Darowizna mieszkania dla jednego dziecka a zachowek i spadek

Darowizna mieszkania dla jednego dziecka a prawa pozostałych

Jeżeli ojciec podarował mieszkanie jednemu z dzieci, to po jego śmierci pozostałe dzieci mogą mieć dwa różne rodzaje uprawnień: po pierwsze prawo do dziedziczenia, jeżeli są powołane do spadku z ustawy albo z testamentu, a po drugie roszczenie o zachowek, jeżeli zostały pominięte albo otrzymały mniej niż wynosi minimalna ustawowa ochrona.

Podstawę zachowku stanowi art. 991 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się połowa wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie tego udziału.

W praktyce oznacza to, że rodzeństwo obdarowanego dziecka nie uzyskuje automatycznie udziału w mieszkaniu już darowanym za życia ojca, ale może żądać odpowiedniej sumy pieniężnej tytułem zachowku.

Czy darowizna sprzed ponad 10 lat wlicza się do zachowku?

To zależy od tego, kto był obdarowany. Zasadę doliczania darowizn reguluje art. 993 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne.

Najważniejszy wyjątek wynika z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Z tego wynika praktyczny wniosek: jeżeli mieszkanie dostało dziecko spadkodawcy, czyli osoba należąca do kręgu spadkobierców ustawowych i zarazem zwykle uprawniona do zachowku, taka darowizna co do zasady nadal jest doliczana, nawet jeśli została dokonana ponad 10 lat wcześniej.

Warto też znać szerszy kontekst tematu: zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne.

Odrzucenie spadku przez obdarowane dziecko - czy to coś zmienia?

Tak, ale nie zawsze w taki sposób, jak zakłada rodzina. Odrzucenie spadku powoduje, że spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku - stanowi o tym art. 1020 Kodeksu cywilnego. Dla dziedziczenia ma to bardzo istotne znaczenie, bo do spadku mogą wejść dalsze osoby: dzieci odrzucającego, rodzeństwo spadkodawcy albo inni krewni, zależnie od konkretnego układu rodzinnego.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że obdarowany zostaje całkowicie „poza sprawą” zachowku. Jeżeli nie można uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy, uprawniony może kierować roszczenie przeciwko osobie obdarowanej. Wynika to z art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego. Obdarowany odpowiada jednak tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

Dlatego dziecko, które dostało mieszkanie i potem skutecznie odrzuciło spadek, może nadal odpowiadać za zapłatę zachowku jako obdarowane, a nie jako spadkobierca.

Czy mailowe odrzucenie spadku jest skuteczne?

Nie. Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku musi być złożone przed sądem lub przed notariuszem. Wynika to z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego. Zwykły e-mail do sądu nie spełnia tej formy i nie wywołuje skutku prawnego.

Termin na złożenie takiego oświadczenia wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania, zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Po nowelizacji obowiązuje też zasada, że brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza - art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc siostra jedynie napisała e-mail, a nie złożyła formalnego oświadczenia przed sądem albo notariuszem, trzeba przyjąć, że spadku skutecznie nie odrzuciła. To może całkowicie zmienić ocenę tego, kto jest spadkobiercą i od kogo dochodzi się zachowku.

Kto dziedziczy, gdy jedno z dzieci odrzuci spadek?

Jeżeli nie ma testamentu, dziedziczenie następuje według art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego - w pierwszej kolejności dzieci i małżonek spadkodawcy. Jeżeli jedno z dzieci jest traktowane tak, jakby nie dożyło otwarcia spadku, zastosowanie może mieć art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego, czyli wejście do dziedziczenia jego zstępnych.

Jeżeli osoba odrzucająca spadek nie ma zstępnych, jej udział przechodzi na pozostałych spadkobierców z tej samej grupy. Dlatego odpowiedź na pytanie, czy „przysługuje mi spadek po ojcu”, zależy od tego:

• czy ojciec pozostawił testament,
• czy siostra skutecznie odrzuciła spadek,
• czy siostra ma dzieci,
• czy żył małżonek spadkodawcy,
• czy w grę wchodzą dalsi spadkobiercy ustawowi.

Bez ustalenia tych faktów nie da się bezpiecznie przesądzić kręgu spadkobierców.

Od kogo najpierw dochodzi się zachowku?

Kolejność odpowiedzialności jest bardzo ważna. Co do zasady roszczenie kieruje się najpierw do spadkobiercy - art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego. Dopiero gdy uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy, możliwe jest sięgnięcie do odpowiedzialności obdarowanego na podstawie art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego.

W uproszczeniu wygląda to tak:

W sprawach rodzinnych często oba wątki - dziedziczenie i zachowek - nakładają się na siebie. Dlatego przed wniesieniem pozwu warto ustalić, kto formalnie nabył spadek i jaka jest aktualna wartość darowanej nieruchomości.

Jak oblicza się wysokość zachowku przy darowiźnie mieszkania?

Najpierw ustala się tzw. substrat zachowku, czyli czystą wartość spadku powiększoną o darowizny doliczane na podstawie art. 993 i nast. Kodeksu cywilnego. Następnie określa się udział, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, i oblicza odpowiednią część: połowę albo dwie trzecie tego udziału zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Istotne jest także to, że według art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Dla mieszkania oznacza to zwykle konieczność odniesienia się do aktualnych cen rynkowych.

Jeżeli więc ojciec przekazał siostrze mieszkanie wiele lat temu, sąd nie będzie brał pod uwagę dawnych cen z daty darowizny, lecz obecne ceny, przy zachowaniu stanu nieruchomości z chwili darowizny.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat. Jeżeli dziedziczenie następuje na podstawie testamentu - od ogłoszenia testamentu, a jeżeli mamy do czynienia z dziedziczeniem ustawowym - od otwarcia spadku. Wynika to z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Roszczenie przeciwko osobie obdarowanej także podlega temu terminowi, dlatego nie warto zwlekać z analizą dokumentów, zwłaszcza gdy od śmierci spadkodawcy minęło już kilka lat.

FAQ - najczęściej zadawane pytania

Czy po darowiźnie mieszkania dla siostry mogę żądać części tego mieszkania?

Zwykle nie żąda się udziału w samym mieszkaniu, lecz zapłaty odpowiedniej kwoty tytułem zachowku. Roszczenie ma co do zasady charakter pieniężny - art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy darowizna dla dziecka zawsze wchodzi do wyliczenia zachowku?

Najczęściej tak. Z uwagi na art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego ograniczenie 10-letnie nie działa co do darowizn dokonanych na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku.

Czy odrzucenie spadku przez obdarowaną siostrę przekreśla mój zachowek?

Nie musi. Jeżeli siostra dostała darowiznę, może odpowiadać jako obdarowana na podstawie art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego, nawet gdy skutecznie odrzuciła spadek.

Czy można odrzucić spadek zwykłym mailem?

Nie. Potrzebne jest oświadczenie przed sądem albo notariuszem - art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego.

Ile mam czasu na dochodzenie zachowku?

Co do zasady 5 lat. Przy dziedziczeniu ustawowym termin liczy się od śmierci spadkodawcy, a przy testamencie od jego ogłoszenia - art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy wynik sprawy jest zawsze oczywisty?

Nie. Duże znaczenie mają szczegóły: kto formalnie odrzucił spadek, czy są dalsi zstępni, jaka była treść testamentu, jaka jest wartość darowizny i czy zachowek można uzyskać od spadkobierców. Każda z tych okoliczności może zmienić ocenę sprawy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. W szczególności: art. 991 § 1-2, art. 993, art. 994 § 1, art. 995 § 1, art. 1000 § 1, art. 1007 § 1-2, art. 1015 § 1-2, art. 1018 § 3, art. 1020, art. 931 § 1-2 Kodeksu cywilnego.