Odpowiedzialność zleceniobiorcy za uszkodzenie auta lub mienia

Od czego zależy odpowiedzialność za uszkodzenie opony w trakcie zlecenia?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest ustalenie, jak doszło do uszkodzenia opony. Sam fakt, że szkoda powstała podczas wykonywania zlecenia, nie przesądza jeszcze o obowiązku zapłaty przez zleceniobiorcę.

Przy umowie zlecenia nie stosuje się zasad odpowiedzialności materialnej pracownika z działu piątego ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. O tym, czym różni się zatrudnienie pracownicze od cywilnoprawnego, warto pamiętać także przy ocenie, czy mamy do czynienia z etat a zlecenie.

W praktyce trzeba odpowiedzieć na kilka pytań:

• czy kierowca zachował należytą ostrożność,
• czy uszkodzenie było skutkiem jego zawinionego działania lub zaniechania,
• czy pojazd był sprawny i właściwie przygotowany do jazdy,
• czy szkoda wynikała raczej ze zdarzenia losowego, wady opony albo złego stanu drogi.

Trzeba też odróżnić samą szkodę od jej przyczyny. Koszt nowej opony albo naprawy rzeczywiście może być szkodą majątkową po stronie zleceniodawcy, ale żeby żądać zwrotu tej kwoty od zleceniobiorcy, musi istnieć podstawa prawna odpowiedzialności.

Czym jest umowa zlecenia i jak wpływa na odpowiedzialność?

Podstawą jest art. 734 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie. W praktyce wiele umów o wykonywanie usług, w tym dowozu, rozlicza się odpowiednio według przepisów o zleceniu na podstawie art. 750 Kodeksu cywilnego.

Znaczenie ma też art. 355 § 1 Kodeksu cywilnego, który wskazuje, że dłużnik powinien dochować należytej staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego rodzaju. Jeżeli zleceniobiorca wykonuje czynności w ramach działalności gospodarczej, ocena staranności może być surowsza na podstawie art. 355 § 2 Kodeksu cywilnego.

To oznacza, że przy umowie zlecenia co do zasady ocenia się nie tyle sam rezultat, ile sposób działania. Dlatego nie każde uszkodzenie auta służbowego oznacza od razu obowiązek zwrotu kosztów.

Zobacz również: różnice umów

Kiedy zleceniobiorca odpowiada za szkodę na mieniu zleceniodawcy?

W pierwszej kolejności trzeba sprawdzić treść umowy. Strony mogą w umowie doprecyzować zasady używania pojazdu, obowiązek zgłaszania usterek, zasady rozliczania szkód albo odpowiedzialność za naruszenie konkretnych obowiązków. Takie postanowienia nie mogą jednak działać całkowicie dowolnie i nie zwalniają z potrzeby ustalenia, czy szkoda pozostaje w związku z zachowaniem zleceniobiorcy.

Najczęściej wchodzą w grę dwie podstawy odpowiedzialności z Kodeksu cywilnego:

• art. 471 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania,
• art. 415 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – odpowiedzialność deliktowa, czyli za wyrządzenie szkody z własnej winy.

W relacji między stronami umowy zlecenia najczęściej analizuje się właśnie art. 471 Kodeksu cywilnego. Zleceniobiorca może odpowiadać, gdy szkoda wynika z nienależytego wykonania zlecenia, np. jechał rażąco nieostrożnie, zignorował oczywiste zagrożenie, używał auta niezgodnie z ustalonym przeznaczeniem albo nie zgłosił wcześniej widocznej usterki.

Jeżeli jednak uszkodzenie powstało mimo zachowania ostrożności, np. po najechaniu na ostry przedmiot niewidoczny na jezdni, sam fakt wystąpienia szkody nie wystarczy do przypisania odpowiedzialności.

Kto musi udowodnić szkodę i związek przyczynowy?

Zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Jeżeli więc zleceniodawca żąda od zleceniobiorcy pieniędzy, powinien wykazać co najmniej:

• że powstała konkretna szkoda,
• jaka jest wysokość tej szkody,
• że szkoda pozostaje w związku z działaniem lub zaniechaniem zleceniobiorcy,
• że istnieje podstawa odpowiedzialności z przepisów lub umowy.

Przy odpowiedzialności kontraktowej z art. 471 Kodeksu cywilnego w praktyce ważne jest rozróżnienie między koniecznością wykazania przesłanek odpowiedzialności a oceną winy. Trafnie wskazał to Sąd Najwyższy w postanowieniu z 29 października 2020 r., sygn. akt V CSK 209/20, podkreślając, że wierzyciel musi udowodnić istnienie zobowiązania i obowiązku dłużnika, a nie można utożsamiać całej konstrukcji z pełnym domniemaniem wszystkich przesłanek odpowiedzialności.

W praktyce dowodami mogą być: zdjęcia uszkodzenia, notatka służbowa, stan opon sprzed wyjazdu, zapis GPS, monitoring, zeznania świadków, informacje o stanie drogi lub dokumentacja serwisowa pojazdu.

Czy brak winy wyłącza odpowiedzialność zleceniobiorcy?

Co do zasady tak, ale ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego. Jeżeli uszkodzenie było skutkiem okoliczności niezależnych od zleceniobiorcy, odpowiedzialność może zostać wyłączona.

Tak będzie zwłaszcza wtedy, gdy:

• na drodze znajdował się przedmiot, którego nie dało się wcześniej zauważyć,
• nawierzchnia była uszkodzona, a kierowca poruszał się ostrożnie,
• opona była zużyta lub wadliwa,
• pojazd miał braki techniczne, za które odpowiadał właściciel lub organizator pracy.

Warto tu pamiętać o art. 742 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym dający zlecenie powinien zwrócić przyjmującemu zlecenie wydatki, które ten poczynił w celu należytego wykonania zlecenia. Przepis ten nie rozstrzyga wprost o każdej szkodzie w aucie, ale pokazuje, że relacja zlecenia nie opiera się na automatycznym przerzucaniu wszystkich kosztów na zleceniobiorcę.

Jeżeli problem dotyczy osoby, która wykonuje przewóz lub dostawy, pomocne bywa także porównanie sytuacji zawodowych, w których znaczenie ma kierowca a odpowiedzialność.

Czy zleceniodawca może sam potrącić koszt opony z wynagrodzenia?

Nie powinien robić tego dowolnie bez podstawy prawnej i bez wykazania, że roszczenie rzeczywiście istnieje. Przy umowie zlecenia nie obowiązują wprost przepisy Kodeksu pracy o potrąceniach z wynagrodzenia pracownika, ale nadal zastosowanie mają ogólne reguły potrącenia z art. 498-505 Kodeksu cywilnego.

To oznacza, że potrącenie wymaga istnienia wzajemnych, jednorodzajowych i wymagalnych wierzytelności. Jeżeli odpowiedzialność zleceniobiorcy jest sporna, niewyjaśniona albo nieudowodniona, jednostronne pomniejszenie wynagrodzenia może być bezpodstawne i prowadzić do sporu o zapłatę.

W praktyce zleceniobiorca powinien domagać się:

• rozliczenia wynagrodzenia zgodnie z umową,
• pisemnego uzasadnienia potrącenia,
• wskazania przepisu, postanowienia umowy i dowodów szkody.

Jak ocenić przebitą oponę w opisanej sytuacji?

Jeżeli podczas zwykłego wykonywania dostawy doszło do przebicia opony, a kierowca jechał prawidłowo, nie naruszył zasad bezpieczeństwa i nie przyczynił się do szkody, to zleceniodawca co do zasady nie ma wystarczających podstaw do obciążenia go kosztami.

Inaczej może być, gdy zleceniobiorca:

• jechał z nadmierną prędkością,
• świadomie zignorował zły stan ogumienia albo komunikaty o usterce,
• używał pojazdu niezgodnie z ustaleniami,
• naruszył podstawowe zasady ostrożności.

Brak zapisu w umowie o odpowiedzialności finansowej nie daje jeszcze automatycznej ochrony, ale też nie daje zleceniodawcy automatycznego prawa do obciążenia kosztami. O wyniku decydują fakty, dowody i właściwa podstawa prawna.

Zobacz również: uszkodzenie samochodu służbowego przez pracownika

Podsumowanie

W sprawach dotyczących uszkodzenia mienia przy umowie zlecenia najważniejsze jest ustalenie, czy można przypisać zleceniobiorcy nienależyte wykonanie zobowiązania albo winę w rozumieniu Kodeksu cywilnego. Samo powstanie szkody nie wystarcza. Jeżeli przebicie opony było zdarzeniem losowym lub wynikało ze stanu technicznego pojazdu, obciążenie kierowcy kosztami może być niezasadne.

FAQ

Czy przy umowie zlecenia odpowiadam tak samo jak pracownik na etacie?

Nie. Przy umowie zlecenia co do zasady stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego, a nie szczególne zasady odpowiedzialności materialnej pracownika z Kodeksu pracy.

Czy brak zapisu w umowie oznacza, że nie mogę odpowiadać?

Nie zawsze. Nawet bez takiego zapisu zleceniodawca może próbować oprzeć roszczenie na art. 471 lub art. 415 Kodeksu cywilnego, ale musi wykazać podstawy odpowiedzialności.

Czy zleceniodawca może od razu odjąć koszt naprawy od mojego wynagrodzenia?

Nie powinien robić tego automatycznie. Musi istnieć wymagalne i uzasadnione roszczenie, a w razie sporu co do odpowiedzialności potrącenie może być bezpodstawne.

Czy przebita opona zawsze oznacza moją winę?

Nie. Jeżeli do uszkodzenia doszło wskutek zdarzenia losowego albo z powodu złego stanu technicznego pojazdu, odpowiedzialność zleceniobiorcy może być wyłączona.

Jakie dowody warto zabezpieczyć po zdarzeniu?

Najlepiej zrobić zdjęcia miejsca i uszkodzenia, zgłosić zdarzenie od razu zleceniodawcy, zachować korespondencję oraz wskazać świadków lub wcześniejsze zgłoszenia dotyczące stanu technicznego auta.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141.

3. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2020 r., sygn. akt V CSK 209/20.