Przelew na poczet zachowku a dalsze żądanie zapłaty

Czy przelew może być rozliczeniem zachowku?

Zachowek jest roszczeniem pieniężnym przysługującym określonym osobom najbliższym spadkodawcy. Zgodnie z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Wynosi on co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości tego udziału.

Jeżeli rodzice przekazali jedno z dzieciom mieszkanie w darowiźnie, a drugie dziecko nie otrzymało żadnego majątku, może powstać roszczenie o zachowek. Podstawą doliczania darowizn do substratu zachowku są art. 993–995 Kodeksu cywilnego. Wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania oraz według cen z chwili ustalania zachowku, co wynika z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego.

W opisanej sytuacji kluczowe jest ustalenie, czy przelew wykonany przez mamę na rzecz ciotki był zwykłą darowizną, czy świadczeniem spełnionym na poczet zachowku po rodzicach mamy. Sąd nie powinien ograniczać się wyłącznie do literalnego brzmienia tytułu przelewu. Zgodnie z art. 65 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie woli należy tłumaczyć tak, jak wymagają tego okoliczności, zasady współżycia społecznego i ustalone zwyczaje. Oznacza to, że znaczenie mogą mieć nie tylko słowa „darowizna”, lecz także dopisek „spełnienie woli” oraz cały kontekst rodzinny i spadkowy.

Dlaczego sam tytuł przelewu może nie wystarczyć?

Tytuł przelewu ma znaczenie dowodowe, ale nie zawsze rozstrzyga sprawę. Jeżeli w tytule wpisano jednocześnie „darowizna” oraz „spełnienie woli” konkretnej zmarłej osoby, sąd może badać, czy przelew był w rzeczywistości wykonaniem rodzinnego uzgodnienia dotyczącego rozliczenia po spadkodawcy. Szczególnie istotne będzie to, czy przelew nastąpił po śmierci spadkodawcy, czy wcześniej strony rozmawiały o zachowku, czy kwota odpowiadała choćby częściowo przewidywanemu zachowkowi oraz czy ciotka przyjęła pieniądze ze świadomością celu wpłaty.

Ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. Wynika to z art. 6 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc spadkobiercy mamy bronią się twierdzeniem, że zachowek został już w całości albo w części zaspokojony, powinni przedstawić dowody potwierdzające tę okoliczność. W postępowaniu cywilnym znaczenie ma również art. 232 zdanie pierwsze ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.

Jakie dowody warto przedstawić w sądzie?

W praktyce w sprawie o zachowek warto zgromadzić wszystkie materiały, które pokazują rzeczywisty cel przelewu. Dowodem może być potwierdzenie przelewu, korespondencja SMS lub e-mail, wiadomości z komunikatorów, listy, notatki z uzgodnień rodzinnych, zeznania świadków oraz dokumenty dotyczące darowizny mieszkania. Prywatny dokument może stanowić dowód w postępowaniu cywilnym, a art. 245 Kodeksu postępowania cywilnego określa znaczenie dokumentu prywatnego jako dowodu tego, że osoba, która go podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie.

Jeżeli ciotka mieszka za granicą, brak aktu notarialnego zawartego w Polsce nie oznacza automatycznie, że nie można wykazać rozliczenia. Po śmierci spadkodawcy strony mogą zawrzeć ugodę dotyczącą istniejącego roszczenia o zachowek także w zwykłej formie pisemnej, choć dla bezpieczeństwa dowodowego lepsza jest forma pisemna z podpisami notarialnie poświadczonymi albo dokument podpisany przed właściwym organem za granicą. Jeżeli natomiast chodziłoby o zrzeczenie się prawa do zachowku jeszcze za życia spadkodawcy, zastosowanie ma art. 1048 Kodeksu cywilnego, który wymaga umowy zawartej ze spadkodawcą w formie aktu notarialnego.

Darowizna mieszkania z ustanowieniem służebności a zachowek

Jeżeli mieszkanie zostało darowane z jednoczesnym ustanowieniem dożywotniej służebności mieszkania, ma to znaczenie przy wycenie darowizny. Art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego nakazuje przyjmować stan przedmiotu darowizny z chwili jej dokonania. Jeżeli więc już w chwili darowizny lokal był obciążony prawem dożywotniego zamieszkiwania, okoliczność ta może obniżać wartość ekonomiczną darowizny. W sporze sądowym zwykle wymaga to opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.

Trzeba też ustalić, czy darowizny dokonali oboje rodzice, a jeśli tak – w jakich udziałach. Roszczenie o zachowek liczy się osobno po każdym spadkodawcy. Jeżeli mama otrzymała po 1/2 udziału od każdego z rodziców, rozliczenie po babci i po dziadku może wymagać odrębnych obliczeń, zwłaszcza jeżeli zmarli w różnych datach i pozostawili różne kręgi spadkobierców.

Odpowiedzialność spadkobierców osoby obdarowanej

Jeżeli mama była osobą zobowiązaną do zapłaty zachowku jako obdarowana, jej zobowiązania majątkowe mogą przejść na spadkobierców. Wynika to z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą śmierci na spadkobierców. Zakres odpowiedzialności zależy jednak od sposobu przyjęcia spadku.

Art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku. Jeżeli więc spadek po mamie został przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, może to ograniczać odpowiedzialność finansową dzieci. Dodatkowo w razie kilku spadkobierców zastosowanie mogą mieć art. 1034 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego dotyczące odpowiedzialności za długi spadkowe przed działem spadku i po dziale spadku.

W przypadku obdarowanego znaczenie ma także art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten przewiduje odpowiedzialność osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczaną do spadku, jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy, osoby, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny, albo fundacji rodzinnej w przypadkach wskazanych w tym przepisie. Odpowiedzialność obdarowanego jest ograniczona do granic wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, art. 1000 § 2 Kodeksu cywilnego ogranicza jego odpowiedzialność tylko do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

Czy można odwołać przelew jako darowiznę?

Jeżeli sąd uznałby, że przelew nie był zapłatą zachowku, lecz odrębną darowizną od mamy dla ciotki, można rozważać odwołanie darowizny, ale tylko w wyjątkowych sytuacjach. Zgodnie z art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.

Po śmierci darczyńcy możliwość działania spadkobierców jest ograniczona. Art. 899 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę z powodu niewdzięczności tylko wtedy, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia albo umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy. Ponadto zgodnie z art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.

Samo wniesienie pozwu o zachowek zwykle nie powinno być automatycznie traktowane jako rażąca niewdzięczność, bo jest to skorzystanie z przewidzianego przez prawo roszczenia. Inaczej można oceniać sytuację, gdyby uprawniony świadomie zataił wcześniejszą zapłatę, zaprzeczał oczywistym ustaleniom albo działał w sposób oczywiście nielojalny wobec darczyńcy. Ocena zależy jednak od całokształtu okoliczności.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Przedawnienie roszczeń o zachowek reguluje art. 1007 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Natomiast art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje pięcioletni termin liczony od otwarcia spadku dla roszczenia przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny, zapisu windykacyjnego albo w przypadkach dotyczących fundacji rodzinnej.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy, co wynika z art. 924 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc ciotka dochodzi zachowku po babci lub dziadku od osoby obdarowanej albo jej spadkobierców, należy dokładnie sprawdzić datę śmierci każdego ze spadkodawców oraz to, czy bieg przedawnienia nie został przerwany, np. przez wniesienie pozwu. Skutki przerwania przedawnienia określa art. 123 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli roszczenie jest przedawnione, pozwany powinien podnieść zarzut przedawnienia. Sąd nie zawsze uwzględnia przedawnienie z urzędu w relacjach między osobami niebędącymi konsumentami, dlatego zarzut powinien być wyraźnie wskazany w odpowiedzi na pozew albo w dalszym piśmie procesowym.

Jak bronić się w procesie o zachowek?

W odpowiedzi na pozew warto uporządkować obronę w kilku punktach. Po pierwsze, należy wskazać, że wcześniejszy przelew stanowił zapłatę na poczet zachowku i żądać zaliczenia tej kwoty na poczet dochodzonego roszczenia. Po drugie, trzeba przedstawić dowody potwierdzające rzeczywisty cel przelewu. Po trzecie, należy zweryfikować, czy roszczenie nie jest przedawnione na podstawie art. 1007 Kodeksu cywilnego. Po czwarte, warto sprawdzić poprawność wyliczenia zachowku, w tym wartość darowanego mieszkania oraz wpływ służebności.

Jeżeli sąd uzna, że przelew był jedynie częściową zapłatą zachowku, może zasądzić tylko różnicę między należnym zachowkiem a kwotą już zapłaconą. Jeżeli natomiast uzna, że przelew był zwykłą darowizną od mamy dla ciotki, wpłata nie będzie automatycznie pomniejszać zachowku po babci lub dziadku. Dlatego tak ważne jest wykazanie, że pieniądze zostały przyjęte w związku z rozliczeniem po konkretnym spadkodawcy.

Odsetki za opóźnienie mogą być dochodzone na podstawie art. 481 § 1 Kodeksu cywilnego, a termin spełnienia świadczenia pieniężnego, jeżeli nie był oznaczony, ocenia się z uwzględnieniem art. 455 Kodeksu cywilnego. W praktyce data początkowa odsetek w sprawach o zachowek bywa sporna i zależy od tego, kiedy roszczenie było skonkretyzowane oraz kiedy pozwany został skutecznie wezwany do zapłaty.

FAQ

Podsumowanie

Wcześniejszy przelew na rzecz osoby uprawnionej do zachowku może zmniejszyć albo całkowicie wyłączyć dalsze roszczenie, ale tylko wtedy, gdy uda się wykazać, że był dokonany właśnie na poczet zachowku. Nieprecyzyjny tytuł przelewu utrudnia sprawę, lecz nie zamyka drogi do obrony. Najważniejsze jest przedstawienie kontekstu: rozmów rodzinnych, korespondencji, świadków, daty przelewu oraz związku wpłaty z darowizną mieszkania i śmiercią spadkodawców.

W pozwie o zachowek warto także zweryfikować przedawnienie, prawidłowość wyceny darowizny, wpływ służebności mieszkania oraz zakres odpowiedzialności spadkobierców osoby obdarowanej. Każdy z tych elementów może istotnie zmienić kwotę, którą sąd ostatecznie zasądzi albo oddali.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 65, art. 455, art. 481, art. 898–899, art. 922, art. 924, art. 991–1007, art. 1031, art. 1034 i art. 1048.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 227, art. 232 i art. 245.