Pobyt w DPS a koszty dla rodziny, zwolnienie z opłat w przypadku zaniedbań i nadużyć bliskiego

Podstawa prawna i kolejność płatników za pobyt w DPS

Zgodnie z art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej:

1. Obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich – przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej,
– przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

2. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich – przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi – zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:
a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,
b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2. (…)

Skierowanie do DPS nie zależy od dochodu ani postawy rodziny

Artykuł 61 ustawy o pomocy społecznej jest zbiorem przepisów o fundamentalnym znaczeniu dla świadczeniobiorców, ich rodzin i organów pomocy społecznej. Reguluje problematykę wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, zasad jej ustalania oraz podmiotów zobowiązanych do jej ponoszenia. Pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny. Jednak odpłatność nie ma wpływu na wydanie rozstrzygnięcia w sprawie skierowania ani umieszczenia w placówce. Tym samym niskie dochody (lub ich brak) osoby wymagającej całodobowej opieki nie są kryterium, na podstawie którego organ mógłby odmówić skierowania do domu pomocy społecznej. Podobnie nie ma na to wpływu postawa osób bliskich, które odmawiają pokrywania kosztów pobytu w DPS.

Kolejność w rodzinie i wątpliwości praktyczne

Tworząc poszczególne grupy podmiotów zobowiązanych, ustawodawca nie precyzuje, jak ma być realizowany powyższy obowiązek w ramach jednej grupy. Z przepisów wynika jedynie, że obowiązek najpierw realizuje mieszkaniec, potem małżonek i zstępni przed wstępnymi, a na końcu gmina. Obowiązek wstępnych nie powstaje, jeżeli opłatą można obciążyć zstępnych. Nie wiadomo jednak, jak należy rozłożyć obciążenia w ramach tych dwóch grup.

W praktyce wątpliwości dotyczą sytuacji, gdy mieszkaniec domu pomocy społecznej ma dzieci, wnuki, a często i dalszych zstępnych, którzy spełniają warunki dochodowe określone w ust. 2 pkt 2, albo też zdolni do wypełniania rzeczonego obowiązku są zarówno rodzice, jak i dziadkowie pensjonariusza. W orzecznictwie nie ma jednolitego stanowiska w tej kwestii. Część składów orzekających powołuje się na analogię do obowiązku alimentacyjnego, podkreślając, że mimo braku odesłań do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, kolejność wnoszenia opłaty jest wzorowana właśnie na tym obowiązku i tak powinna być odczytywana. Jeżeli zatem jest kilku zstępnych lub wstępnych, opłatą należy obciążyć bliższych stopniem przed dalszymi (tak WSA w Kielcach w wyroku z 10.01.2019 r., II SA/Ke 759/18, LEX nr 2619010).

W niektórych wyrokach wybrzmiewa konieczność relatywizowania sytuacji rodzinnej, w tym dopuszczania możliwości obciążania dalszych zstępnych, jeżeli istnieją ku temu uzasadnienia, np. gdy zstępni ci otrzymali od mieszkańca domu pomocy społecznej korzyść majątkową lub zobowiązani są w inny sposób do świadczeń na jego rzecz (służebność mieszkania). Wreszcie wyrażany jest pogląd, że w ramach grupy zstępnych (wstępnych) każdy ma taki sam obowiązek ponoszenia opłat, a jedynie różnicować go może osiągany dochód.

Najpierw dzieci, potem rodzice

W wyroku z 21.09.2017 r., I SA/Wa 704/17, LEX nr 2376391, WSA w Warszawie uznał, że o ile można zgodzić się z twierdzeniem, że ustawodawca nie nakazał obciążania obowiązkiem uiszczenia opłat wszystkich zstępnych, o tyle nie można zgodzić się z tym, że organ administracji w sposób arbitralny może dokonać wyboru osoby spośród osób zobowiązanych do ponoszenia tej opłaty wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. i tylko w stosunku do niej prowadzić postępowanie. W takiej sytuacji [...] organ powinien prowadzić postępowanie jednocześnie w stosunku do wszystkich osób należących do tego samego kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. Osoby te powinny być zawiadomione o wszczęciu postępowania i powinny być stronami tego postępowania, a także ich wszystkich powinna dotyczyć decyzja wydana w sprawie ustalenia obowiązku odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej (zob. również wyrok WSA w Warszawie z 27.06.2018 r., VIII SA/Wa 198/18, LEX nr 2523717).

Powyższe oznacza, że w pierwszej kolejności koszty winny zostać pokryte przez córki, natomiast dopiero w dalszej kolejności obowiązek ten będzie obciążał rodziców.

Kiedy można zostać zwolnionym z opłat

Należy wziąć pod uwagę przepis art. 64 ustawy o pomocy społecznej, który stanowi, że:

Osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie – na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1. wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce,

2. występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych,

3. małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia,

4. osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko,

5. osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu,

6. osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu,

7. osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Zwolnienia z ponoszenia wydatków na dom pomocy społecznej uregulowane w niniejszym artykule mają charakter fakultatywny i zależą głównie od sytuacji materialnej i rodzinnej osób zobowiązanych do opłat. O zastosowaniu zwolnienia decyduje organ ustalający opłatę za pobyt w placówce, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Organ nie może zwolnić z ponoszenia wydatków na dom z urzędu, ale jedynie na wniosek osoby zainteresowanej.

Wniosek może złożyć osoba ustawowo zobowiązana do wnoszenia opłat, a więc również mieszkaniec domu, jeżeli partycypuje on w pokrywaniu wydatków. Ustawodawca jedynie przykładowo wymienia sytuacje uprawniające do zwolnień. Zwolnienie może dotyczyć trudnej sytuacji materialnej spowodowanej długotrwałą chorobą, bezrobociem, niepełnosprawnością, śmiercią członka rodziny, utrzymywaniem się z jednego wynagrodzenia lub świadczenia, ponoszeniem innych opłat za pobyt osób bliskich w domu pomocy społecznej lub ośrodku wsparcia albo poniesieniem strat w wyniku zdarzeń losowych.

Na szczególną ochronę zasługują kobiety w ciąży oraz osoby samotnie wychowujące dziecko. Przesłanki wskazane w pkt 1–4 są określone ogólnie, a ich interpretacja i ocena pozostawione organowi pomocy społecznej.

Mimo że przepisy nie wymagają legitymowania się określonymi decyzjami ani orzeczeniami, to zasadne jest ustalenie przesłanek zwolnienia na podstawie takich dokumentów jak orzeczenie o niepełnosprawności, decyzja o uznaniu za osobę bezrobotną, zaświadczenie o stanie zdrowia, akt zgonu, decyzja lub umowa o ponoszeniu odpłatności za pobyt osoby bliskiej w placówce całodobowej.

Dodatkowe podstawy od 2019 r.: zaniedbania opiekuńcze, piecza zastępcza

Do otwartego katalogu okoliczności uzasadniających zwolnienie w 2019 r. ustawodawca dodał kolejne, odnoszące się do zaniedbywania w przeszłości obowiązków opiekuńczych przez osobę przebywającą w domu pomocy społecznej. Powodem zwolnienia z opłaty jest fakt przebywania osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty lub jej rodzica w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej.

Podstawą umieszczenia w pieczy zastępczej, zgodnie z pkt 5, musiało być orzeczenie sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu. Regulacja ta znajdzie zastosowanie do zstępnych, wobec których ich rodzic dopuścił się zaniedbań opiekuńczych, jak również do dzieci tych zstępnych. Wnuki mogą zatem ubiegać się o zwolnienie z opłat za pobyt dziadka lub babci w domu pomocy społecznej, jeżeli ich rodzic przebywał w pieczy zastępczej w związku z ograniczeniem władzy rodzicielskiej jego rodzica.

Rozwiązanie to należy uznać za właściwe – trudno bowiem uzasadnić zwolnienie z odpłatności dzieci, które w przeszłości przebywały w pieczy zastępczej, a jednocześnie domagać się wnoszenia opłaty od ich zstępnych.

Oddalone alimenty jako argument zwalniający

Kolejną okolicznością wymienioną w komentowanym katalogu jest oddalenie wyrokiem sądowym powództwa o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu. Oddalenie powództwa o alimenty może nastąpić ze względu na zasady współżycia społecznego, w przypadku rażąco niewłaściwego postępowania osoby uprawnionej do alimentów, budzącego powszechną dezaprobatę.

Rażąco niewłaściwe postępowanie uprawnionego może polegać m.in. na: zachowaniach godzących w życie i zdrowie członka rodziny, zachowaniach naruszających godność, dobre imię i inne dobra osobiste człowieka, zawinionym popadnięciu w niedostatek lub umyślnym wywołaniu sytuacji prowadzącej do żądania alimentów. Jak zauważył SN w uchwale z 16.12.1987 r., III CZP 91/86, M.P. z 1988 r. Nr 6, poz. 60: Zawinione zachowania są powszechnie potępiane w społeczeństwie i nie można zakładać, ażeby osoba doznająca krzywdy w każdym przypadku mimo to zobowiązana była do świadczenia alimentów na rzecz osoby ją krzywdzącej, tylko dlatego, że obowiązek alimentacyjny wynika z pokrewieństwa, małżeństwa albo z innych więzów, z którymi ustawa łączy ten obowiązek.

Co zrobić w praktyce?

Biorąc pod uwagę przepisy, należy wskazać, że rodzice są obowiązani do uiszczania opłat za pobyt syna w DPS. Natomiast jeżeli zachodzą przesłanki do zwolnienia ich z opłat, to jak najbardziej powinni wnieść odwołanie, a przed wydaniem decyzji – wniosek o zwolnienie ich z opłat.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59