochronę z ustawy o społecznej inspekcji pracy.

Ma to znaczenie zwłaszcza przy zmianach organizacyjnych, ograniczeniu etatu czy innych sytuacjach, gdy nauczyciel jest traktowany jako pracownik chroniony. Sama kwalifikacja prawna zawsze zależy jednak od podstawy zatrudnienia i konkretnych działań pracodawcy.

Podsumowanie odpowiedzi na trzy najczęstsze pytania

Zobacz również:

• urlop dla poratowania zdrowia nauczyciela przed emeryturą
• zwolnienie nauczyciela z art. 20 KN po ograniczeniu etatu

FAQ

Czy urlop dla poratowania zdrowia i zwolnienie lekarskie są traktowane tak samo dla tej funkcji?

Nie zawsze, ale w obu przypadkach kluczowe jest to samo: czy nieobecność uniemożliwia wykonywanie obowiązków społecznego inspektora pracy. Sama nieobecność nie wygasza mandatu automatycznie.

Czy dyrektor szkoły może żądać natychmiastowej rezygnacji?

Nie. Rezygnacja jest dobrowolna. Jeżeli pojawia się problem z wykonywaniem funkcji, właściwy jest tryb odwołania z art. 7 ustawy o społecznej inspekcji pracy.

Czy roczna ochrona oznacza całkowity zakaz zwolnienia?

Nie całkowity. Art. 13 ust. 1 ustawy o społecznej inspekcji pracy dopuszcza rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia, jeśli istnieją ku temu ustawowe podstawy, ale co do zasady wymaga to uprzedniej zgody właściwego organu zakładowej organizacji związkowej.

Czy ochrona obejmuje także nauczyciela mianowanego?

Tak, ale sposób jej działania trzeba oceniać łącznie z przepisami Karty Nauczyciela i podstawą zatrudnienia. W sprawach nauczycielskich często potrzebna jest analiza kilku reżimów prawnych jednocześnie.

Źródła

• art. 1, art. 4, art. 5, art. 6, art. 7, art. 13 ustawy z dnia 24 czerwca 1983 r. o społecznej inspekcji pracy
• art. 73 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela
• ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w zakresie zasad rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia