Darowizna, dożywocie i zachowek, co zrobić, by uniknąć roszczeń o zachowek?

Darowizna a zachowek

Od darowizny zawsze przysługuje zachowek. Zapis, że mieszkanie nie wchodzi do masy spadkowej, niczego by nie zmienił, ponieważ przedmiot darowizny nie może zostać z niej wyłączony. Z przepisów prawa wynika, że przedmiot darowizny zawsze będzie doliczany do spadku przy obliczaniu zachowku:

Art. 993 Kodeksu cywilnego (K.c.):
§ 1. Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.
§ 2. Przy obliczaniu zachowku dolicza się także do spadku, stosownie do przepisów poniższych, fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę, w przypadku gdy fundacja ta nie jest ustanowiona w testamencie.
§ 3. Przy obliczaniu zachowku dolicza się także do spadku, stosownie do przepisów poniższych, mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, o wartości nie większej niż wysokość funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej wniesionego przez spadkodawcę.

W przedstawionej sytuacji, przy obecnym kształcie aktu notarialnego, drugiej córce będzie przysługiwał zachowek z tytułu darowizny.

Umowa o dożywocie a zachowek

Od umowy o dożywocie zachowek nie przysługuje. Wynika to z charakteru tej umowy – ze względu na użycie w przepisie sformułowania „w zamian” jest ona traktowana jako umowa odpłatna, zbliżona do sprzedaży. Nie jest to więc darowizna, ale wymiana świadczeń – „coś za coś”.
W konsekwencji, od nieruchomości przekazanej w ramach umowy o dożywocie zachowek się nie należy.

Art. 908 Kodeksu cywilnego:

§ 1. Jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (umowa o dożywocie), powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.
§ 2. Jeżeli w umowie o dożywocie nabywca nieruchomości zobowiązał się obciążyć ją na rzecz zbywcy użytkowaniem, którego wykonywanie jest ograniczone do części nieruchomości, służebnością mieszkania lub inną służebnością osobistą, albo spełniać powtarzające się świadczenia w pieniądzach lub w rzeczach oznaczonych co do gatunku – użytkowanie, służebność osobista oraz uprawnienie do powtarzających się świadczeń należą do treści prawa dożywocia.
§ 3. Dożywocie można zastrzec także na rzecz osoby bliskiej zbywcy nieruchomości.

Stanowisko to potwierdza również orzecznictwo. Przykładowo, Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 11 grudnia 2013 r. (I ACa 1125/13) stwierdził, że:

W każdym wypadku zawarcia umowy dożywocia dochodzi do przeniesienia własności nieruchomości, której wartość nie podlega zaliczeniu do masy spadkowej stanowiącej podstawę do obliczenia zachowku należnego tym spadkobiercom ustawowym, którzy zostali pominięci w testamencie poprzedniego właściciela. Umowa dożywocia, z racji wzajemnego jej charakteru, nie stanowi bowiem darowizny w rozumieniu art. 1039 k.c.

Zmiana aktu notarialnego – z darowizny na dożywocie

Nie ma możliwości „zmiany” aktu notarialnego, ponieważ akt notarialny jest dokumentem ostatecznym. Mieszkanie przekazane w drodze darowizny stało się już własnością obdarowanej. Aby możliwe było jego przekazanie w formie umowy dożywocia, darowiznę należałoby odwołać.

Art. 898 Kodeksu cywilnego:

§ 1. Darczyńca może odwołać darowiznę, nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.
§ 2. Zwrot przedmiotu odwołanej darowizny powinien nastąpić stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Od chwili zdarzenia uzasadniającego odwołanie obdarowany ponosi odpowiedzialność na równi z bezpodstawnie wzbogaconym, który powinien się liczyć z obowiązkiem zwrotu.

Art. 900 Kodeksu cywilnego:

Odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie.

Praktyczna strona ponownego odwołania darowizny

W praktyce oznacza to, że osoba, która podarowała nieruchomość, musi pisemnie odwołać darowiznę. Następnie przed notariuszem obdarowany powinien złożyć oświadczenie o powrotnym przeniesieniu własności na darczyńcę. Po tym możliwe jest ponowne przekazanie nieruchomości – tym razem w formie umowy o dożywocie.

Czy da się to zrobić podczas jednego spotkania u notariusza – to już zależy od konkretnego notariusza. Nie ma obowiązku, aby był to ten sam notariusz, który sporządzał pierwotną umowę darowizny.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy darowizna mieszkania dla jednego dziecka wyłącza prawo drugiego dziecka do zachowku?
Nie. Darowizna dokonana za życia spadkodawcy co do zasady jest doliczana do spadku przy obliczaniu zachowku, dlatego drugie dziecko może dochodzić zachowku od obdarowanego.

Czy w akcie darowizny można zapisać, że nieruchomość nie będzie wliczana do spadku?
Nie. Taki zapis nie ma znaczenia prawnego. Przepisy przewidują, że darowizny są doliczane do spadku przy obliczaniu zachowku.

Czy ustanowienie służebności mieszkania przy darowiźnie wpływa na zachowek?
Nie. Sama służebność mieszkania nie zmienia charakteru umowy darowizny i nie wyłącza roszczeń o zachowek.

Czy umowa o dożywocie pozwala uniknąć zachowku?
Zazwyczaj tak. Umowa o dożywocie jest umową odpłatną (w zamian za utrzymanie), dlatego wartość nieruchomości przekazanej w tej formie co do zasady nie jest doliczana do spadku przy obliczaniu zachowku.

Czy można zmienić darowiznę na umowę o dożywocie?
Nie można zmienić już sporządzonego aktu notarialnego. W praktyce konieczne byłoby odwołanie darowizny i ponowne przeniesienie własności nieruchomości w formie umowy o dożywocie.

Czy zmianę aktu trzeba przeprowadzić u tego samego notariusza?
Nie. Nowe czynności notarialne można przeprowadzić u dowolnego notariusza.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296