Mieszkanie od rodziców a roszczenie siostry o zachowek

Czy siostra ma dziś prawo do połowy mieszkania?

Nie. Jeżeli rodzic, który przekazał mieszkanie, nadal żyje, siostra nie ma obecnie roszczenia ani o „połowę mieszkania”, ani o wypłatę połowy jego wartości tylko dlatego, że doszło do darowizny. Roszczenie o zachowek powstaje dopiero po śmierci spadkodawcy, gdy uprawniony nie otrzyma należnego mu zachowku w spadku, darowiźnie lub zapisie. Wynika to wprost z art. 991 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Jeżeli więc pytanie dotyczy sytuacji za życia mamy, odpowiedź jest co do zasady prosta: siostra nie może dziś skutecznie domagać się od Pani zapłaty połowy wartości mieszkania.

Kiedy rodzeństwo może domagać się zachowku?

Zachowek przysługuje tylko osobom wskazanym w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwo jako takie nie jest samodzielnie uprawnione do zachowku, ale siostra może być uprawniona dlatego, że jest córką spadkodawcy.

W praktyce oznacza to, że po śmierci mamy siostra może ewentualnie dochodzić zachowku jako zstępna, jeśli:

• należałaby do kręgu spadkobierców ustawowych,
• nie została skutecznie wydziedziczona,
• nie zrzekła się dziedziczenia,
• nie odrzuciła spadku w sposób, który wyłączałby jej uprawnienie do zachowku w danym układzie faktycznym,
• nie otrzymała już należnego jej zachowku w innej formie.

Podstawą ewentualnego roszczenia wobec obdarowanego jest art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego. Z przepisu tego wynika, że jeżeli uprawniony nie może uzyskać zachowku od spadkobiercy albo osoby, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny, może żądać uzupełnienia zachowku od osoby, która otrzymała darowiznę doliczaną do spadku.

To nie jest prawo do połowy mieszkania, lecz do sumy pieniężnej

To bardzo ważne rozróżnienie. Zachowek nie daje siostrze automatycznie prawa własności do części nieruchomości. Co do zasady jest to roszczenie pieniężne o zapłatę odpowiedniej kwoty, obliczanej według reguł z art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Najczęściej więc spór nie dotyczy „oddania połowy mieszkania”, ale ustalenia, czy po śmierci rodzica powstało roszczenie o zachowek, jaka jest jego wysokość i przeciwko komu powinno być skierowane.

Zobacz również:

zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne

Jak oblicza się zachowek po darowiźnie mieszkania?

Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się darowizny oraz zapisy windykacyjne. Z kolei art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

To oznacza dwie rzeczy:

• stan z chwili darowizny – bada się, jakie było mieszkanie wtedy: jego standard, metraż, obciążenia faktyczne, zadłużenie związane z przejęciem, konieczne nakłady,
• ceny z chwili ustalania zachowku – wartość liczy się według aktualnych cen rynkowych, ale dla stanu historycznego.

Jeżeli więc 25 lat temu lokal był zadłużony, wymagał spłat albo był w złym stanie, nie można mechanicznie przyjąć obecnej ceny sprzedaży wyremontowanego mieszkania jako pełnej podstawy rozliczenia. W sprawach o zachowek sądy zwykle opierają się na opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.

Czy zadłużenie mieszkania ma znaczenie?

Tak, może mieć istotne znaczenie. Jeżeli przyjęła Pani mieszkanie obciążone długami i musiała je Pani spłacać, może to wpływać na ocenę realnej korzyści uzyskanej z darowizny. W sprawach o zachowek znaczenie ma bowiem nie tylko sam fakt przekazania lokalu, ale rzeczywista wartość przysporzenia.

Nie ma jednego automatycznego wzoru dla każdej sprawy. Trzeba ustalić, czy długi były związane bezpośrednio z lokalem, czy obciążały darczyńcę, kto i kiedy je spłacił oraz czy bez przejęcia mieszkania doszłoby np. do utraty lokalu. To kwestia silnie zależna od dokumentów i stanu faktycznego.

Czy utrzymywanie mamy i zakup kawalerki dla niej wyłącza zachowek siostry?

Nie automatycznie. Sam fakt, że przez lata utrzymywała Pani mamę albo kupiła jej Pani mieszkanie, nie powoduje jeszcze sam z siebie wygaśnięcia prawa siostry do zachowku. Może jednak mieć znaczenie dla całości rozliczeń, jeżeli z tych działań wynikały konkretne świadczenia na rzecz mamy, darowizny od Pani na jej rzecz albo inne rozliczalne przesunięcia majątkowe.

W zależności od szczegółów możliwe jest badanie, czy zakup kawalerki dla mamy był Pani wyłącznym świadczeniem, współwłasnością, darowizną dla mamy, czy tylko sposobem realizowania obowiązków rodzinnych. Każda z tych wersji może prowadzić do innych skutków prawnych.

Czy można pozbawić siostrę zachowku?

Jest to możliwe tylko w sytuacjach przewidzianych ustawą. Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie wydziedziczyć zstępnego, małżonka lub rodzica uprawnionego do zachowku, jeżeli osoba ta:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuściła się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia musi być wskazana w testamencie, co wynika z art. 1009 Kodeksu cywilnego. Sam ogólny konflikt rodzinny albo poczucie niesprawiedliwości zwykle nie wystarczy. Jeżeli mama rozważa wydziedziczenie, treść testamentu powinna być bardzo starannie przygotowana pod konkretny stan faktyczny.

Trzeba też pamiętać o art. 1010 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego, jeżeli mu przebaczył.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

To kolejna ważna kwestia praktyczna. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Natomiast zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli co do zasady od śmierci spadkodawcy.

W sprawach takich jak opisana najczęściej istotny jest właśnie art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego, bo ewentualne żądanie może zostać skierowane przeciwko obdarowanemu mieszkaniem.

Zobacz również:

dziedziczenie po ojcu i zachowek brata a wieloletnia opieka nad rodzicami

Co w praktyce wynika z opisanej sytuacji?

Na podstawie przedstawionych informacji można sformułować ostrożny, ale praktyczny wniosek:

• obecnie siostra nie ma prawa żądać od Pani połowy wartości mieszkania,
• po śmierci mamy może ewentualnie dochodzić zachowku, a nie udziału w mieszkaniu,
• wysokość ewentualnego zachowku nie musi odpowiadać połowie obecnej rynkowej ceny lokalu,
• znaczenie mogą mieć: stan mieszkania z chwili darowizny, istniejące zadłużenie, zakres spłat oraz pozostały majątek po mamie.

Jeżeli mieszkanie pochodziło od obojga rodziców, a nie wyłącznie od mamy, trzeba dodatkowo ustalić, od kogo formalnie pochodziła darowizna i po kim ewentualnie miałby być liczony zachowek. To może istotnie zmienić wynik sprawy.

FAQ

Czy siostra może żądać wpisania jej do księgi wieczystej mieszkania?

Nie tylko z powodu przyszłego zachowku. Zachowek jest co do zasady roszczeniem o zapłatę pieniędzy, a nie podstawą nabycia udziału we własności nieruchomości.

Czy po 25 latach od darowizny zachowek nadal jest możliwy?

Tak, ponieważ przy darowiźnie uczynionej na rzecz zstępnego co do zasady dolicza się ją do spadku także wtedy, gdy została dokonana dawniej. Wynika to z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego, który ograniczenie 10-letnie wyłącza m.in. wobec darowizn na rzecz spadkobierców i uprawnionych do zachowku.

Czy jeśli mama nic po sobie nie zostawi, siostra nadal może żądać zachowku?

Tak, w określonych przypadkach może kierować roszczenie do obdarowanego na podstawie art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli nie uzyska zachowku od spadkobiercy.

Czy wydziedziczenie wymaga wizyty u notariusza?

Nie zawsze. Wydziedziczenie musi znaleźć się w ważnym testamencie, ale testament może mieć różną formę. W praktyce testament notarialny jest bezpieczniejszy dowodowo, zwłaszcza przy spodziewanym sporze rodzinnym.

Czy można obniżyć zachowek ze względu na zasady współżycia społecznego?

W wyjątkowych przypadkach sądy dopuszczają ocenę dochodzenia zachowku przez pryzmat art. 5 Kodeksu cywilnego, ale dzieje się to ostrożnie i nie zastępuje wydziedziczenia. Taka argumentacja zależy od bardzo konkretnych okoliczności sprawy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 5, art. 991, art. 993, art. 994 § 1, art. 995 § 1, art. 1000, art. 1007, art. 1008–1010 – ISAP.

2. Wyrok Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2008 r., III CSK 255/07 – dotyczący możliwości dochodzenia zachowku od obdarowanego, gdy darowizna wyczerpywała majątek spadkodawcy.