Doradca tymczasowy przy ubezwłasnowolnieniu osoby starszej

Kiedy wchodzi w grę ubezwłasnowolnienie osoby starszej?

Zaawansowana demencja, brak realnego kontaktu, niemożność rozumienia dokumentów, niezdolność do podejmowania decyzji medycznych lub majątkowych mogą uzasadniać rozważenie ubezwłasnowolnienia. Podstawą prawną ubezwłasnowolnienia całkowitego jest art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Przepis ten dotyczy osoby, która ukończyła 13 lat i wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem.

W przypadku osoby starszej z demencją najczęściej analizuje się ubezwłasnowolnienie całkowite, ale ostateczna ocena zależy od dokumentacji medycznej, aktualnego stanu chorego i opinii biegłych. Jeżeli stan osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw, sąd może rozważać ubezwłasnowolnienie częściowe na podstawie art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym dla osoby ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje ona jeszcze pod władzą rodzicielską. Wynika to z art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego. W praktyce po zakończeniu sprawy o ubezwłasnowolnienie sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna prawnego, który reprezentuje osobę ubezwłasnowolnioną w sprawach osobistych, medycznych i majątkowych w granicach przepisów o opiece.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Katalog osób uprawnionych do złożenia wniosku wynika z art. 545 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Wniosek może zgłosić:

• małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie,
• jej krewni w linii prostej, czyli dzieci, wnuki, rodzice, dziadkowie,
• jej rodzeństwo,
• jej przedstawiciel ustawowy.

Oznacza to, że wnuczka może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie babci, ponieważ jest krewną w linii prostej. Jedno z dzieci również może złożyć wniosek samodzielnie. Z art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego nie wynika obowiązek uzyskania zgody wszystkich dzieci osoby chorej.

Warto jednak we wniosku wskazać pozostałe dzieci i najbliższych członków rodziny jako osoby, które mogą mieć wiedzę o sytuacji chorego. Zgodnie z art. 510 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego zainteresowanym w sprawie nieprocesowej jest każdy, czyich praw dotyczy wynik postępowania. Sąd może też wezwać zainteresowanego do udziału w sprawie na podstawie art. 510 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy synowa może wystąpić z wnioskiem?

Synowa, mimo że faktycznie opiekuje się seniorem, nie jest krewną w linii prostej. Nie mieści się więc w katalogu z art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Sam fakt, że podpisywała dokumenty szpitalne jako opiekun faktyczny, nie daje jej automatycznie prawa do złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie.

Synowa może natomiast przygotować dokumenty, pomóc uprawnionemu dziecku albo wnuczce, zostać wskazana jako kandydat na doradcę tymczasowego lub przyszłego opiekuna, jeżeli jest osobą bliską i faktycznie zajmuje się chorym. Może też zawiadomić prokuratora o potrzebie wszczęcia sprawy. Prokurator może żądać wszczęcia postępowania cywilnego, jeżeli wymaga tego ochrona praw obywateli, na podstawie art. 7 Kodeksu postępowania cywilnego.

Doradca tymczasowy na czas postępowania

Jeżeli sprawa jest pilna, we wniosku o ubezwłasnowolnienie warto od razu zamieścić osobny wniosek o ustanowienie doradcy tymczasowego. Podstawą jest art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli wniosek o ubezwłasnowolnienie dotyczy osoby pełnoletniej, sąd może na wniosek uczestnika postępowania albo z urzędu ustanowić dla niej doradcę tymczasowego, gdy uzna to za konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia.

Przed ustanowieniem doradcy tymczasowego sąd powinien wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek, co wynika z art. 548 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli stan zdrowia chorego jest bardzo ciężki, należy we wniosku wyraźnie opisać, dlaczego kontakt z nim jest ograniczony, dołączyć dokumentację medyczną i poprosić sąd o pilne czynności, w tym ewentualne wysłuchanie w miejscu pobytu chorego.

Doradcą tymczasowym powinien być przede wszystkim małżonek, krewny albo inna osoba bliska, o ile nie sprzeciwia się temu dobro osoby, której dotyczy wniosek. Tak stanowi art. 548 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego. Dlatego synowa, mimo że zwykle nie może samodzielnie złożyć wniosku o ubezwłasnowolnienie, może zostać wskazana jako kandydat na doradcę tymczasowego, jeżeli faktycznie opiekuje się seniorem i daje rękojmię działania w jego interesie.

Ustanowienie doradcy tymczasowego ma poważne skutki. Art. 549 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że osoba, dla której ustanowiono doradcę tymczasowego, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Dlatego sąd powinien stosować tę instytucję tylko wtedy, gdy jest to rzeczywiście potrzebne do ochrony osoby albo jej majątku.

Czy można przyspieszyć sprawę o ubezwłasnowolnienie?

Przepisy nie przewidują osobnego, automatycznego trybu przyspieszonego tylko dlatego, że osoba ma 94 lata albo wymaga stałej opieki. Sprawa o ubezwłasnowolnienie wymaga zachowania gwarancji procesowych, ponieważ dotyczy zdolności do czynności prawnych i podstawowych praw osoby chorej.

Można jednak praktycznie zwiększyć szanse na szybkie rozpoznanie najpilniejszych kwestii. We wniosku warto:

• złożyć osobny, wyraźnie oznaczony wniosek o pilne ustanowienie doradcy tymczasowego na podstawie art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego,
• opisać konkretne decyzje, których nie da się podjąć bez osoby uprawnionej, na przykład przyjęcie do placówki, zgody medyczne, opłacenie pobytu, zabezpieczenie rachunku bankowego,
• dołączyć aktualną dokumentację medyczną, wypisy ze szpitala, zaświadczenia od lekarza psychiatry, neurologa, geriatry albo lekarza rodzinnego,
• wnioskować o wysłuchanie chorego w miejscu jego pobytu, jeżeli nie może stawić się w sądzie,
• wskazać dane kontaktowe osoby, która faktycznie opiekuje się seniorem i może szybko odebrać korespondencję.

Po wszczęciu sprawy sąd ma obowiązek wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek, niezwłocznie, w obecności biegłego psychologa oraz, w zależności od stanu zdrowia, biegłego lekarza psychiatry lub neurologa. Wynika to z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Następnie sąd co do zasady korzysta z opinii biegłych, ponieważ ocena przesłanek ubezwłasnowolnienia wymaga wiadomości specjalnych.

Co z przyjęciem do zakładu opiekuńczo-leczniczego?

Placówka opiekuńczo-lecznicza może oczekiwać, że dokumenty podpisze sam pacjent albo osoba prawnie umocowana. Nie zawsze oznacza to jednak, że jedynym rozwiązaniem jest oczekiwanie na prawomocne ubezwłasnowolnienie. W sprawach świadczeń zdrowotnych znaczenie mają przepisy o zgodzie pacjenta, przedstawiciela ustawowego albo sądu opiekuńczego.

Art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta przewiduje prawo pacjenta do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych. Z kolei art. 17 ust. 2 tej ustawy reguluje zgodę przedstawiciela ustawowego w przypadku pacjenta małoletniego, całkowicie ubezwłasnowolnionego albo niezdolnego do świadomego wyrażenia zgody. Jeżeli nie ma przedstawiciela ustawowego albo pojawia się spór, konieczne może być rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego.

W praktyce warto poprosić placówkę o pisemne wskazanie, jakiego dokumentu wymaga i na jakiej podstawie. Czasem wystarczające będzie postanowienie o ustanowieniu doradcy tymczasowego albo zgoda sądu opiekuńczego w konkretnej sprawie, ale zależy to od rodzaju świadczenia, stanu pacjenta i treści żądanej czynności.

Kurator dla osoby z niepełnosprawnością zamiast ubezwłasnowolnienia

W niektórych sytuacjach można rozważyć kuratora dla osoby z niepełnosprawnością. Podstawą jest art. 183 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym dla osoby z niepełnosprawnością ustanawia się kuratora, jeżeli potrzebuje ona pomocy do prowadzenia wszelkich spraw, spraw określonego rodzaju albo do załatwienia poszczególnej sprawy. Zakres obowiązków i uprawnień kuratora określa sąd opiekuńczy.

To rozwiązanie ma jednak ograniczone zastosowanie przy głębokiej demencji. Kurator z art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ma pomagać osobie z niepełnosprawnością, a nie zastępować ją w pełni, gdy osoba nie rozumie swojej sytuacji i nie może wyrazić woli. Dodatkowo art. 183 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje uchylenie kurateli na żądanie osoby, dla której została ustanowiona. Przy osobie całkowicie niezdolnej do świadomego działania właściwszym rozwiązaniem może być ubezwłasnowolnienie oraz wniosek o doradcę tymczasowego na czas sprawy.

Jak przygotować wniosek do sądu?

Wniosek składa się do sądu okręgowego. Zgodnie z art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądów okręgowych. Właściwość miejscową ustala się według miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a gdy nie ma miejsca zamieszkania, według miejsca jej pobytu, na podstawie art. 544 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

We wniosku należy wskazać:

• dane osoby, której dotyczy wniosek, w tym PESEL, adres zamieszkania lub aktualnego pobytu,
• żądanie ubezwłasnowolnienia całkowitego albo częściowego, z uzasadnieniem,
• opis choroby, przebiegu leczenia i codziennych ograniczeń,
• konkretne dowody, zwłaszcza dokumentację medyczną, wypisy ze szpitala, zaświadczenia lekarskie i dane świadków,
• wniosek o pilne ustanowienie doradcy tymczasowego, jeżeli trzeba szybko zabezpieczyć sprawy osobiste lub majątkowe chorego,
• kandydata na doradcę tymczasowego albo przyszłego opiekuna, wraz z uzasadnieniem, dlaczego ta osoba daje rękojmię działania w interesie chorego.

Wniosek złożony w złej wierze albo lekkomyślnie może skutkować grzywną. Wynika to z art. 545 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego. Dlatego przed skierowaniem sprawy do sądu trzeba zebrać rzetelne dowody medyczne i opisać rzeczywiste problemy, a nie tylko konflikt rodzinny.

FAQ

Źródła

• Art. 13 § 1 i § 2 oraz art. 16 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 7, art. 510 § 1 i § 2, art. 544 § 1 i § 2, art. 545 § 1 i § 4, art. 547 § 1, art. 548 § 1, § 2 i § 3 oraz art. 549 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 183 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 17 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.