Pomówienie w pracy – jak chronić dobre imię i reagować

Kiedy pomówienie w pracy staje się sprawą prawną?

Opis sytuacji wskazuje, że mogło dojść jednocześnie do kilku naruszeń: zniesławienia, zniewagi, a także naruszenia dóbr osobistych w postaci czci, dobrego imienia i reputacji zawodowej. To, którą drogę wybrać, zależy od tego, co dokładnie zostało powiedziane, do kogo, w jakiej formie i jakie wywołało skutki.

Jeżeli współpracownik rozpowiada nieprawdziwe informacje, które mogą podważyć Pani wiarygodność jako nauczyciela, autorytet wobec uczniów albo zaufanie potrzebne do wykonywania zawodu, w grę wchodzi przede wszystkim zniesławienie. Jeżeli natomiast padły słowa obelżywe, poniżające lub wyrażające pogardę, może chodzić także o zniewagę.

W realiach szkoły sprawa bywa szczególnie poważna, bo reputacja nauczyciela jest bezpośrednio związana z wykonywaniem zawodu. Dlatego nawet wypowiedź wygłoszona podczas zebrania, rady pedagogicznej czy rozmowy z samorządem uczniowskim może mieć istotne konsekwencje prawne.

Zniesławienie i zniewaga – jaka jest różnica?

Zgodnie z art. 212 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny: Kto pomawia inną osobę, grupę osób, instytucję, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności.

Z kolei zgodnie z art. 216 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny: Kto znieważa inną osobę w jej obecności albo choćby pod jej nieobecność, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do osoby tej dotarła, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności.

W praktyce:

• zniesławienie dotyczy zarzutów i insynuacji uderzających w opinię o danej osobie, np. że nauczyciel fałszuje dokumenty, źle traktuje uczniów albo nadużywa stanowiska;
• zniewaga dotyczy obraźliwego poniżania, np. publicznego ubliżania, wyśmiewania czy używania słów powszechnie uznawanych za obelżywe.

Jedno zachowanie może spełniać przesłanki obu czynów. Jeśli więc została Pani publicznie pomówiona oraz zniesławiona, warto przeanalizować sprawę równolegle pod kątem obu przepisów.

Droga karna – prywatny akt oskarżenia

Przestępstwa z art. 212 i art. 216 Kodeksu karnego są co do zasady ścigane z oskarżenia prywatnego, co wynika odpowiednio z art. 212 § 4 i art. 216 § 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Oznacza to, że pokrzywdzony sam wnosi sprawę do sądu, zamiast oczekiwać, że akt oskarżenia sporządzi prokurator.

Prywatny akt oskarżenia wnosi się do sądu rejonowego właściwego miejscowo dla miejsca popełnienia czynu, zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. W praktyce zwykle będzie to sąd miejsca, w którym padły pomawiające słowa albo gdzie opublikowano treści internetowe.

W takim piśmie trzeba wskazać przede wszystkim:

• oskarżonego, o ile jego tożsamość jest znana;
• opis czynu – co, kiedy, gdzie i do kogo zostało powiedziane lub opublikowane;
• dowody – świadków, screeny, nagrania, wiadomości, dokumenty;
• żądanie ukarania sprawcy.

Jeżeli nie ma Pani pewności, jak opisać czyn i zakwalifikować go prawnie, warto zlecić przygotowanie pisma profesjonaliście, bo błędy na tym etapie utrudniają prowadzenie sprawy.

Termin na wniesienie prywatnego aktu oskarżenia

To bardzo ważne: zgodnie z art. 101 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny karalność przestępstwa ściganego z oskarżenia prywatnego ustaje z upływem roku od czasu, gdy pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy, nie później jednak niż z upływem 3 lat od czasu popełnienia czynu.

Nie warto więc zwlekać. Jeżeli sprawcą była konkretna koleżanka z pracy, a data zdarzenia jest znana, termin biegnie od chwili, gdy miała Pani pewność co do sprawcy. W sprawach internetowych problemem bywa ustalenie autora wpisów, ale jeśli zna go Pani od początku, roczny termin zaczyna biec od tej wiedzy.

Co trzeba udowodnić?

W sprawie karnej najważniejsze jest wykazanie, że wypowiedź:

• dotyczyła Pani;
• miała charakter pomawiający albo znieważający;
• dotarła do innych osób lub miała taki cel;
• mogła realnie obniżyć opinię o Pani albo narazić Panią na utratę zaufania potrzebnego do pracy nauczyciela.

Nie trzeba wykazywać, że doszło już do formalnych konsekwencji zawodowych. Wystarczy, że zarzut mógł obiektywnie poniżyć w opinii publicznej albo osłabić zaufanie potrzebne do zawodu – właśnie tak stanowi art. 212 § 1 Kodeksu karnego.

Ochrona cywilna – dobra osobiste

Niezależnie od drogi karnej może Pani żądać ochrony cywilnej. Podstawą są art. 23 i art. 24 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Art. 23 Kodeksu cywilnego stanowi, że dobra osobiste człowieka, w szczególności zdrowie, wolność, cześć, nazwisko, wizerunek czy twórczość, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach.

Zgodnie natomiast z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, a w razie dokonanego naruszenia także czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Przepis przewiduje też możliwość dochodzenia zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny.

W praktyce w pozwie cywilnym można żądać m.in.:

• zakazu dalszego rozpowszechniania nieprawdziwych informacji;
• przeprosin – prywatnych albo publicznych;
• usunięcia wpisów lub sprostowania informacji;
• zadośćuczynienia za krzywdę;
• wpłaty określonej kwoty na cel społeczny.

Jeśli pogorszył się Pani stan psychiczny, pojawił się stres, lęk lub konieczność leczenia, warto gromadzić dokumentację medyczną, bo może mieć znaczenie przy wykazywaniu rozmiaru krzywdy.

Wezwanie do zaprzestania naruszeń i przeprosin

W wielu sprawach rozsądnym pierwszym krokiem jest pisemne wezwanie do zaprzestania naruszeń. Nie jest ono obowiązkowe przed wniesieniem prywatnego aktu oskarżenia ani pozwu, ale często pomaga:

• formalnie przerwać eskalację konfliktu;
• wyznaczyć sprawcy termin na usunięcie skutków naruszenia;
• pokazać później przed sądem, że próbowała Pani zakończyć sprawę polubownie;
• uzyskać dodatkowy dowód, jeśli sprawca odpowie i potwierdzi swoje zachowanie.

W takim wezwaniu warto wskazać:

• jakie wypowiedzi uważa Pani za bezprawne;
• kiedy i wobec kogo padły;
• jakich działań Pani żąda – np. zaprzestania naruszeń, usunięcia wpisów, przeprosin o określonej treści;
• termin na wykonanie żądania, np. 3 albo 7 dni;
• zapowiedź skierowania sprawy na drogę karną i cywilną w razie braku reakcji.

Najlepiej wysłać takie pismo listem poleconym za potwierdzeniem odbioru albo doręczyć w sposób, który pozwoli wykazać datę odbioru.

Jakie dowody zebrać w sprawie o pomówienie w pracy?

Im bardziej konkretne dowody, tym większa szansa na skuteczną ochronę. W szczególności warto zabezpieczyć:

• dane świadków: uczniów pełnoletnich, rodziców, nauczycieli, członków dyrekcji, pracowników administracji;
• wiadomości e-mail, SMS, komunikatory, wpisy w mediach społecznościowych;
• screeny z datą i adresem strony;
• notatkę z własnego przebiegu zdarzenia sporządzoną od razu po incydencie;
• dokumenty pokazujące skutki, np. skargi, pisma dyrekcji, utratę dodatkowych obowiązków, zwolnienie lekarskie;
• ewentualne nagrania, jeżeli zostały uzyskane zgodnie z prawem i dotyczą ochrony własnych praw.

Jeżeli hejt przeniósł się do internetu, trzeba działać szybko, bo wpisy bywają usuwane. W takiej sytuacji pomocne może być też zabezpieczenie dowodów przez notariusza lub złożenie wniosku o zobowiązanie określonego podmiotu do przedstawienia danych, jeżeli będzie to potrzebne na dalszym etapie.

Gdy sprawa dotyczy także sieci, warto porównać ją z materiałem o zniesławieniu i oszczerstwach w internecie.

Czy pracodawca lub dyrektor szkoły też powinien zareagować?

Tak, niezależnie od odpowiedzialności sprawcy istotna jest reakcja pracodawcy. Zgodnie z art. 94 pkt 10 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy pracodawca ma obowiązek wpływać na kształtowanie w zakładzie pracy zasad współżycia społecznego. Jeżeli konflikt w pracy narusza godność pracownika, bezpieczeństwo psychiczne albo prowadzi do dalszej eskalacji, pracodawca nie powinien pozostawać bierny.

W zależności od stanu faktycznego można rozważyć:

• pisemne zgłoszenie incydentu do dyrektora szkoły;
• wniosek o podjęcie działań porządkowych lub wyjaśniających;
• żądanie przeciwdziałania dalszym naruszeniom;
• jeżeli zachowania są uporczywe i długotrwałe – analizę, czy nie pojawiają się także cechy mobbingu w rozumieniu art. 94³ § 2 Kodeksu pracy.

Nie każde pomówienie jest mobbingiem. Mobbing wymaga uporczywości i długotrwałości, a także wywoływania wskazanych w przepisie skutków. Jednorazowy bardzo poważny incydent może jednak nadal uzasadniać ochronę karną i cywilną.

Czy od razu iść do sądu?

Nie zawsze. Najbardziej praktyczna kolejność działań zwykle wygląda tak:

1. zabezpieczenie dowodów;
2. zgłoszenie sprawy pracodawcy lub dyrekcji, jeśli sytuacja dzieje się w pracy;
3. wezwanie sprawcy do zaprzestania naruszeń i przeprosin;
4. ocena, czy składać prywatny akt oskarżenia, pozew cywilny, czy oba pisma równolegle.

Jeżeli jednak naruszenie jest poważne, trwa nadal albo powoduje realne zagrożenie bezpieczeństwa, nie trzeba czekać z wejściem na drogę sądową. Wszystko zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Rekomendowane działania w opisanej sytuacji

W opisanym przypadku rekomendowałbym przede wszystkim:

1. spisać dokładny przebieg zdarzenia – kto był obecny, jakie słowa padły, kiedy i gdzie;
2. ustalić świadków i zabezpieczyć ich dane kontaktowe;
3. zebrać dowody skutków – hejt uczniów, wiadomości, wpisy, skargi, wpływ na pracę i samopoczucie;
4. zgłosić sprawę dyrektorowi szkoły na piśmie;
5. wysłać wezwanie do zaprzestania naruszeń i przeprosin;
6. rozważyć prywatny akt oskarżenia z art. 212 i ewentualnie art. 216 Kodeksu karnego;
7. rozważyć pozew o ochronę dóbr osobistych na podstawie art. 23 i art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli pojawia się poczucie zagrożenia, trzeba też odrębnie ocenić, czy nie dochodzi do innych czynów zabronionych, np. gróźb karalnych z art. 190 § 1 Kodeksu karnego albo uporczywego nękania z art. 190a § 1 Kodeksu karnego. To wymaga jednak analizy konkretnych zachowań.

FAQ

Czy pomówienie w pracy trzeba najpierw zgłosić policji?

Nie. W sprawach o zniesławienie i zniewagę najczęściej właściwa jest droga prywatnoskargowa, więc zamiast zawiadomienia na policję wnosi się prywatny akt oskarżenia do sądu rejonowego. Jeżeli jednak pojawiają się groźby, stalking lub inne przestępstwa ścigane publicznie, zawiadomienie organów ścigania może być zasadne.

Czy muszę mieć świadków, żeby wygrać sprawę?

Nie zawsze, ale świadkowie bardzo pomagają. Dowodem mogą być też wiadomości, nagrania, screeny, dokumenty z pracy i inne materiały pokazujące treść wypowiedzi oraz jej skutki.

Czy można jednocześnie wnieść prywatny akt oskarżenia i pozew cywilny?

Tak. Ochrona karna i cywilna są od siebie niezależne. Wynika to także z art. 23 Kodeksu cywilnego, który wyraźnie przewiduje ochronę dóbr osobistych niezależnie od ochrony z innych przepisów.

Czy przeprosiny mogą być publiczne?

Tak. Na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego można żądać oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Jeśli naruszenie było publiczne, także przeprosiny mogą mieć formę publiczną, np. wobec tego samego grona osób.

Czy hejt uczniów po wypowiedzi nauczyciela ma znaczenie prawne?

Tak, bo może potwierdzać skalę skutków naruszenia. Takie następstwa wzmacniają argument, że wypowiedź obiektywnie mogła poniżyć Panią w opinii publicznej albo podważyć zaufanie potrzebne do wykonywania zawodu.

Podsumowanie

Jeżeli w pracy padły nieprawdziwe, poniżające lub obraźliwe wypowiedzi na Pani temat, nie warto ograniczać się do ustnych wyjaśnień. W pierwszej kolejności trzeba zabezpieczyć dowody i opisać zdarzenie, następnie rozważyć wezwanie do zaprzestania naruszeń oraz przeprosin. Gdy to nie pomaga, realne są dwie główne drogi: prywatny akt oskarżenia o zniesławienie lub zniewagę oraz pozew o ochronę dóbr osobistych.

Źródła

Akty prawne:
1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego – Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
4. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141

Orzecznictwo:
1. Postanowienie Sądu Najwyższego z 7 maja 2008 r., sygn. III KK 234/07.