Delegacja, nadgodziny i szkolenie a rodzic dziecka do 8 lat

Obowiązki pracownika a granice poleceń służbowych

Punktem wyjścia jest art. 100 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, zgodnie z którym pracownik ma obowiązek wykonywać polecenia przełożonych dotyczące pracy, ale tylko wtedy, gdy nie są one sprzeczne z przepisami prawa albo umową o pracę.

To oznacza, że nie każde polecenie trzeba wykonać. Jeżeli polecenie narusza uprawnienie ochronne pracownika, np. zakaz z art. 178 § 2 Kodeksu pracy, odmowa może być zgodna z prawem. W praktyce warto jednak odmowę sformułować spokojnie, najlepiej pisemnie albo mailowo, ze wskazaniem konkretnej podstawy prawnej.

Rodzic dziecka do 8 lat – jakie ma szczególne uprawnienia?

Kluczowy jest art. 178 § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. Przepis stanowi, że pracownika wychowującego dziecko do ukończenia przez nie 8. roku życia nie wolno bez jego zgody:

• zatrudniać w godzinach nadliczbowych,
• zatrudniać w porze nocnej,
• zatrudniać w systemie czasu pracy, o którym mowa w art. 139 Kodeksu pracy, czyli w systemie przerywanego czasu pracy,
• delegować poza stałe miejsce pracy.

Ochrona dotyczy zarówno matki, jak i ojca, o ile faktycznie wychowują dziecko. Przepis nie wymaga samotnego rodzicielstwa ani szczególnej formy opieki. W praktyce pracodawcy zwykle wymagają złożenia oświadczenia, aby mogli prawidłowo stosować ochronę w organizacji czasu pracy.

Jeżeli chcesz szerzej sprawdzić zakres takich uprawnień, zobacz także materiał o ochronie rodzica.

Czy można odmówić delegacji poza stałe miejsce pracy?

Tak — jeżeli jesteś pracownikiem wychowującym dziecko do 8 lat i nie wyrażasz zgody, pracodawca nie może skutecznie delegować Cię poza stałe miejsce pracy. Wynika to wprost z art. 178 § 2 Kodeksu pracy.

Pojęcie podróży służbowej łączy się z art. 77⁵ § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, zgodnie z którym pracownikowi wykonującemu na polecenie pracodawcy zadanie służbowe poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy, lub poza stałym miejscem pracy przysługują należności na pokrycie kosztów podróży służbowej.

W praktyce trzeba odróżnić:

Jeżeli polecenie nie dotyczy podróży służbowej, ale np. czasowego powierzenia innej pracy na podstawie art. 42 § 4 Kodeksu pracy, sytuację trzeba ocenić osobno. Samo nazwanie wyjazdu przez pracodawcę „szkoleniem” albo „oddelegowaniem” nie rozstrzyga jeszcze sprawy.

Czy szkolenie w innej miejscowości jest delegacją?

Nie zawsze. O tym, czy wyjazd na szkolenie jest podróżą służbową, decyduje rzeczywisty charakter wyjazdu. Jeżeli pracownik jedzie po to, by zdobyć lub uzupełnić wiedzę, a nie wykonać konkretne zadanie służbowe na rzecz pracodawcy, często nie będzie to klasyczna podróż służbowa w rozumieniu art. 77⁵ § 1 Kodeksu pracy.

Nie oznacza to jednak, że pracodawca ma pełną swobodę. Jeżeli szkolenie jest obowiązkowe, związane z pracą i zlecone przez pracodawcę, to odmowa może być trudniejsza niż przy dobrowolnym podnoszeniu kwalifikacji. Z drugiej strony, gdy szkolenie faktycznie wymaga wyjazdu poza stałe miejsce pracy i ma cechy delegowania, rodzic dziecka do 8 lat może powoływać się na art. 178 § 2 Kodeksu pracy.

Granica między szkoleniem a delegacją bywa więc zależna od stanu faktycznego: miejsca szkolenia, celu wyjazdu, treści polecenia, godzin odbywania szkolenia, kosztów przejazdu oraz tego, czy pracownik ma podczas wyjazdu wykonywać zadania służbowe.

Czy szkolenie to czas pracy? I czy możesz odmówić udziału?

Aktualnie szczególnie ważny jest art. 94¹³ § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, zgodnie z którym jeżeli pracodawca na podstawie przepisów prawa, postanowień układu zbiorowego pracy, innego porozumienia zbiorowego, regulaminu, statutu lub umowy o pracę jest obowiązany zapewnić pracownikowi szkolenie niezbędne do wykonywania określonego rodzaju pracy lub pracy na określonym stanowisku, szkolenie takie odbywa się na koszt pracodawcy i w miarę możliwości w godzinach pracy.

Z kolei zgodnie z art. 94¹³ § 2 Kodeksu pracy czas szkolenia, o którym mowa wyżej, wlicza się do czasu pracy.

To ważna zmiana porządkująca praktykę. Jeżeli szkolenie jest niezbędne do wykonywania pracy i pracodawca ma obowiązek je zapewnić, nie powinno być przerzucane na pracownika jako „prywatna aktywność po godzinach”.

W innych sytuacjach trzeba odróżnić:

• szkolenie obowiązkowe i niezbędne do pracy – co do zasady jest czasem pracy na podstawie art. 94¹³ § 2 Kodeksu pracy,
• szkolenie BHP – również odbywa się w czasie pracy i na koszt pracodawcy zgodnie z art. 237³ § 2 i § 3 Kodeksu pracy,
• inne szkolenie rozwojowe lub podnoszenie kwalifikacji zawodowych – ocena zależy od tego, czy jest obowiązkowe, jak zostało zlecone i na jakiej podstawie się odbywa.

Jeśli zastanawiasz się, czy pracodawca może narzucić udział w kursie lub instruktażu, zobacz też materiał o tym, kiedy występują obowiązkowe szkolenia.

Jeżeli szkolenie ma odbyć się poza Twoimi normalnymi godzinami pracy, w dniu wolnym albo z dojazdem do innej miejscowości, trzeba ocenić jego charakter. Przy szkoleniu obowiązkowym pracodawca nie może po prostu pominąć reguł czasu pracy i ochrony rodzica z art. 178 § 2 Kodeksu pracy.

Co zrobić, gdy pracodawca ignoruje oświadczenie o opiece nad dzieckiem?

Jeżeli złożyłaś lub złożyłeś oświadczenie o wychowywaniu dziecka do 8 lat, a mimo to nadal dostajesz polecenia pracy w nadgodzinach, w nocy albo delegacji, możesz odmówić wykonania polecenia sprzecznego z art. 178 § 2 Kodeksu pracy. Taka odmowa powinna być rzeczowa i najlepiej udokumentowana.

W praktyce warto działać w tej kolejności:

1. złóż oświadczenie na piśmie i zachowaj kopię z potwierdzeniem odbioru albo wyślij je mailem,
2. przy każdym sprzecznym poleceniu odpowiedz krótko, że nie wyrażasz zgody na podstawie art. 178 § 2 Kodeksu pracy,
3. złóż do kadr lub przełożonego pisemny wniosek o aktualizację danych kadrowych i harmonogramu,
4. jeśli naruszenia się powtarzają, rozważ skargę do Państwowej Inspekcji Pracy.

Podstawę kontroli przez PIP stanowi m.in. ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy. Inspektor pracy może przeprowadzić kontrolę i ocenić, czy pracodawca narusza przepisy o czasie pracy i uprawnieniach związanych z rodzicielstwem.

Czy za odmowę grożą konsekwencje?

Jeżeli polecenie było sprzeczne z prawem, pracownik nie ma obowiązku go wykonywać, a wyciąganie konsekwencji może być bezprawne. Inaczej będzie wtedy, gdy pracownik błędnie uznał, że ochrona działa, choć w danym stanie faktycznym nie miała zastosowania. Dlatego przy spornej sytuacji znaczenie mają dokumenty: grafik, treść polecenia, miejsce szkolenia, oświadczenie o opiece nad dzieckiem i korespondencja z pracodawcą.

W razie ukarania pracownika karą porządkową stosuje się przepisy działu szóstego Kodeksu pracy, w tym art. 108 i następne ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. Jeżeli zaś doszłoby do wypowiedzenia lub rozwiązania umowy z powodu zgodnej z prawem odmowy, zasadność takiego działania można kwestionować przed sądem pracy.

Podsumowanie

Rodzic dziecka do 8 lat ma realną ochronę ustawową. Bez zgody nie musi godzić się na nadgodziny, pracę nocną, system przerywanego czasu pracy ani delegację poza stałe miejsce pracy. Przy szkoleniach trzeba każdorazowo sprawdzić, czy chodzi o obowiązkowe szkolenie niezbędne do pracy, czy o wyjazd o innym charakterze.

Najbezpieczniej działać pisemnie: złożyć oświadczenie, odmawiać z podaniem podstawy prawnej i archiwizować korespondencję. To bardzo ułatwia obronę swoich praw, jeżeli pracodawca kwestionuje ochronę.

FAQ

Czy samo ustne poinformowanie przełożonego wystarczy?

Praktycznie lepiej złożyć oświadczenie pisemnie lub mailowo. Dzięki temu łatwiej wykazać, że pracodawca wiedział o uprawnieniu z art. 178 § 2 Kodeksu pracy.

Czy oboje rodzice mogą korzystać z tej ochrony?

Co do zasady tak, jeżeli oboje są pracownikami i wychowują dziecko. Przepis nie ogranicza ochrony tylko do jednego z rodziców.

Czy pracodawca może kazać jechać na szkolenie w dzień wolny?

To zależy od charakteru szkolenia. Jeżeli jest ono obowiązkowe i niezbędne do pracy, trzeba rozliczyć je zgodnie z przepisami o czasie pracy. Jeżeli dodatkowo wyjazd ma cechy delegowania poza stałe miejsce pracy, rodzic dziecka do 8 lat może nie wyrazić zgody.

Czy mogę odmówić nadgodzin, jeśli pracodawca „nie zdążył” wpisać oświadczenia do systemu?

Tak. Ochrona wynika z ustawy, a nie z samego wpisu do systemu kadrowego. Warto jednak mieć dowód, że oświadczenie zostało skutecznie złożone.

Czy szkolenie BHP może odbywać się po pracy bez rozliczenia?

Nie. Zgodnie z art. 237³ § 2 i § 3 Kodeksu pracy szkolenie BHP odbywa się w czasie pracy i na koszt pracodawcy.

Źródła:

Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141

Ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy – Dz.U. 2007 nr 89 poz. 589