Zakaz konkurencji dla lekarza dentysty – co wolno po umowie

Od czego zależy ważność zakazu konkurencji lekarza dentysty

W pierwszej kolejności trzeba ustalić, na jakiej podstawie wykonuje Pan pracę: na umowie o pracę, kontrakcie B2B, umowie zlecenia czy w mieszanym modelu. To kluczowe, ponieważ inne reguły obowiązują pracownika, a inne osobę współpracującą cywilnoprawnie.

Jeżeli jest Pan zatrudniony jako pracownik, zastosowanie mają art. 101¹–101⁴ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. Jeżeli współpraca ma charakter cywilnoprawny, podstawą oceny jest przede wszystkim art. 353¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, czyli zasada swobody umów, a także ogólne przepisy o nieważności czynności prawnej, w szczególności art. 58 Kodeksu cywilnego.

W praktyce bardzo często lekarz dentysta pełni jednocześnie funkcję medyczną i menedżerską. Wtedy trzeba osobno sprawdzić, czy zakaz konkurencji dotyczy całej współpracy, czy tylko wybranej roli, oraz czy zakres zakazu nie jest szerszy niż uzasadniony ochroną interesów kliniki.

Czy zakaz konkurencji wyklucza pracę w innej klinice?

Nie da się odpowiedzieć automatycznie „tak” albo „nie”. Decyduje dokładna treść klauzuli. Jeśli zakaz obejmuje wyłącznie prowadzenie własnej działalności konkurencyjnej, to sama praca w cudzej klinice może pozostać dozwolona. Jeżeli jednak klauzula zakazuje również świadczenia usług „na rzecz podmiotów konkurencyjnych”, „w jakiejkolwiek formie”, „bezpośrednio lub pośrednio”, to może objąć także etat, kontrakt B2B, zlecenie czy wejście do spółki innej kliniki.

Przy umowie o pracę w czasie trwania zatrudnienia zakaz konkurencji może zostać przewidziany na podstawie art. 101¹ § 1 Kodeksu pracy. Przepis ten dopuszcza odrębną umowę, w której pracownik zobowiązuje się nie prowadzić działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy ani nie świadczyć pracy w ramach stosunku pracy lub na innej podstawie na rzecz podmiotu prowadzącego taką działalność. W tym kontekście znaczenie ma również zakaz konkurencji dla programisty na umowie-zleceniu.

To oznacza, że już sam Kodeks pracy przewiduje możliwość zakazu pracy także „na innej podstawie”, a więc nie tylko na etacie. Z kolei przy kontraktach cywilnoprawnych taki skutek może wynikać z treści umowy, jeśli jest sformułowana jednoznacznie.

Jeżeli w klauzuli użyto wyłącznie zwrotu „prowadzenie działalności konkurencyjnej”, bez doprecyzowania, że chodzi także o pracę lub współpracę na rzecz innego podmiotu, interpretacja może być węższa. W sporze znaczenie mają wtedy także: cel umowy, praktyka stron i zasada interpretacji oświadczeń woli z art. 65 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy można „ominąć” zakaz przez firmę żony, mamy albo inną osobę bliską?

To rozwiązanie jest ryzykowne. Jeżeli umowa przewiduje zakaz działania bezpośrednio lub pośrednio, „we własnym imieniu lub przez osoby trzecie”, „na własny rachunek lub na rachunek innego podmiotu”, to zapis może objąć również model, w którym formalnym właścicielem kliniki jest żona, matka albo inna osoba bliska.

W takiej sytuacji druga strona może twierdzić, że doszło do obejścia umowy, a nawet do działania sprzecznego z jej celem. W ocenie sporu sąd będzie patrzył nie tylko na nazwę i właściciela podmiotu, ale także na fakty: kto organizuje działalność, kto podejmuje decyzje, kto korzysta z bazy pacjentów, kto finansuje przedsięwzięcie i czy działalność realnie konkuruje z byłą kliniką.

Jeżeli więc nowa klinika należałaby formalnie do członka rodziny, ale Pan byłby jej faktycznym organizatorem, menedżerem, udziałowcem ukrytym albo głównym wykonawcą usług, ryzyko uznania naruszenia zakazu istotnie rośnie.

Inaczej może być wtedy, gdy członek rodziny prowadzi własny, niezależny podmiot, a Pana współpraca nie wchodzi w zakres zakazanego zachowania z umowy. To jednak zawsze zależy od konkretnego brzmienia klauzuli i realiów sprawy.

Czy zakaz konkurencji bez wynagrodzenia jest zgodny z prawem?

To zależy od rodzaju umowy.

Przy umowie o pracę sprawa jest jasna: po ustaniu stosunku pracy zakaz konkurencji jest dopuszczalny tylko wobec pracownika mającego dostęp do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę – art. 101² § 1 Kodeksu pracy. Dodatkowo musi istnieć odszkodowanie, o którym mowa w art. 101² § 3 Kodeksu pracy. Brak takiego elementu oznacza wadliwość klauzuli.

Przy umowach cywilnoprawnych przepisy nie przewidują analogicznego minimalnego odszkodowania. Dlatego sam brak dodatkowego wynagrodzenia nie przesądza jeszcze o nieważności zakazu. Taka klauzula może jednak zostać zakwestionowana, jeżeli w praktyce całkowicie wyłącza możliwość wykonywania zawodu, jest rażąco nieproporcjonalna albo została ukształtowana sprzecznie z naturą stosunku zobowiązaniowego. Wtedy w grę wchodzą art. 353¹ i art. 58 Kodeksu cywilnego.

W praktyce im dłuższy okres zakazu, im szerszy zakres terytorialny i im szersza definicja konkurencji, tym mocniejszy argument za tym, że zakaz po ustaniu współpracy powinien być rekompensowany finansowo, nawet jeśli ustawa nie nakazuje tego wprost.

Jak ocenić nieprecyzyjny zapis „za pośrednictwem osób trzecich”

Taki zwrot jest problematyczny, bo może być interpretowany bardzo szeroko. Może obejmować:

• założenie gabinetu przez członka rodziny z Pana faktycznym udziałem,
• świadczenie usług jako podwykonawca dla konkurencyjnej kliniki,
• objęcie udziałów w spółce prowadzącej gabinet,
• pełnienie funkcji dyrektora medycznego lub managera w podmiocie konkurencyjnym,
• działanie przez fundację, spółkę cywilną albo spółkę z o.o.

Jednocześnie zbyt ogólny zapis działa także przeciwko podmiotowi, który go sformułował. W razie sporu sąd może badać, czy zakaz został określony na tyle jasno, aby druga strona mogła przewidzieć, jakie zachowania są zabronione. Ma tu znaczenie art. 65 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym w umowach bada się raczej zgodny zamiar stron i cel umowy niż jej dosłowne brzmienie.

Dlatego przed podpisaniem warto żądać dopisania zamkniętej listy działań zakazanych. To bezpieczniejsze niż pozostawienie ogólnej formuły.

Na co zwrócić uwagę przed podpisaniem klauzuli

Przed podpisaniem zakazu konkurencji warto sprawdzić co najmniej następujące elementy:

• okres obowiązywania – np. 3, 6, 12 czy 24 miesiące po ustaniu umowy;
• zakres terytorialny – jedna dzielnica, miasto, województwo, cała Polska;
• definicję działalności konkurencyjnej – czy chodzi o każdą stomatologię, czy tylko określony profil usług;
• formy aktywności objęte zakazem – etat, B2B, zlecenie, udziały, funkcja członka zarządu, doradztwo;
• czy zakaz dotyczy leczenia pacjentów, zarządzania placówką, czy obu tych sfer;
• kary umowne – ich wysokość, zasady naliczania i możliwość kumulacji z odszkodowaniem;
• wyjątki – np. wcześniejsze miejsca pracy, dydaktyka, konsultacje naukowe, dyżury w innych placówkach.

W razie potrzeby warto zaproponować zapis, że zakaz nie obejmuje wykonywania zawodu lekarza dentysty w innej placówce, lecz jedynie otwarcia lub prowadzenia konkurencyjnego gabinetu w określonym promieniu i przez określony czas.

Jakie mogą być konsekwencje naruszenia zakazu konkurencji

Konsekwencje zależą od umowy. Najczęściej są to:

• obowiązek zapłaty kary umownej, jeżeli została przewidziana – art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego,
• obowiązek naprawienia szkody na zasadach ogólnych – art. 471 Kodeksu cywilnego,
• żądanie zaniechania naruszeń, jeżeli nadal trwają,
• w niektórych sprawach także spór o zwrot dokumentacji, danych pacjentów, bazy kontaktów lub tajemnicy przedsiębiorstwa.

Jeżeli kara umowna jest rażąco wygórowana, można żądać jej miarkowania na podstawie art. 484 § 2 Kodeksu cywilnego. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy naruszenie miało niewielki zakres albo zobowiązanie zostało wykonane w znacznej części.

Trzeba też pamiętać, że niezależnie od samego zakazu konkurencji mogą mieć znaczenie przepisy o ochronie tajemnicy przedsiębiorstwa z art. 11 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Co do zasady informacje techniczne, technologiczne, organizacyjne przedsiębiorstwa lub inne informacje posiadające wartość gospodarczą, które nie są powszechnie znane i co do których podjęto działania dla zachowania poufności, korzystają z ochrony także poza klasycznym zakazem konkurencji.

Kiedy zakaz można próbować podważyć

Podważanie klauzuli ma sens zwłaszcza wtedy, gdy:

• umowa o pracę przewiduje zakaz po ustaniu zatrudnienia bez odszkodowania mimo art. 101² § 3 Kodeksu pracy,
• zakaz cywilnoprawny jest skrajnie szeroki i de facto uniemożliwia wykonywanie zawodu,
• definicja konkurencji jest niejasna lub sprzeczna wewnętrznie,
• okres zakazu jest nieproporcjonalnie długi,
• kara umowna jest rażąco wygórowana,
• podmiot powołujący się na zakaz sam narusza umowę lub nie płaci należnego wynagrodzenia.

W każdej z tych sytuacji potrzebna jest jednak analiza całej umowy, a nie tylko pojedynczego punktu. Często decydują załączniki, definicje, postanowienia o poufności oraz zasady rozwiązania współpracy.

Podsumowanie

Jeżeli zakaz konkurencji ma obejmować tylko otwarcie własnego gabinetu, powinno to być wprost wpisane do umowy. Jeżeli ma obejmować także pracę w innej klinice, udział w spółce albo współpracę przez członka rodziny, również trzeba to zapisać jednoznacznie. Niejasna klauzula oznacza duże ryzyko sporu.

Najważniejsza praktyczna zasada jest taka: przed podpisaniem trzeba doprecyzować zakres zakazu, a po rozwiązaniu umowy nie opierać decyzji wyłącznie na ustnych zapewnieniach kliniki. Przy umowie o pracę zakaz po ustaniu zatrudnienia bez odszkodowania jest sprzeczny z art. 101² § 3 Kodeksu pracy. Przy B2B lub zleceniu brak wynagrodzenia może być dopuszczalny, ale szeroki i nieproporcjonalny zakaz nadal może być podważany.

FAQ

Czy dentysta może pracować w innej klinice, jeśli ma zakaz konkurencji?

Tak, ale tylko wtedy, gdy z treści umowy nie wynika zakaz takiej współpracy. Jeżeli klauzula obejmuje świadczenie usług na rzecz podmiotów konkurencyjnych, praca w innej klinice może naruszać zakaz.

Czy zakaz konkurencji może obejmować firmę żony albo matki?

Tak. Jeżeli umowa zakazuje działania pośredniego albo przez osoby trzecie, podmiot prowadzony formalnie przez członka rodziny może zostać uznany za sposób obejścia zakazu.

Czy przy umowie B2B zakaz konkurencji po zakończeniu współpracy musi być płatny?

Nie ma ustawowego obowiązku wypłaty wynagrodzenia takiego jak w Kodeksie pracy. Jednak nieodpłatny zakaz może być kwestionowany, jeśli jest zbyt szeroki lub nadmiernie ogranicza możliwość wykonywania zawodu.

Czy przy umowie o pracę zakaz po ustaniu zatrudnienia bez odszkodowania jest ważny?

Nie. Art. 101² § 3 Kodeksu pracy wymaga odszkodowania w wysokości co najmniej 25% wynagrodzenia otrzymanego przed ustaniem stosunku pracy za okres odpowiadający czasowi zakazu.

Czy można obniżyć karę umowną za złamanie zakazu konkurencji?

Tak, w niektórych sytuacjach. Jeżeli kara jest rażąco wygórowana, można żądać jej miarkowania na podstawie art. 484 § 2 Kodeksu cywilnego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – ISAP.

3. Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji – ISAP.