Opłata za DPS dla rodziny – kiedy rodzice lub dzieci mogą być zwolnieni

Podstawa prawna i kolejność osób zobowiązanych do opłaty za DPS

Zasady odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej reguluje art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 61 ust. 1 tej ustawy do wnoszenia opłaty są obowiązani w kolejności:

• mieszkaniec domu, a w przypadku osoby małoletniej – przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
• małżonek, zstępni przed wstępnymi,
• gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

Oznacza to, że ustawodawca wyraźnie ustalił kolejność odpowiedzialności. Rodzice osoby przebywającej w DPS, jako wstępni, są badani dopiero wtedy, gdy nie ma możliwości skutecznego obciążenia małżonka ani zstępnych, czyli dzieci, wnuków i dalszych potomków.

Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej mieszkaniec DPS ponosi opłatę nie wyższą niż 70% swojego dochodu. Pozostała część kosztu może być pokrywana przez osoby bliskie i gminę – ale tylko według ustawowych zasad.

Kiedy rodzina rzeczywiście płaci za pobyt bliskiego w DPS?

Samo pokrewieństwo nie oznacza jeszcze automatycznego obowiązku zapłaty. W przypadku małżonka, zstępnych i wstępnych organ ustala odpłatność z uwzględnieniem progów dochodowych określonych w art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej oraz zasad wynikających z umowy zawieranej na podstawie art. 103 ust. 2 tej ustawy.

Co do zasady opłata po stronie członka rodziny może zostać ustalona, jeżeli:

• osoba samotnie gospodarująca ma dochód wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej,
• osoba w rodzinie ma dochód na osobę wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie.

Po wniesieniu opłaty osobie zobowiązanej musi jednak pozostać co najmniej 300% odpowiedniego kryterium dochodowego. Wysokość tych kryteriów zmienia się w drodze rozporządzenia, dlatego przy ocenie konkretnej sprawy trzeba sprawdzić wartości aktualne na dzień prowadzenia postępowania.

Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć, jak organ bada sytuację majątkową rodziny, pomocny może być materiał o wywiadzie środowiskowym w MOPS.

Rodzice osoby w DPS a dorosłe dzieci mieszkańca

W opisanej sytuacji kluczowe jest to, że mieszkaniec DPS ma dwie córki. Skoro art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej wskazuje wyraźnie „zstępni przed wstępnymi”, to przed rodzicami trzeba najpierw zbadać możliwość obciążenia dzieci mieszkańca.

W praktyce oznacza to, że organ nie powinien pomijać córek i od razu kierować ciężaru opłat na 88-letnich rodziców. Jeżeli dzieci spełniają przesłanki dochodowe, to właśnie ich sytuacja powinna być zbadana przed sytuacją rodziców.

Takie rozumienie potwierdza orzecznictwo sądów administracyjnych. W wyroku WSA w Warszawie z 21.09.2017 r., I SA/Wa 704/17, sąd wskazał, że organ nie może arbitralnie wybrać jednej osoby spośród zobowiązanych z art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej i prowadzić postępowania wyłącznie wobec niej. Podobnie wypowiedział się WSA w Warszawie w wyroku z 27.06.2018 r., VIII SA/Wa 198/18.

Jeżeli więc rodzice otrzymali pismo, powinni sprawdzić, czy organ badał sytuację córek mieszkańca DPS oraz czy rodzice zostali obciążeni dopiero po ustaleniu, że zstępni nie mogą ponosić kosztów albo nie pokryją ich w pełnej wysokości.

Skierowanie do DPS nie zależy od tego, czy rodzina zapłaci

Warto odróżnić dwie sprawy: skierowanie i umieszczenie w DPS od późniejszego ustalania odpłatności. To, że osoba wymagająca całodobowej opieki nie ma własnych środków albo że rodzina odmawia dopłaty, nie blokuje samego skierowania do domu pomocy społecznej. Ustawa o pomocy społecznej nie uzależnia prawa do umieszczenia w DPS od wcześniejszego zapewnienia pełnego finansowania przez rodzinę.

Inaczej mówiąc: najpierw rozstrzygana jest potrzeba umieszczenia w DPS, a dopiero później kwestia, kto i w jakiej wysokości poniesie koszty pobytu.

Kiedy można żądać zwolnienia z opłaty za pobyt w DPS?

Możliwość zwolnienia z opłaty przewiduje art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem osoby wnoszące opłatę albo obowiązane do jej wnoszenia można zwolnić częściowo lub całkowicie – na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Przepis wymienia przykładowe sytuacje uzasadniające zwolnienie. Należą do nich w szczególności:

• ponoszenie opłat za pobyt innych członków rodziny w DPS, ośrodku wsparcia lub innej placówce,
• długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne wskutek zdarzenia losowego,
• utrzymywanie się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia,
• ciąża lub samotne wychowywanie dziecka,
• przebywanie osoby obowiązanej albo jej rodzica w pieczy zastępczej z powodu ograniczenia władzy rodzicielskiej mieszkańca DPS,
• przedstawienie wyroku oddalającego powództwo o alimenty na rzecz mieszkańca DPS,
• wykazanie rażącego naruszenia przez mieszkańca DPS obowiązku alimentacyjnego albo innych obowiązków rodzinnych wobec osoby zobowiązanej.

Katalog z art. 64 ustawy ma charakter otwarty. To znaczy, że organ może uwzględnić także inne szczególne okoliczności rodzinne i życiowe, jeżeli rzeczywiście przemawiają za częściowym albo całkowitym zwolnieniem.

Zaniedbania, przemoc, brak kontaktu – czy to ma znaczenie?

Tak, ale trzeba to odpowiednio wykazać. Sam brak kontaktu rodzinnego przez wiele lat nie zawsze wystarczy. Znacznie mocniejszą podstawą jest wykazanie okoliczności z art. 64 pkt 6 lub 7 ustawy o pomocy społecznej, czyli:

• istnienia wyroku oddalającego roszczenie alimentacyjne mieszkańca DPS wobec osoby zobowiązanej, albo
• rażącego naruszenia przez mieszkańca DPS obowiązków rodzinnych, w tym obowiązku alimentacyjnego.

W praktyce takimi dowodami mogą być np. wyroki sądowe, dokumentacja z postępowań karnych, zaświadczenia z ośrodka pomocy społecznej, dokumenty dotyczące przemocy domowej, leczenia odwykowego, interwencji policji czy wieloletniego uchylania się od obowiązków wobec rodziny.

Jeżeli problem dotyczy także relacji dzieci wobec rodziców, pomocny może być również materiał o obowiązkach dzieci wobec rodziców a opłacie za DPS.

Jak złożyć wniosek o zwolnienie z opłaty?

Wniosek składa się do organu prowadzącego sprawę odpłatności za pobyt w DPS, najczęściej do ośrodka pomocy społecznej lub centrum usług społecznych działającego w imieniu gminy. Zwolnienie nie następuje z urzędu – wymaga aktywności osoby zobowiązanej.

We wniosku warto:

• opisać sytuację zdrowotną, finansową i rodzinną,
• wskazać podstawę z art. 64 ustawy o pomocy społecznej,
• załączyć dokumenty potwierdzające dochody, wydatki na leczenie, niepełnosprawność, koszty opieki, zadłużenie, inne opłaty lub szczególne okoliczności rodzinne,
• powołać dowody świadczące o zaniedbaniach lub nadużyciach mieszkańca DPS, jeżeli to one mają uzasadniać zwolnienie.

W przypadku bardzo sędziwych i schorowanych rodziców znaczenie mogą mieć nie tylko dochody, ale również rzeczywiste koszty leczenia, rehabilitacji, leków, opieki i utrzymania. Organ powinien tę sytuację ocenić konkretnie, a nie wyłącznie formalnie.

Odwołanie od decyzji o odpłatności za DPS

Jeżeli została wydana decyzja ustalająca opłatę, można wnieść odwołanie na podstawie art. 127 § 1 i art. 129 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego. Termin wynosi 14 dni od doręczenia decyzji, a odwołanie wnosi się za pośrednictwem organu, który wydał decyzję.

W odwołaniu warto podnieść w szczególności:

• naruszenie art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej przez pominięcie zstępnych mieszkańca DPS,
• nieprawidłowe ustalenie dochodu lub kosztów utrzymania osoby zobowiązanej,
• pominięcie przesłanek zwolnienia z art. 64 ustawy o pomocy społecznej,
• brak wszechstronnego zebrania materiału dowodowego, co narusza art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Jeżeli decyzja stanie się ostateczna, a nadal jest nieprawidłowa, możliwe jest dalsze zaskarżenie do wojewódzkiego sądu administracyjnego po wyczerpaniu toku instancji.

Tabela: kto płaci za pobyt w DPS i kiedy

Co to oznacza w opisanej sytuacji?

Jeżeli 69-letni mieszkaniec DPS ma dwie córki, to rodzice nie powinni być pierwszymi osobami obciążanymi kosztami. Najpierw organ powinien ustalić, czy córki mogą ponosić opłatę i w jakiej wysokości. Dopiero gdy to okaże się niemożliwe albo niewystarczające, można badać sytuację rodziców jako wstępnych.

Nawet gdyby obowiązek po stronie rodziców został formalnie rozważony, ich wiek, stan zdrowia, koszty leczenia i ograniczona sprawność mogą stanowić bardzo silną podstawę do częściowego lub całkowitego zwolnienia z opłaty na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej.

Warto też sprawdzić, czy w sprawie nie występują dalsze podstawy, np. rażące zaniedbania rodzinne po stronie mieszkańca DPS. Jeżeli syn przez lata nie realizował podstawowych obowiązków wobec rodziców, nadużywał alkoholu, dopuszczał się przemocy lub skrajnych zaniedbań, trzeba to udokumentować i podnieść we wniosku o zwolnienie.

FAQ

Czy rodzice zawsze płacą za pobyt dorosłego dziecka w DPS?

Nie. Zgodnie z art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej zstępni są obciążani przed wstępnymi. Jeżeli mieszkaniec DPS ma dzieci, organ powinien najpierw zbadać ich sytuację.

Czy sam brak kontaktu z rodziną wystarczy do zwolnienia z opłat?

Nie zawsze. Brak kontaktu jest ważną okolicznością, ale najlepiej powołać się na konkretną podstawę z art. 64 ustawy o pomocy społecznej i poprzeć ją dokumentami, np. dowodami zaniedbań, przemocy albo wyrokiem w sprawie alimentów.

Ile czasu jest na odwołanie od decyzji o odpłatności?

Co do zasady 14 dni od doręczenia decyzji – zgodnie z art. 129 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Czy można jednocześnie złożyć odwołanie i wniosek o zwolnienie?

Tak, w praktyce często warto zrobić obie rzeczy równolegle: zakwestionować nieprawidłową decyzję i jednocześnie złożyć wniosek o częściowe albo całkowite zwolnienie z opłaty.

Czy gmina musi dopłacić resztę kosztów pobytu?

Tak, różnicę między średnim kosztem utrzymania w DPS a opłatami wnoszonymi przez mieszkańca i osoby zobowiązane pokrywa gmina, co wynika z art. 61 ust. 2 pkt 3 ustawy o pomocy społecznej.

Źródła

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593
2. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego – Dz.U. 1960 nr 30 poz. 168
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
4. Wyrok WSA w Warszawie z 21.09.2017 r., I SA/Wa 704/17
5. Wyrok WSA w Warszawie z 27.06.2018 r., VIII SA/Wa 198/18
6. Wyrok WSA w Kielcach z 10.01.2019 r., II SA/Ke 759/18
7. Uchwała Sądu Najwyższego z 16.12.1987 r., III CZP 91/86