Rodzice chcą zmiany wychowawcy w klasie pierwszej – jakie prawa ma nauczyciel?

Kompetencje dyrektora w zakresie powierzenia wychowawstwa

Rodzice mogą wyrażać opinie o pracy szkoły, a rada rodziców może występować do dyrektora i innych organów szkoły z wnioskami oraz opiniami we wszystkich sprawach szkoły na podstawie art. 83 ust. 1 i art. 84 ust. 1 ustawy z 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe. Nie oznacza to jednak, że rodzice lub rada rodziców mogą sami skutecznie żądać zmiany konkretnego wychowawcy.

Za organizację pracy szkoły odpowiada dyrektor. Wynika to z art. 68 ust. 1 pkt 1 i 6 ustawy – Prawo oświatowe, zgodnie z którym dyrektor kieruje działalnością szkoły oraz wykonuje zadania związane z zapewnieniem warunków do realizacji zadań dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych. W praktyce to dyrektor przydziela nauczycielom klasy, zajęcia i funkcje, w tym wychowawstwo, w granicach obowiązujących przepisów, arkusza organizacji i statutu szkoły.

Jeżeli więc pojawia się nacisk rodziców na zmianę wychowawcy, nie jest to automatycznie podstawa do odsunięcia nauczyciela. Dyrektor powinien ocenić, czy istnieją konkretne, sprawdzalne okoliczności uzasadniające zmianę organizacji pracy, czy też chodzi wyłącznie o subiektywne preferencje części rodziców.

Czy sama skarga rodziców wystarcza do zmiany wychowawcy?

Nie. Samo niezadowolenie rodziców albo nieformalne rozmowy z dyrektorem nie tworzą jeszcze podstawy prawnej do zmiany wychowawcy czy odsunięcia nauczyciela od pracy dydaktycznej. Jeżeli rodzice formułują zarzuty, powinny one zostać skonkretyzowane i zweryfikowane. Dyrektor, jako przełożony służbowy, powinien wysłuchać nauczyciela i ustalić stan faktyczny przed podjęciem decyzji organizacyjnej.

W szkole znaczenie ma także statut oraz wewnętrzne procedury rozpatrywania skarg i wniosków. Jeżeli zarzuty mają charakter ogólnikowy, anonimowy albo sprzeczny z dokumentacją szkoły, trudno uznać je za wystarczającą podstawę do daleko idących zmian kadrowych.

Inaczej może być tylko wtedy, gdy występują realne i udokumentowane naruszenia obowiązków pracowniczych lub dobro uczniów jest zagrożone. Taka ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego i posiadanych dowodów.

Obowiązek dyrektora ochrony nauczyciela

Na podstawie art. 63 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela nauczyciel podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych. Z kolei zgodnie z art. 63 ust. 2 tej ustawy organ prowadzący szkołę i dyrektor szkoły są obowiązani z urzędu występować w obronie nauczyciela, gdy ustalone dla nauczyciela uprawnienia zostaną naruszone.

To bardzo ważny przepis praktyczny. Oznacza on, że dyrektor nie powinien pozostawiać nauczyciela samego wobec bezpodstawnych oskarżeń, publicznego podważania jego kompetencji czy prób wywierania presji. Jeżeli zarzuty są nieprawdziwe, dyrektor powinien podjąć działania wyjaśniające i ochronne, a nie przerzucać skutki konfliktu wyłącznie na nauczyciela.

W kontekście szerszych gwarancji pracowniczych i zawodowych warto pamiętać także o zagadnieniach związanych z ochroną nauczyciela, zwłaszcza gdy konflikt w szkole zaczyna wpływać na zdrowie i możliwość dalszego wykonywania pracy.

Pomówienia, znieważenie i naruszenie dóbr osobistych

Jeżeli rodzice rozpowszechniają nieprawdziwe informacje o nauczycielu, trzeba rozważyć dwa odrębne reżimy ochrony: karny i cywilny.

Po pierwsze, art. 212 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny przewiduje odpowiedzialność za pomówienie o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć daną osobę w opinii publicznej lub narazić ją na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności. Jeżeli zarzuty są rozpowszechniane np. w wiadomościach, mediach społecznościowych lub wobec innych rodziców, ten przepis może mieć znaczenie.

Po drugie, art. 216 § 1 Kodeksu karnego dotyczy zniewagi. Po trzecie, na gruncie prawa cywilnego ochronę zapewniają art. 23 i art. 24 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, które chronią m.in. cześć, dobre imię i godność. W takich przypadkach można żądać zaniechania naruszeń, przeprosin, a w określonych sytuacjach także zadośćuczynienia lub zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny.

To, który tryb będzie właściwy, zależy od treści wypowiedzi, sposobu ich rozpowszechniania i dostępnych dowodów. Nie każda krytyka rodzica będzie bezprawna, ale zarzuty nieprawdziwe, obraźliwe albo stawiane bez podstaw mogą przekroczyć dopuszczalne granice.

Czy dyrektor może przenieść nauczyciela do świetlicy, oddziału „0” albo odsunąć od klasy?

To zależy od podstawy zatrudnienia, treści aktu mianowania albo umowy o pracę, kwalifikacji nauczyciela oraz rzeczywistej zmiany warunków pracy.

W przypadku nauczyciela mianowanego kluczowe znaczenie ma art. 18 ust. 1 Karty Nauczyciela, zgodnie z którym nauczyciel zatrudniony na podstawie mianowania może być przeniesiony na własną prośbę lub z urzędu za jego zgodą do innej szkoły. Jeżeli więc proponowana zmiana w praktyce oznacza przeniesienie do innej szkoły, zgoda nauczyciela co do zasady ma znaczenie podstawowe.

Jeżeli chodzi o zmianę zakresu obowiązków w tej samej szkole, trzeba odróżnić dopuszczalne czynności organizacyjne od faktycznej, istotnej zmiany warunków zatrudnienia. W przypadku nauczyciela zatrudnionego na podstawie umowy o pracę zastosowanie mogą mieć także przepisy ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 42 dotyczący wypowiedzenia zmieniającego, o ile dana kwestia nie jest uregulowana odmiennie w Karcie Nauczyciela.

Istotne jest też to, czy nauczyciel ma kwalifikacje do proponowanej pracy. Kwestie te wynikają z przepisów wykonawczych dotyczących kwalifikacji nauczycieli. Jeżeli dyrektor proponuje pracę niezgodną z kwalifikacjami albo w sposób prowadzący do faktycznej degradacji zawodowej bez jasnej podstawy, taka decyzja może być kwestionowana.

W praktyce dobrze porównać proponowaną zmianę z zakresem posiadanych kwalifikacji i stanowiska. Pomocne bywają też opracowania dotyczące tego, jakie są uprawnienia nauczyciela przy powierzaniu określonych zajęć.

Jakie działania warto podjąć wobec dyrektora?

Najbezpieczniej działać spokojnie i pisemnie. W pierwszej kolejności warto złożyć do dyrektora pismo, w którym:

• potwierdzi Pani gotowość do wykonywania obowiązków zgodnie z przydziałem na nowy rok szkolny,
• wniesie Pani o podanie, czy wpłynęły formalne skargi i czego konkretnie dotyczą,
• poprosi Pani o umożliwienie ustosunkowania się do zarzutów,
• powoła się Pani na art. 63 ust. 1 i 2 Karty Nauczyciela, wskazując obowiązek ochrony nauczyciela,
• zażąda Pani, aby wszelkie decyzje dotyczące zmiany przydziału zostały przedstawione na piśmie z uzasadnieniem.

Jeżeli dyrektor proponuje zmianę stanowiska lub rodzaju zajęć, warto poprosić o jednoznaczne wskazanie podstawy prawnej takiej decyzji. Sama ustna sugestia przeniesienia do świetlicy lub odsunięcia od klasy nie powinna pozostawać bez reakcji.

Dalsze kroki: związek zawodowy, organ prowadzący, kuratorium

Jeżeli sprawa nie zostanie wyjaśniona w szkole, można rozważyć dalsze działania.

Jakie dowody warto gromadzić?

W podobnych sprawach bardzo ważne jest zabezpieczenie materiału dowodowego. Warto zachować:

• korespondencję z dyrektorem i wicedyrektorem,
• pisemne przydziały czynności, arkusz organizacyjny lub dokumenty potwierdzające planowany przydział,
• notatki ze spotkań z dyrekcją, najlepiej z datą i krótkim opisem rozmowy,
• ewentualne pisma rodziców lub informacje o ich treści,
• dokumenty potwierdzające dotychczasowy prawidłowy przebieg pracy: oceny pracy, podziękowania, osiągnięcia uczniów, brak wcześniejszych zastrzeżeń.

Jeżeli zarzuty mają charakter ustny, po rozmowie warto wysłać krótkiego maila potwierdzającego przebieg spotkania. Taki ślad bywa później bardzo pomocny.

Podsumowanie

Co do zasady dyrektor nie powinien odsuwać nauczyciela od wychowawstwa tylko dlatego, że część rodziców tego chce. Rodzice mają prawo składać wnioski i opinie, ale nie mają kompetencji do samodzielnego decydowania o obsadzie wychowawcy. Dyrektor ma obowiązek ocenić sytuację zgodnie z prawem, wysłuchać nauczyciela i – jeśli zarzuty są bezpodstawne – stanąć w jego obronie.

Jeżeli pojawia się propozycja przeniesienia do świetlicy, oddziału przedszkolnego albo odsunięcia od pracy dydaktycznej, trzeba sprawdzić, czy chodzi o zwykłą organizację pracy, czy o istotną zmianę warunków zatrudnienia. To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie prawne.

FAQ

Czy rodzice mogą wymusić zmianę wychowawcy?

Nie. Rodzice mogą składać wnioski, opinie i skargi, ale decyzję o organizacji pracy szkoły podejmuje dyrektor na podstawie art. 68 ust. 1 ustawy – Prawo oświatowe.

Czy dyrektor musi pokazać nauczycielowi skargi rodziców?

Jeżeli zarzuty mają wpływać na sytuację służbową nauczyciela, powinien on mieć możliwość poznania ich treści przynajmniej w zakresie pozwalającym na złożenie wyjaśnień. Wynika to z podstawowych zasad rzetelnego działania pracodawcy i prawidłowego ustalenia stanu faktycznego.

Czy nauczyciel ma ochronę prawną przed pomówieniami?

Tak. Ochronę przewidują art. 63 ust. 1 i 2 Karty Nauczyciela, a ponadto art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego oraz – w zależności od treści zarzutów – art. 212 lub art. 216 Kodeksu karnego.

Czy odmowa przejścia do świetlicy może być podstawą zwolnienia?

Nie można tego ocenić automatycznie. Zależy to od podstawy zatrudnienia, treści proponowanej zmiany i jej zgodności z przepisami. Jeżeli zmiana jest istotna i nie ma właściwej podstawy prawnej, sama odmowa nie oznacza jeszcze legalnej podstawy rozwiązania stosunku pracy.

Do kogo zgłosić sprawę, gdy dyrektor nie chroni nauczyciela?

Najczęściej warto zacząć od pisma do dyrektora, następnie rozważyć wsparcie związku zawodowego, zawiadomienie organu prowadzącego albo wniosek do kuratorium. Przy zmianie warunków pracy lub naruszeniu dóbr osobistych możliwe są też dalsze kroki prawne.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe – Dz.U. 2017 poz. 59

2. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela – Dz.U. 1982 nr 3 poz. 19

3. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141

4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553