Spadek dla jednego dziecka – czy testamenty rodziców wystarczą?

Co w praktyce dają testamenty rodziców

Jeżeli każde z rodziców sporządziło ważny testament, w którym powołuje Panią do całości swojego spadku, to pierwszeństwo ma dziedziczenie testamentowe. Wynika to z art. 926 § 1 i § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Sam testament nie powoduje jednak automatycznego wpisania Pani do księgi wieczystej ani nie zastępuje formalnego potwierdzenia praw do spadku.

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwie sprawy:

• dziedziczenie po zmarłym ojcu – to wymaga przeprowadzenia postępowania spadkowego,
• rozporządzenie udziałem żyjącej mamy – to można uregulować dopiero odrębną czynnością za jej życia, np. testamentem, darowizną albo umową dożywocia.

To ważne, bo po ojcu można dziś uregulować stan prawny mieszkania, natomiast udział należący do mamy pozostaje jej własnością aż do śmierci albo do chwili zawarcia odpowiedniej umowy.

Jeżeli chce Pani uporządkować także dalsze formalności po zmarłych rodzicach, pomocny może być materiał: jak założyć sprawę spadkową po obojgu rodzicach.

Czy można wpisać się do księgi wieczystej już teraz

Tak, ale tylko w zakresie udziału odziedziczonego po ojcu i dopiero po uzyskaniu dokumentu potwierdzającego spadkobranie. Podstawą wpisu w księdze wieczystej może być:

• prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, albo
• zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza.

Podstawę dziedziczenia stanowią art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 95a–95p ustawy z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie. Z kolei wpis własności do księgi wieczystej następuje na podstawie wniosku na formularzu KW-WPIS, zgodnie z ustawą z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece oraz przepisami wykonawczymi dotyczącymi formularzy wieczystoksięgowych.

Jeżeli w księdze wieczystej jako właściciele wpisani są rodzice, to po przeprowadzeniu sprawy po ojcu można ujawnić zmianę własności w zakresie udziału należącego wcześniej do ojca. Udział mamy pozostanie nadal przy niej do czasu jej śmierci albo zawarcia umowy za życia.

Powinna Pani też pamiętać o art. 35 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece – właściciel, którego prawo nie jest ujawnione w księdze wieczystej, powinien niezwłocznie złożyć wniosek o wpis. Brak wpisu nie przekreśla prawa własności nabytego w spadku, ale utrudnia obrót nieruchomością i porządkowanie stanu prawnego.

Jaki udział po ojcu wszedł do spadku

To zależy od tego, w jakim ustroju majątkowym rodzice nabyli mieszkanie i jak dokładnie zostało ono kupione. Jeżeli mieszkanie zostało nabyte przez małżonków do majątku wspólnego, to po śmierci jednego z nich najpierw ustala się, że połowa lokalu należy do żyjącego małżonka z tytułu wspólności majątkowej, a dopiero druga połowa wchodzi do spadku po zmarłym.

Takie skutki wynikają z art. 31 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz z art. 43 § 1 tej ustawy. Innymi słowy: przy typowym modelu małżeńskiej wspólności ustawowej po ojcu dziedziczy się nie całe mieszkanie, lecz tylko udział wchodzący do spadku.

Jeżeli jednak część ceny mieszkania faktycznie pochodziła od Pani, a nie została Pani wpisana jako współwłaścicielka, sytuacja może być bardziej złożona. Wtedy trzeba odróżnić:

• prawo własności ujawnione w akcie nabycia i księdze wieczystej,
• ewentualne roszczenia o zwrot nakładów albo rozliczenie środków wyłożonych na zakup.

Samo sfinansowanie części ceny nie powoduje automatycznego nabycia udziału własności, jeżeli nie została Pani wskazana jako nabywca w akcie przenoszącym własność. Może to jednak mieć znaczenie dowodowe i rozliczeniowe w relacjach rodzinnych, a także przy sporze o zachowek.

Sąd czy notariusz – jak potwierdzić nabycie spadku po ojcu

Ma Pani dwie drogi.

1. Stwierdzenie nabycia spadku w sądzie

Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić – według położenia majątku spadkowego lub jego części. Wynika to z art. 628 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

We wniosku należy wskazać wszystkich zainteresowanych, czyli nie tylko osobę powołaną w testamencie, ale również osoby, które wchodziłyby w rachubę przy dziedziczeniu ustawowym. Sąd bada bowiem z urzędu, kto jest spadkobiercą. Podstawę stanowią art. 669 i art. 670 Kodeksu postępowania cywilnego.

Najczęściej do wniosku dołącza się:

• odpis aktu zgonu ojca,
• akty stanu cywilnego spadkobierców,
• oryginał testamentu,
• odpisy wniosku dla uczestników,
• ewentualne oświadczenia o odrzuceniu lub przyjęciu spadku, jeśli były składane.

Opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł, zgodnie z art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Dodatkowo pobiera się 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego.

2. Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza

Notariusz może sporządzić protokół dziedziczenia i akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli spełnione są warunki z art. 95b–95e Prawa o notariacie. W praktyce najważniejsze są trzy kwestie:

• muszą stawić się osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi,
• nie może być sporu co do kręgu spadkobierców lub treści testamentu,
• nie może już istnieć prawomocne postanowienie sądu ani wcześniej zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia dotyczący tego samego spadku.

Po sporządzeniu aktu notariusz rejestruje go w Rejestrze Spadkowym. Dopiero wtedy ma on skutki prawne zbliżone do prawomocnego postanowienia sądu.

Notariusz zwykle będzie szybszy, ale jeżeli między spadkobiercami jest konflikt albo ktoś nie chce współpracować, pozostaje droga sądowa.

Zobacz również:

Co z podatkiem od spadku

Jeżeli dziedziczy dziecko po rodzicu, co do zasady możliwe jest pełne zwolnienie z podatku od spadków i darowizn. Podstawę stanowi art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.

Aby skorzystać ze zwolnienia, należy zgłosić nabycie spadku na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od dnia:

• uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, albo
• zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Tak wynika z art. 4a ust. 1 i ust. 1a tej ustawy. W praktyce nie warto odkładać tego obowiązku, bo przekroczenie terminu może pozbawić prawa do zwolnienia, chyba że zachodzą szczególne podstawy do przywrócenia skutków podatkowych w granicach przewidzianych przepisami.

Czy siostry trzeba będzie spłacić

Nie w sensie działu spadku, skoro testament powołuje Panią do całości spadku po ojcu. Natomiast siostry mogą mieć wobec Pani roszczenie o zachowek, jeżeli byłyby powołane do spadku z ustawy, a nie otrzymały należnej im minimalnej korzyści ze spadku. Wynika to z art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Przy dziedziczeniu ustawowym po ojcu – jeżeli pozostawił żonę i trzy córki – każda z tych czterech osób dziedziczyłaby co do zasady w częściach równych, zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. To oznacza, że punkt wyjścia do obliczeń zachowku stanowiłby udział ustawowy siostry w spadku po ojcu, a następnie połowa tego udziału, albo dwie trzecie – gdyby siostra była trwale niezdolna do pracy lub małoletnia.

Warto przy tym pamiętać, że zachowek nie jest udziałem w mieszkaniu. To roszczenie pieniężne przeciwko spadkobiercy testamentowemu.

Termin przedawnienia zachowku

Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Tak stanowi art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc testament ojca nie został jeszcze otwarty i ogłoszony, ten termin najprawdopodobniej jeszcze nie zaczął biec.

To oznacza, że zwlekanie ze sprawą spadkową nie usuwa ryzyka zachowku, lecz tylko odsuwa moment jego uruchomienia. Po formalnym ujawnieniu testamentu siostry będą mogły ocenić, czy chcą wystąpić z roszczeniem.

Czy zachowek można obniżyć albo oddalić

Zdarza się, że sąd ogranicza roszczenie o zachowek, ale nie jest to automatyczne. Co do zasady podstawą obrony bywa art. 5 Kodeksu cywilnego, który zakazuje wykonywania prawa w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa.

W praktyce sądy stosują ten przepis ostrożnie, ale może on mieć znaczenie, gdy występują wyjątkowe okoliczności, np.:

• wieloletnia, ciężka opieka jednego dziecka nad rodzicem,
• bardzo trudna sytuacja majątkowa zobowiązanego,
• brak realnego wsparcia ze strony pozostałego rodzeństwa,
• szczególne powody, dla których rodzic przekazał majątek jednemu dziecku.

Nie da się jednak zagwarantować, że sąd obniży zachowek tylko dlatego, że Pani opiekowała się mamą albo ma Pani niskie dochody. Każda sprawa zależy od dowodów, relacji rodzinnych i sytuacji majątkowej wszystkich stron.

Dodatkowo znaczenie może mieć to, czy siostry dostały wcześniej od rodziców darowizny zaliczalne przy ustalaniu substratu zachowku, zgodnie z art. 993–995 Kodeksu cywilnego. Jeżeli tak było, ich roszczenie może być niższe albo w ogóle odpaść.

Czy mama może teraz lepiej zabezpieczyć Panią na przyszłość

Tak, ale wybór rozwiązania zależy od tego, jaki jest faktyczny cel i stan rodzinnego konfliktu.

Wydziedziczenie – kiedy jest możliwe

Mama może wydziedziczyć dziecko wyłącznie w testamencie i tylko z przyczyn wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego. Chodzi o sytuacje, gdy uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje sprzecznie z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się wobec spadkodawcy albo jego najbliższej osoby umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia obowiązków rodzinnych wobec spadkodawcy.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu, zgodnie z art. 1009 Kodeksu cywilnego. Samo poczucie niesprawiedliwości czy słabszy kontakt rodzinny zwykle nie wystarczą. Jeśli przyczyna byłaby nieprawdziwa albo niewykazana, wydziedziczenie może zostać podważone.

Darowizna czy dożywocie

Jeżeli mama chce przekazać Pani swój udział już teraz, a Pani faktycznie zapewnia jej codzienną opiekę i utrzymanie, często rozważa się umowę dożywocia. Jej podstawę stanowi art. 908 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

W umowie dożywocia nabywca nieruchomości zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Jeżeli strony nie postanowią inaczej, obejmuje to przyjęcie jako domownika, wyżywienie, ubranie, mieszkanie, światło, opał, odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym.

Dlaczego to rozwiązanie bywa korzystniejsze od darowizny? Ponieważ dożywocie jest umową odpłatną i w aktualnym orzecznictwie co do zasady nie jest traktowane tak jak darowizna przy obliczaniu zachowku. W praktyce ogranicza to ryzyko roszczeń od wartości przekazanego w ten sposób udziału.

Nie oznacza to jednak, że dożywocie jest dobre w każdej sprawie. Umowa ta tworzy długotrwałe obowiązki i może stać się źródłem konfliktu, jeśli relacje się pogorszą. Trzeba też pamiętać, że zawiera się ją wyłącznie w formie aktu notarialnego.

Jeżeli w rodzinie istnieje spór co do podziału majątku po rodzicach, przydatny będzie także materiał: darowizna mieszkania dla jednego z dzieci a prawa pozostałych spadkobierców do spadku i zachowku.

Co najlepiej zrobić krok po kroku

1. Odszukać oryginał testamentu ojca oraz dokumenty stanu cywilnego.
2. Zdecydować, czy sprawa po ojcu ma zostać przeprowadzona w sądzie czy u notariusza.
3. Uzyskać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia.
4. W terminie 6 miesięcy zgłosić nabycie spadku do urzędu skarbowego na SD-Z2, aby skorzystać ze zwolnienia podatkowego.
5. Złożyć wniosek KW-WPIS o ujawnienie nabytego udziału w księdze wieczystej.
6. Osobno z mamą rozważyć, czy pozostawić sprawę jej testamentowi, czy też zawrzeć za życia darowiznę albo dożywocie.
7. Zebrać dowody Pani wkładu finansowego w zakup mieszkania oraz opieki nad mamą – mogą przydać się przy ewentualnym sporze o zachowek.

FAQ

Czy testament wystarczy, żeby wpisać mnie do księgi wieczystej?

Nie. Potrzebne jest jeszcze formalne potwierdzenie dziedziczenia: prawomocne postanowienie sądu albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza.

Czy po ojcu dziedziczę całe mieszkanie?

Najczęściej nie. Jeżeli mieszkanie należało do majątku wspólnego rodziców, po ojcu do spadku zwykle wchodzi tylko jego udział w nieruchomości, a nie cały lokal.

Czy siostry mogą żądać pieniędzy, mimo że jest testament?

Tak. Mogą dochodzić zachowku, jeżeli byłyby spadkobierczyniami ustawowymi i nie otrzymały należnej minimalnej korzyści majątkowej.

Od kiedy liczy się 5 lat na zachowek?

Co do zasady od ogłoszenia testamentu – tak wynika z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy mama może przekazać mi swoją część mieszkania jeszcze za życia?

Tak. Może to zrobić np. przez darowiznę albo umowę dożywocia w formie aktu notarialnego. Każde rozwiązanie wywołuje jednak inne skutki dla zachowku i obowiązków stron.

Źródła

• art. 31 § 1 i art. 43 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• art. 5, art. 908 § 1–2, art. 926 § 1–2, art. 931 § 1, art. 991 § 1–2, art. 993–995, art. 1007 § 1, art. 1008, art. 1009, art. 1025 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• art. 628, art. 669, art. 670 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 95a–95p ustawy z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie,
• art. 35 ust. 1 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece,
• art. 4a ust. 1 i ust. 1a ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn,
• art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.