Spłata pożyczki przy konflikcie między wierzycielami – co robić?

Czy trzeba dalej spłacać pożyczkę, gdy wierzyciele się rozwodzą?

Co do zasady tak. Sam fakt, że wierzyciele pozostający małżeństwem są w trakcie rozwodu albo sporu o majątek, nie zwalnia dłużnika z wykonania zobowiązania w terminach wynikających z umowy lub aktu notarialnego. Zgodnie z art. 354 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią oraz w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu, zasadom współżycia społecznego i ustalonym zwyczajom.

Jeżeli więc w akcie notarialnym wskazano kwotę, liczbę rat, terminy płatności i sposób zapłaty, to dopóki nie dojdzie do skutecznej zmiany tego zobowiązania albo nie pojawi się realna przeszkoda prawna w ustaleniu osoby uprawnionej do odbioru świadczenia, bezpiecznym punktem wyjścia jest wykonanie umowy zgodnie z jej treścią.

W praktyce rozwód wierzycieli jest problemem przede wszystkim między nimi. Dla dłużnika znaczenie ma dopiero to, czy może jednoznacznie ustalić, komu powinien zapłacić tak, aby doszło do skutecznego spełnienia świadczenia.

Czy jeden z małżonków może sam wstrzymać spłatę rat?

Co do zasady nie. Jeżeli po stronie wierzycieli występują oboje małżonkowie, to jednostronna wiadomość od jednego z nich, aby nie płacić albo aby zapłacić wyłącznie jemu, zwykle nie zmienia treści zobowiązania. Zgodnie z art. 353¹ Kodeksu cywilnego strony mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, ale jego zmiana również wymaga zgodnego działania stron, chyba że z samej umowy albo z ustawy wynika inaczej.

Jeżeli umowa została zawarta w formie aktu notarialnego i przewiduje konkretne zasady spłaty, to zmiana istotnych postanowień – zwłaszcza terminu, wierzyciela odbierającego świadczenie, rachunku czy rozłożenia płatności – powinna nastąpić co najmniej w takiej formie, jaka jest potrzebna dla skuteczności tej zmiany. W wielu przypadkach, dla bezpieczeństwa dowodowego i wykonawczego, będzie to aneks w formie aktu notarialnego podpisany przez wszystkie strony.

Inaczej mówiąc: prośba SMS-em, e-mailem albo ustnie nie daje dłużnikowi pełnej ochrony, jeżeli druga strona później zakwestionuje brak płatności.

Co wynika z aktu notarialnego z poddaniem się egzekucji?

Jeżeli w akcie notarialnym dłużnik poddał się egzekucji, znaczenie ma art. 777 § 1 pkt 4 albo pkt 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zależnie od dokładnej konstrukcji aktu. Taki akt może po nadaniu mu klauzuli wykonalności stanowić tytuł wykonawczy, na podstawie którego wierzyciel prowadzi egzekucję bez wcześniejszego procesu o zapłatę.

To oznacza praktyczne ryzyko: jeżeli rata nie zostanie zapłacona w terminie, wierzyciel może próbować uruchomić egzekucję zgodnie z treścią aktu. Dlatego dłużnik nie powinien samodzielnie wstrzymywać płatności tylko dlatego, że jeden z wierzycieli o to poprosił.

Jeżeli jednak istnieje rzeczywisty i obiektywny spór co do osoby wierzyciela albo tego, komu świadczenie ma zostać spełnione, prawo przewiduje instrument ochronny dla dłużnika – depozyt sądowy.

Kiedy warto złożyć pieniądze do depozytu sądowego?

Najważniejszy przepis to art. 467 pkt 3 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim dłużnik może złożyć przedmiot świadczenia do depozytu sądowego, jeżeli wskutek okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności, nie wie, kto jest wierzycielem, albo nie zna miejsca zamieszkania lub siedziby wierzyciela. W praktyce stosuje się ten mechanizm również wtedy, gdy występuje realny spór między osobami twierdzącymi, że to im należy się zapłata.

Skutek złożenia świadczenia do depozytu jest bardzo istotny. Na podstawie art. 470 Kodeksu cywilnego ważne złożenie do depozytu sądowego ma takie same skutki jak spełnienie świadczenia. Jeżeli więc depozyt zostanie dokonany prawidłowo, dłużnik może uniknąć skutków opóźnienia.

Procedurę reguluje ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności przepisy o postępowaniu nieprocesowym dotyczącym złożenia przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego. Do sądu składa się wniosek z opisem zobowiązania, wskazaniem przyczyny depozytu oraz dokumentami potwierdzającymi istnienie sporu lub niepewności.

To rozwiązanie bywa szczególnie rozsądne wtedy, gdy:

• jeden wierzyciel żąda zapłaty na swoje konto, a drugi tego zakazuje,
• umowa nie rozstrzyga jasno, czy wierzyciele mają działać łącznie czy każdy osobno,
• dłużnik obawia się, że zapłata do rąk jednego wierzyciela nie zwolni go wobec drugiego.

Czy zapłata jednemu z małżonków zawsze zwalnia dłużnika?

Nie zawsze. To zależy od treści zobowiązania i od tego, czy po stronie wierzycieli mamy wierzytelność wspólną, podzielną, czy też taką, w której każdy z wierzycieli może samodzielnie żądać całości lub części świadczenia. Ocena wymaga analizy konkretnego aktu notarialnego.

Jeżeli z dokumentu wynika, że płatność ma nastąpić na wskazany rachunek albo do obojga wierzycieli, to dłużnik powinien trzymać się tego mechanizmu. Zgodnie z art. 450 Kodeksu cywilnego dłużnik powinien spełnić świadczenie do rąk wierzyciela lub osoby przez niego upoważnionej. Gdy pojawia się spór, czy dany małżonek nadal jest samodzielnie uprawniony do przyjęcia całości raty, bezpieczniej nie opierać się wyłącznie na jego zapewnieniu.

Znaczenie może mieć też art. 379 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym jeżeli jest kilku wierzycieli, a świadczenie jest podzielne, dług dzieli się na tyle niezależnych części, ilu jest wierzycieli, chyba że co innego wynika z ustawy, czynności prawnej lub z okoliczności. Właśnie dlatego sama odpowiedź nie może być automatyczna – trzeba sprawdzić, czy akt notarialny nie wprowadza innego modelu.

Czy rozwód albo podział majątku zmienia wierzyciela?

Nie automatycznie. Samo wszczęcie sprawy rozwodowej ani sprawy o podział majątku wspólnego nie powoduje jeszcze, że dłużnik ma zacząć płacić tylko jednemu z małżonków. Potrzebna jest konkretna podstawa prawna lub dokument.

Taką podstawą może być w szczególności:

• aneks do umowy podpisany przez wszystkie strony,
• prawomocne orzeczenie sądu przyznające wierzytelność jednemu z byłych małżonków,
• ugoda sądowa albo pozasądowa, z której jasno wynika sposób dalszej spłaty i która została przedstawiona dłużnikowi,
• cesja wierzytelności dokonana zgodnie z art. 509 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, o ile jest dopuszczalna i została skutecznie zakomunikowana dłużnikowi.

Dopiero wtedy można mówić o realnej zmianie osoby uprawnionej do odbioru świadczenia.

Co zrobić praktycznie przed terminem kolejnej raty?

W podobnej sytuacji warto działać etapami:

1. Sprawdź dokładnie akt notarialny – zwłaszcza, kto jest oznaczony jako wierzyciel, na jaki rachunek ma nastąpić płatność, czy wpisano obowiązek zapłaty łącznej, czy też świadczenie jest podzielone.
2. Poproś obie strony o jedno wspólne stanowisko na piśmie – najlepiej podpisane przez oboje wierzycieli.
3. Nie opieraj decyzji wyłącznie na wiadomości od jednego małżonka – jeżeli drugi twierdzi coś przeciwnego.
4. Jeżeli spór jest realny i nie da się go szybko wyjaśnić, rozważ depozyt sądowy – zwłaszcza gdy zbliża się termin raty.
5. Zachowaj pełną dokumentację – akt, korespondencję, wezwania, potwierdzenia przelewów, ewentualny wniosek do sądu.

Jeżeli termin płatności już biegnie, odkładanie decyzji do czasu „aż małżonkowie się dogadają” jest najczęściej najgorszym rozwiązaniem.

Tabela: które rozwiązanie jest najbezpieczniejsze?

FAQ

Czy mogę wstrzymać spłatę, jeśli jeden z wierzycieli mi to polecił?

Zwykle nie. Jednostronna prośba jednego wierzyciela nie zmienia umowy i nie chroni przed opóźnieniem. Trzeba ocenić treść aktu i ewentualnie rozważyć depozyt sądowy.

Czy rozwód wierzycieli powoduje, że mam płacić po połowie każdemu?

Nie automatycznie. To zależy od treści umowy, charakteru wierzytelności i ewentualnych późniejszych dokumentów, np. ugody lub orzeczenia sądu.

Czy e-mail od wierzycieli wystarczy do zmiany rachunku do spłaty?

Nie zawsze. Przy zobowiązaniu ujętym w akcie notarialnym bezpieczniej opierać się na formalnym aneksie albo wspólnym, jednoznacznym oświadczeniu wszystkich stron. W razie sporu sam e-mail może nie wystarczyć.

Czy depozyt sądowy zwalnia z długu?

Tak, ale tylko wtedy, gdy jest dokonany ważnie. Zgodnie z art. 470 Kodeksu cywilnego ważne złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego ma skutki takie jak spełnienie świadczenia.

Czy wierzyciel może od razu iść do komornika z aktu notarialnego?

Jeżeli akt zawiera poddanie się egzekucji z art. 777 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego i spełnione są warunki wskazane w akcie, wierzyciel może wystąpić o klauzulę wykonalności, a następnie prowadzić egzekucję.

Źródła

• art. 354 § 1, art. 379 § 1, art. 450, art. 467 pkt 3, art. 470, art. 509 § 1 i § 2, art. 353¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 777 § 1 pkt 4 i pkt 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące postępowania o złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego