Darowizna, dożywocie i zachowek – jak ograniczyć ryzyko roszczeń?

Darowizna mieszkania a zachowek

Jeżeli matka przekazała jednej córce mieszkanie w drodze darowizny, to druga córka co do zasady nie traci automatycznie prawa do zachowku. Zgodnie z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, przysługuje zachowek, jeżeli zostali pominięci lub otrzymali za mało.

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny stosownie do art. 993 Kodeksu cywilnego. To właśnie dlatego darowizna mieszkania dokonana za życia rodzica bardzo często staje się podstawą późniejszego roszczenia o zapłatę przeciwko obdarowanemu.

Samo przekonanie, że „mieszkanie zostało przepisane za życia, więc nie ma już sprawy spadkowej”, jest błędne. W prawie zachowku liczy się nie tylko to, co formalnie weszło do spadku po śmierci, ale również określone przysporzenia dokonane wcześniej.

Czy zapis w akcie, że mieszkanie nie wchodzi do masy spadkowej, coś zmieni?

Nie. Taki zapis nie wyłączy roszczenia o zachowek, jeżeli czynność prawna jest w istocie darowizną. Przedmiot darowizny z reguły i tak nie „wchodzi do spadku” w sensie własnościowym, bo należy już do obdarowanego. Problem polega jednak na czym innym: darowizna może być doliczona do spadku tylko na potrzeby obliczenia zachowku, zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego.

Inaczej mówiąc, w akcie nie da się skutecznie zastrzec, że art. 993 Kodeksu cywilnego nie będzie miał zastosowania. Taki zapis miałby co najwyżej charakter deklaracji stron, ale nie usuwałby uprawnienia wynikającego z ustawy.

Czy służebność mieszkania przy darowiźnie wyłącza zachowek?

Nie. Ustanowienie na rzecz darczyńcy służebności osobistej mieszkania, uregulowanej w art. 296 w zw. z art. 301 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zabezpiecza prawo zamieszkiwania, ale nie zmienia charakteru samej czynności z darowizny na umowę odpłatną.

W praktyce oznacza to, że darowizna mieszkania z jednoczesnym ustanowieniem nieodpłatnej służebności osobistej nadal pozostaje darowizną. Taka konstrukcja zwykle poprawia bezpieczeństwo mieszkaniowe darczyńcy, ale nie blokuje roszczeń rodzeństwa o zachowek.

Warto też pamiętać, że przy ustalaniu wartości darowizny dla potrzeb zachowku znaczenie może mieć obciążenie nieruchomości służebnością. W konkretnym sporze może to wpływać na wycenę i wysokość roszczenia, ale nie na samą zasadę odpowiedzialności.

Umowa dożywocia a zachowek

Umowa o dożywocie została uregulowana w art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien on – w braku odmiennej umowy – przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Kluczowe jest to, że dożywocie jest co do zasady umową odpłatną i wzajemną. Z tego powodu w utrwalonej praktyce i orzecznictwie przyjmuje się, że nieruchomość przeniesiona w ramach rzeczywistej umowy dożywocia zasadniczo nie podlega doliczeniu do spadku jak darowizna na potrzeby zachowku.

To jednak nie znaczy, że każda umowa nazwana przez strony „dożywociem” automatycznie wyłączy zachowek. Jeżeli treść aktu byłaby pozorna, a obowiązki nabywcy miałyby wyłącznie symboliczny charakter, w sporze sądowym mogłoby dojść do badania rzeczywistej treści czynności. Dlatego bardzo ważne jest, aby świadczenia na rzecz dożywotnika były realne i odpowiadały istocie art. 908 Kodeksu cywilnego.

Czy dożywocie daje „100% pewności” braku zachowku?

Nie warto używać takiego sformułowania. W praktyce mówi się raczej, że prawidłowo zawarta i rzeczywiście wykonywana umowa dożywocia zasadniczo ogranicza ryzyko roszczeń o zachowek związanych z tą nieruchomością. Każda sprawa zależy jednak od treści aktu, rzeczywistego przebiegu wykonania umowy i ewentualnych zarzutów stron procesu.

Ryzyko sporu rośnie szczególnie wtedy, gdy:

• obowiązki nabywcy są tylko iluzoryczne,
• dożywotnik faktycznie nie otrzymuje umówionego wsparcia,
• umowa ma wyłącznie „nazwę” dożywocia, ale ekonomicznie przypomina darowiznę,
• w sprawie występują inne rozporządzenia majątkiem wpływające na zachowek.

Czy można zmienić zawartą już darowiznę na dożywocie?

Nie można po prostu dopisać do starego aktu, że od teraz darowizna staje się dożywociem. Akt notarialny dokumentuje konkretną, już dokonaną czynność prawną. Jeżeli własność mieszkania została skutecznie przeniesiona na obdarowaną córkę, to nieruchomość należy już do niej.

To oznacza, że nie istnieje prosty mechanizm „przekształcenia” darowizny w dożywocie jednym aneksem. Konieczna byłaby nowa, odrębna podstawa prawna i nowe oświadczenia woli stron w formie aktu notarialnego.

Czy trzeba odwołać darowiznę?

Odwołanie wykonanej darowizny jest możliwe tylko w przypadkach przewidzianych ustawą. Najważniejszy z nich wynika z art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego: darczyńca może odwołać darowiznę już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.

Samo to, że strony po czasie uznają dożywocie za korzystniejsze z punktu widzenia zachowku, nie stanowi podstawy odwołania darowizny. Jeżeli nie ma przesłanek z art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego, odwołanie darowizny może okazać się nieskuteczne.

Na podstawie art. 900 Kodeksu cywilnego odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie. Jeżeli obdarowany nie zgadza się na zwrotne przeniesienie własności, może być potrzebne postępowanie sądowe o zobowiązanie do złożenia odpowiedniego oświadczenia woli.

W praktyce możliwe bywają także inne rozwiązania, np. zwrotne przeniesienie własności przez obdarowanego na darczyńcę na podstawie nowej umowy, a następnie zawarcie dożywocia. Takie działanie wymaga jednak bardzo ostrożnej oceny cywilnoprawnej, podatkowej i rodzinnej, bo jego skutki zależą od konkretnego stanu faktycznego.

Czy nowy akt trzeba sporządzać u tego samego notariusza?

Nie. Co do zasady nową czynność notarialną można przeprowadzić u dowolnego notariusza. Nie ma przepisu, który nakazywałby powrót do tej samej kancelarii.

W praktyce warto jednak wcześniej przekazać notariuszowi wypisy wcześniejszych aktów, numer księgi wieczystej oraz informacje o aktualnym stanie prawnym nieruchomości. To przyspiesza ocenę, czy planowana czynność jest w ogóle możliwa i bezpieczna.

Co rzeczywiście można zrobić, aby ograniczyć ryzyko zachowku?

Jeżeli darowizna została już wykonana, możliwości są znacznie mniejsze niż przed podpisaniem aktu. W takiej sytuacji warto przeanalizować:

• czy istnieją ustawowe przesłanki odwołania darowizny z art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego,
• czy w rodzinie możliwe jest ugodowe uregulowanie przyszłych roszczeń,
• czy planowanie sukcesji powinno obejmować także testament, zrzeczenie się dziedziczenia albo inne rozliczenia majątkowe,
• jaką realną wartość ma nieruchomość obciążona służebnością, bo to może wpływać na wysokość ewentualnego zachowku.

Jeżeli do przekazania nieruchomości jeszcze nie doszło, należy przed podpisaniem aktu porównać skutki darowizny i dożywocia. W wielu sprawach rodzinnych umowa dożywocia okazuje się rozwiązaniem bezpieczniejszym niż darowizna, ale tylko wtedy, gdy odpowiada rzeczywistym relacjom i potrzebom stron.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy darowizna dla jednego dziecka zawsze powoduje zachowek dla drugiego?

Nie zawsze automatycznie, ale bardzo często staje się podstawą roszczenia. Zależy to m.in. od tego, kto jest uprawniony do zachowku, jaka jest wartość majątku i jakie były inne przysporzenia.

Czy służebność mieszkania chroni przed zachowkiem?

Nie. Służebność chroni prawo zamieszkiwania darczyńcy, lecz nie usuwa skutków art. 993 Kodeksu cywilnego dotyczących doliczania darowizn do spadku przy obliczaniu zachowku.

Czy umowa dożywocia jest lepsza od darowizny?

W kontekście ryzyka zachowku często tak, ponieważ jest to umowa odpłatna z art. 908 Kodeksu cywilnego. Nie jest jednak rozwiązaniem uniwersalnym – musi odpowiadać rzeczywistym obowiązkom nabywcy wobec dożywotnika.

Czy można dopisać do aktu darowizny, że zachowek się nie należy?

Nie. Strony nie mogą takim zapisem wyłączyć ustawowego uprawnienia do zachowku, jeśli z ustawy ono wynika.

Czy odwołanie darowizny jest możliwe tylko dlatego, że rodzic zmienił zdanie?

Nie. W przypadku darowizny już wykonanej potrzebna jest ustawowa podstawa, np. rażąca niewdzięczność obdarowanego z art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy nową umowę trzeba zawrzeć u tego samego notariusza?

Nie. Można skorzystać z usług innego notariusza, byle miał on komplet dokumentów i mógł ocenić dopuszczalność planowanej czynności.

Podsumowanie

Jeżeli mieszkanie zostało już przekazane w drodze darowizny, to sama treść o „niewchodzeniu do masy spadkowej” nie pozbawi drugiego dziecka prawa do zachowku. Co do zasady darowizna będzie brana pod uwagę przy obliczaniu zachowku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli celem jest możliwie mocne ograniczenie ryzyka zachowku związanego z nieruchomością, bezpieczniejsze bywa dożywocie z art. 908 Kodeksu cywilnego, ale tylko wtedy, gdy zostało prawidłowo skonstruowane i odpowiada realnym świadczeniom. Po dokonaniu darowizny możliwości „naprawcze” są już ograniczone i wymagają indywidualnej analizy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 296, art. 301, art. 898, art. 900, art. 908, art. 991 i art. 993.

2. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 11 grudnia 2013 r., I ACa 1125/13.