Próbna ewakuacja w zakładzie pracy – kiedy jest obowiązkowa

Kiedy próbna ewakuacja jest obowiązkowa

Podstawowy obowiązek pracodawcy wynika z art. 207 § 1 i § 2 ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. Pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ma obowiązek chronić zdrowie i życie pracowników przez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki.

W zakresie ochrony przeciwpożarowej znaczenie ma także art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Z przepisu tego wynika, że właściciel budynku, obiektu budowlanego lub terenu ma obowiązek zapewnić ich ochronę przeciwpożarową.

Bezpośrednio obowiązek próbnej ewakuacji reguluje obecnie § 17 ust. 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów. Zgodnie z tym przepisem właściciel lub zarządca obiektu przeznaczonego dla ponad 50 osób będących jego stałymi użytkownikami, niezakwalifikowanego do kategorii zagrożenia ludzi ZL IV, przeprowadza co najmniej raz na 2 lata praktyczne sprawdzenie organizacji oraz warunków ewakuacji z całego obiektu.

Jeżeli natomiast w obiekcie cyklicznie zmienia się jednocześnie grupa ponad 50 użytkowników, to zgodnie z § 17 ust. 2 tego rozporządzenia praktyczne sprawdzenie organizacji oraz warunków ewakuacji należy przeprowadzać co najmniej raz na rok, w terminie nie dłuższym niż 3 miesiące od dnia rozpoczęcia korzystania z obiektu przez nowych użytkowników. Przepis jako przykłady wymienia w szczególności szkoły, przedszkola, internaty i domy studenckie.

W praktyce oznacza to, że sam fakt zatrudniania łącznie około 450 osób na jednym terenie nie przesądza jeszcze automatycznie o obowiązku próbnej ewakuacji co 2 lata dla każdego budynku. Decydujące jest to, czy dany budynek albo zespół funkcjonalnie traktowany jako jeden obiekt jest przeznaczony dla ponad 50 stałych użytkowników.

Jak rozumieć próg ponad 50 stałych użytkowników

Rozporządzenie nie zawiera legalnej definicji „stałego użytkownika”. Dlatego przy ocenie obowiązku trzeba brać pod uwagę sposób korzystania z obiektu, jego przeznaczenie i rzeczywistą obecność osób w ramach zwykłego funkcjonowania zakładu. W zakładzie pracy pracownicy przebywający regularnie w budynku co do zasady są traktowani jako stali użytkownicy.

Nie oznacza to jednak, że należy automatycznie sumować wszystkich pracowników z kilku niezależnych budynków. Kluczowe jest ustalenie, do jakiego obiektu odnosi się § 17 rozporządzenia. Jeżeli każdy budynek funkcjonuje samodzielnie, ma własne drogi ewakuacyjne i liczba stałych użytkowników w żadnym z nich nie przekracza 50, można bronić stanowiska, że obowiązek z § 17 ust. 1 nie powstaje dla poszczególnych budynków.

Jeżeli jednak budynki są połączone komunikacyjnie, technologicznie albo funkcjonalnie w taki sposób, że w praktyce tworzą jeden obiekt lub jedną strefę użytkowania, ocena może być inna. To już kwestia konkretnego stanu faktycznego, dokumentacji budowlanej i przeciwpożarowej oraz sposobu kwalifikacji przyjętego przez organy PSP.

Kilka budynków na jednym ogrodzonym terenie – czy to jeden obiekt?

To najważniejszy punkt w opisanej sytuacji. Przepisy rozporządzenia z 7 czerwca 2010 r. posługują się pojęciem „obiektu”, ale nie rozstrzygają wprost wszystkich wątpliwości przy rozległych zakładach pracy. Dlatego nie można bez analizy przyjąć ani że cały teren zakładu jest jednym obiektem, ani że każdy budynek zawsze trzeba traktować odrębnie.

W praktyce znaczenie mają zwłaszcza:

• treść projektu budowlanego i dokumentacji przeciwpożarowej,
• podział na strefy pożarowe,
• funkcjonalne powiązanie budynków,
• istnienie łączników, wspólnych dróg ewakuacyjnych lub wspólnej infrastruktury,
• sposób kwalifikacji przy odbiorze i kontroli przez Państwową Straż Pożarną.

Jeżeli więc w każdym budynku pracuje mniej niż 50 osób, ale budynki tworzą w rzeczywistości jeden zintegrowany obiekt, organ może uznać, że praktyczne sprawdzenie ewakuacji jest wymagane. Jeżeli natomiast są to odrębne budynki użytkowane niezależnie, argument za brakiem obowiązku z § 17 ust. 1 jest znacznie mocniejszy.

Obowiązki pracodawcy niezależnie od obowiązku próbnej ewakuacji

Nawet jeśli w danym układzie nie ma obowiązku przeprowadzania praktycznego sprawdzenia ewakuacji co 2 lata, pracodawca nie jest zwolniony z innych obowiązków. Wynikają one w szczególności z art. 207 § 2 Kodeksu pracy oraz z § 4 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, zgodnie z którym pracodawca ma zapewnić wykonywanie nakazów, wystąpień, decyzji i zarządzeń wydawanych przez organy nadzoru nad warunkami pracy, a także realizację zaleceń społecznego inspektora pracy.

Istotne są też przepisy przeciwpożarowe dotyczące wyposażenia obiektu, instrukcji bezpieczeństwa pożarowego, oznakowania i drożności dróg ewakuacyjnych. W zależności od rodzaju obiektu obowiązki te wynikają m.in. z § 4, § 6 i § 41 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. oraz z przepisów techniczno-budowlanych.

W zakładzie pracy trzeba również szkolić pracowników w zakresie BHP. Zasady szkoleń wynikają z art. 237³ § 2 i § 3 Kodeksu pracy oraz z rozporządzenia Ministra Gospodarki i Pracy z 27 lipca 2004 r. w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy. Jeżeli ewakuacja jest elementem procedur bezpieczeństwa, powinna być uwzględniona w instruktażu i organizacji pracy. Zobacz także zasady, kiedy organizować szkolenia BHP.

Jak wygląda zawiadomienie PSP o próbnej ewakuacji

Jeżeli obiekt podlega obowiązkowi z § 17 ust. 1 albo ust. 2 rozporządzenia, właściciel lub zarządca powinien powiadomić właściwego miejscowo komendanta powiatowego albo miejskiego Państwowej Straży Pożarnej o terminie przeprowadzenia działań. Wynika to z § 17 ust. 3 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. Zawiadomienie należy wysłać nie później niż na tydzień przed ich przeprowadzeniem.

W praktyce dobrze, aby dokumentacja obejmowała co najmniej: termin ćwiczeń, zakres, scenariusz zdarzenia, osoby odpowiedzialne, liczbę uczestników, przebieg ewakuacji, napotkane problemy i wnioski po ćwiczeniu. Taka dokumentacja może mieć istotne znaczenie podczas kontroli.

Co grozi za zlekceważenie obowiązków

Naruszenie obowiązków z zakresu BHP i ochrony przeciwpożarowej może prowadzić do kilku rodzajów konsekwencji. Po pierwsze, zgodnie z art. 283 § 1 Kodeksu pracy osoba odpowiedzialna za stan BHP albo kierująca pracownikami, która nie przestrzega przepisów lub zasad BHP, podlega karze grzywny od 1000 zł do 30 000 zł.

Po drugie, w zależności od rodzaju naruszenia mogą być stosowane środki przewidziane w ustawie o ochronie przeciwpożarowej oraz uprawnienia kontrolne Państwowej Straży Pożarnej. Organ może nakazać usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości, a w sytuacjach poważnego zagrożenia bezpieczeństwa także zastosować dalej idące środki przewidziane przepisami.

Jeżeli doszłoby do pożaru lub wypadku, brak właściwej organizacji ewakuacji może mieć znaczenie również z punktu widzenia odpowiedzialności cywilnej, pracowniczej, a niekiedy nawet karnej. Ocena zależy jednak od konkretnego przebiegu zdarzenia, zakresu obowiązków danej osoby i związku między zaniedbaniem a skutkiem.

Co zrobić w opisanej sytuacji

Przy zakładzie obejmującym kilka budynków na jednym ogrodzonym terenie najbezpieczniej przejść przez następujące kroki:

1. sprawdzić dokumentację budowlaną i przeciwpożarową, w tym podział na strefy pożarowe oraz kwalifikację obiektów,
2. ustalić, ilu stałych użytkowników przebywa zwykle w każdym budynku,
3. zweryfikować, czy budynki funkcjonują niezależnie, czy tworzą jeden obiekt pod względem ewakuacji i ochrony przeciwpożarowej,
4. w razie wątpliwości wystąpić do właściwej komendy PSP o praktyczne wyjaśnienie lub zlecić analizę rzeczoznawcy,
5. nawet przy braku obowiązku ustawowego rozważyć ćwiczenia dobrowolne z uwagi na bezpieczeństwo pracowników i ograniczenie ryzyka.

Taki ostrożnościowy model jest zgodny z art. 207 § 2 Kodeksu pracy, bo pracodawca ma obowiązek reagować na potrzeby w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz dostosowywać środki podejmowane w celu poprawy poziomu ochrony zdrowia i życia pracowników.

FAQ

Czy liczy się liczba pracowników w całym zakładzie?

Nie zawsze. Dla obowiązku z § 17 ust. 1 rozporządzenia decydujące jest to, czy ponad 50 stałych użytkowników przebywa w danym obiekcie. Przy kilku budynkach trzeba najpierw ustalić, czy są odrębnymi obiektami, czy jednym obiektem w sensie funkcjonalnym i przeciwpożarowym.

Czy pracownicy są stałymi użytkownikami?

Co do zasady tak, jeżeli regularnie korzystają z budynku w związku z pracą. Rozporządzenie nie definiuje tego pojęcia, więc ocena wynika z charakteru użytkowania obiektu.

Czy trzeba zawiadamiać straż pożarną o planowanej próbnej ewakuacji?

Tak, jeżeli przeprowadzasz praktyczne sprawdzenie na podstawie § 17 rozporządzenia. Zgodnie z § 17 ust. 3 trzeba zawiadomić właściwego komendanta powiatowego albo miejskiego PSP nie później niż na tydzień przed terminem.

Czy brak obowiązku ustawowego oznacza, że nie warto robić ćwiczeń?

Nie. Dobrowolne ćwiczenia często są racjonalnym rozwiązaniem organizacyjnym i dowodem należytej staranności pracodawcy w realizacji obowiązków z art. 207 Kodeksu pracy.

Kto może pomóc ustalić, czy budynki tworzą jeden obiekt?

Najczęściej pomocna jest analiza dokumentacji przez rzeczoznawcę do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych oraz konsultacja z właściwą miejscowo komendą Państwowej Straży Pożarnej.

Źródła

• art. 207 § 1 i § 2, art. 237³ § 2 i § 3, art. 283 § 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy
• art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej
• § 17 ust. 1–3, § 4, § 6 i § 41 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów
• § 4 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy
• rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z 27 lipca 2004 r. w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy