Sprzedaż akcji pracowniczych – czy spółka musi je odkupić?

Czy można sprzedać akcje pracownicze?

Tak, sprzedaż akcji pracowniczych jest co do zasady możliwa. Zgodnie z art. 337 § 1 Kodeksu spółek handlowych akcje są zbywalne. Nie oznacza to jednak, że każdą akcję można sprzedać w dowolnym momencie, dowolnej osobie i bez żadnych formalności.

Najpierw trzeba ustalić, z jakimi akcjami mamy do czynienia: czy są to akcje spółki publicznej, akcje spółki niepublicznej wpisane do rejestru akcjonariuszy, akcje objęte programem motywacyjnym albo akcje imienne z ograniczeniem zbywalności. W praktyce przy akcjach pracowniczych najważniejsze są trzy dokumenty: statut spółki, regulamin programu pracowniczego oraz umowa objęcia albo nabycia akcji.

Od kilku lat w spółkach akcyjnych nie funkcjonuje już klasyczny obrót papierowymi dokumentami akcji. Akcje spółek niepublicznych są ujawniane w rejestrze akcjonariuszy prowadzonym przez uprawniony podmiot, a akcjonariuszem wobec spółki jest osoba wpisana do tego rejestru. Przy sprzedaży trzeba więc zadbać nie tylko o umowę, ale także o podstawę do dokonania wpisu nabywcy w rejestrze.

Sprzedaż akcji pracowniczych nienotowanych na giełdzie

Najtrudniejsza jest zwykle sprzedaż akcji spółki, która nie jest notowana na giełdzie. Nie ma wtedy bieżącego kursu rynkowego ani łatwego rynku zbytu. Pracownik może szukać nabywcy samodzielnie, wśród innych akcjonariuszy, inwestorów prywatnych albo podmiotów zajmujących się skupem akcji nienotowanych, ale musi liczyć się z tym, że oferowana cena może być istotnie niższa od oczekiwań.

Nie ma ogólnego przepisu, który zmuszałby spółkę do odkupienia akcji pracowniczych od osoby, która chce je sprzedać. Spółka może odkupić własne akcje tylko w przypadkach i na zasadach przewidzianych w Kodeksie spółek handlowych. Może też pojawić się dobrowolna oferta odkupu, ale wynika ona z decyzji spółki lub akcjonariuszy, a nie z samego faktu posiadania akcji pracowniczych.

Jeżeli w przyszłości spółka ma wejść na giełdę, decyzja o sprzedaży przed debiutem wymaga szczególnej ostrożności. Sprzedaż akcji dziś może dać szybki zysk, ale może też oznaczać utratę szansy na wyższą cenę po ewentualnym debiucie giełdowym. Z drugiej strony sam plan wejścia na giełdę nie daje gwarancji, że debiut rzeczywiście nastąpi.

Statut spółki i ograniczenia sprzedaży akcji

Przed sprzedażą należy dokładnie sprawdzić statut spółki. W przypadku akcji imiennych statut może uzależnić rozporządzenie akcjami od zgody spółki albo w inny sposób ograniczyć możliwość ich zbycia. Jeżeli statut wymaga zgody spółki, co do zasady udziela jej zarząd w formie pisemnej pod rygorem nieważności, chyba że statut przewiduje inne rozwiązanie.

Jeżeli spółka odmawia zgody na przeniesienie akcji, powinna wskazać innego nabywcę. Statut powinien określać termin wskazania nabywcy, cenę albo sposób jej ustalenia oraz termin zapłaty. Jeżeli takich postanowień brakuje, akcja imienna może być zbyta bez ograniczenia wynikającego z odmowy zgody.

Ograniczenia mogą wynikać także z umowy między akcjonariuszami albo z regulaminu programu pracowniczego. Zgodnie z art. 338 K.s.h. umowa ograniczająca na określony czas rozporządzanie akcją jest dopuszczalna, ale ograniczenie nie może być ustanowione na okres dłuższy niż 5 lat od dnia zawarcia umowy. Prawo pierwokupu albo inne prawo pierwszeństwa nabycia akcji może być zastrzeżone na czas nie dłuższy niż 10 lat.

W praktyce warto też sprawdzić dane spółki w KRS, wysokość kapitału zakładowego i strukturę emisji. Pomocne może być omówienie, jak sprawdzić kapitał S.A., zwłaszcza gdy akcjonariusz nie ma pewności, ile akcji wyemitowano i jaki udział w kapitale rzeczywiście posiada.

Jak ustalić wartość akcji pracowniczych?

Przy akcjach nienotowanych na rynku regulowanym nie ma jednego urzędowego cennika. Cena zależy od kondycji finansowej spółki, jej perspektyw, liczby akcji, praw przypisanych do konkretnej emisji, ograniczeń zbywalności, zadłużenia, przewidywanej dywidendy oraz realnego zainteresowania inwestorów.

Przed podpisaniem umowy warto zebrać możliwie dużo informacji: sprawozdania finansowe, uchwały walnego zgromadzenia, statut, informacje o emisji akcji, dane o dywidendach i ewentualnych planach inwestycyjnych. Jeżeli pakiet ma większą wartość, rozsądne może być zlecenie niezależnej wyceny albo przynajmniej porównanie kilku ofert odkupu.

Wycena przez biegłego pojawia się w Kodeksie spółek handlowych m.in. przy przymusowym wykupie akcji. Nie oznacza to jednak, że każdy pracownik sprzedający akcje prywatnie ma automatyczne prawo żądać od spółki sfinansowania takiej wyceny. W zwykłej transakcji sprzedaży cena jest najczęściej wynikiem negocjacji stron.

Procedura sprzedaży akcji krok po kroku

Bezpieczna sprzedaż akcji pracowniczych powinna przebiegać według uporządkowanego schematu:

1. ustalenie rodzaju akcji i podmiotu prowadzącego rejestr akcjonariuszy albo rachunek papierów wartościowych;
2. sprawdzenie statutu, regulaminu programu pracowniczego i ewentualnej umowy akcjonariuszy;
3. ustalenie, czy potrzebna jest zgoda spółki, zawiadomienie spółki albo zachowanie prawa pierwszeństwa innych osób;
4. ustalenie ceny i zasad płatności, najlepiej po analizie dokumentów finansowych;
5. zawarcie pisemnej umowy sprzedaży z precyzyjnym opisem akcji, ceny, terminu płatności i obowiązków stron;
6. złożenie dokumentów wymaganych do wpisu nabywcy w rejestrze akcjonariuszy albo rozliczenia transakcji przez dom maklerski;
7. sprawdzenie skutków podatkowych po stronie sprzedającego i kupującego.

Forma umowy i dokumenty wymagane przez podmiot prowadzący rejestr mogą zależeć od konkretnej spółki i regulacji wewnętrznych. Dlatego przed transakcją warto poprosić spółkę albo podmiot prowadzący rejestr o listę wymaganych dokumentów.

Podatki i obowiązki po sprzedaży akcji

Sprzedający akcje powinien sprawdzić obowiązek rozliczenia podatku dochodowego. Co do zasady dochód ze sprzedaży akcji podlega opodatkowaniu 19% podatkiem od dochodów kapitałowych i jest rozliczany w zeznaniu PIT-38 składanym do 30 kwietnia roku następującego po roku podatkowym. Dochód to różnica między przychodem ze sprzedaży a kosztami nabycia lub objęcia akcji, o ile koszty można prawidłowo udokumentować.

Przy akcjach pracowniczych szczególnie ważne jest ustalenie, czy akcje zostały objęte odpłatnie, nieodpłatnie czy z preferencyjnym rabatem oraz czy wcześniej powstał przychód ze stosunku pracy albo z innych źródeł. To może wpływać na sposób ustalenia kosztów podatkowych przy późniejszej sprzedaży.

Po stronie kupującego może powstać obowiązek zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych. Przy sprzedaży akcji poza rynkiem zorganizowanym PCC wynosi co do zasady 1% wartości rynkowej praw majątkowych i obciąża kupującego. Warto jednak sprawdzić szczegóły, bo w niektórych transakcjach dotyczących instrumentów finansowych mogą występować wyłączenia albo zwolnienia. Więcej o tym zagadnieniu wyjaśnia omówienie dotyczące PCC od akcji.

Jeżeli akcje dotyczą spółki publicznej albo sprzedawany pakiet jest znaczny, mogą pojawić się dodatkowe obowiązki informacyjne wobec KNF i spółki, zwłaszcza przy osiąganiu, przekraczaniu albo schodzeniu poniżej ustawowych progów głosów. W zwykłej sprzedaży niewielkiego pakietu akcji pracowniczych takie obowiązki często nie występują, ale nie wolno tego zakładać bez sprawdzenia liczby głosów. Zobacz także: zbycie akcji - obowiązki.

Czy spółka musi odkupić akcje pracownicze?

Nie ma ogólnej zasady, że spółka musi odkupić akcje pracownicze od pracownika. Jeżeli pracownik nie chce ich dalej posiadać, powinien szukać nabywcy albo sprawdzić, czy statut, program pracowniczy lub uchwała spółki przewidują mechanizm odkupu.

Przymusowy wykup akcji z art. 418 K.s.h. nie jest narzędziem pozwalającym drobnemu akcjonariuszowi zmusić spółkę do odkupu akcji. Jest to mechanizm, w którym walne zgromadzenie może zdecydować o wykupie akcji akcjonariuszy mniejszościowych reprezentujących nie więcej niż 5% kapitału zakładowego przez określonych akcjonariuszy większościowych spełniających ustawowe progi. Taka procedura wymaga uchwały i spełnienia warunków przewidzianych w ustawie.

Możliwa jest też dobrowolna oferta nabycia akcji przez spółkę, większościowego akcjonariusza albo innego inwestora. Wtedy należy dokładnie sprawdzić cenę, termin płatności, wymagane oświadczenia i skutki podatkowe.

Co zrobić, zanim sprzedasz akcje pracownicze?

Przed sprzedażą najlepiej przygotować krótką checklistę. Warto ustalić, ile akcji posiadasz, jaki jest ich rodzaj i seria, czy akcje są uprzywilejowane, kto prowadzi rejestr akcjonariuszy, czy istnieją ograniczenia zbywalności, czy spółka przewiduje wejście na giełdę, czy były wypłacane dywidendy oraz czy istnieją potencjalni nabywcy wśród obecnych akcjonariuszy.

Nie należy sprzedawać akcji wyłącznie na podstawie pierwszej oferty odkupu, zwłaszcza gdy pochodzi od podmiotu zawodowo skupującego akcje nienotowane. Taka oferta może być legalna, ale nie musi odzwierciedlać realnej wartości pakietu. Bezpieczniej jest porównać kilka propozycji i zadbać o właściwy wpis w rejestrze akcjonariuszy po transakcji.

FAQ

Czy pracownik może zmusić spółkę do odkupienia akcji?

Zasadniczo nie. Sam fakt posiadania akcji pracowniczych nie daje prawa do żądania, aby spółka je odkupiła. Taki obowiązek może wynikać tylko z konkretnych postanowień statutu, regulaminu programu, umowy albo z dobrowolnej decyzji spółki lub akcjonariuszy.

Czy akcje pracownicze można sprzedać osobie spoza spółki?

Co do zasady tak, ale trzeba sprawdzić ograniczenia. Statut może wymagać zgody spółki, przewidywać prawo pierwszeństwa innych akcjonariuszy albo określać szczególną procedurę sprzedaży akcji imiennych.

Czy wystarczy podpisać umowę sprzedaży akcji?

Nie zawsze. Przy akcjach spółki niepublicznej konieczny jest także wpis nabywcy w rejestrze akcjonariuszy. Bez dopełnienia tej formalności transakcja może nie wywołać pełnych skutków wobec spółki.

Jak ustalić cenę akcji nienotowanych na giełdzie?

Cenę ustala się najczęściej negocjacyjnie. Warto oprzeć się na dokumentach finansowych spółki, historii dywidend, perspektywach działalności, ograniczeniach zbywalności i ewentualnej opinii niezależnego eksperta.

Czy sprzedaż akcji pracowniczych trzeba rozliczyć w PIT?

Najczęściej tak. Dochód ze sprzedaży akcji jest co do zasady rozliczany w PIT-38 według stawki 19%. Trzeba jednak osobno ustalić koszty nabycia lub objęcia akcji, zwłaszcza gdy akcje zostały przyznane nieodpłatnie albo preferencyjnie.

Kto płaci PCC przy sprzedaży akcji?

Przy umowie sprzedaży obowiązek zapłaty PCC zasadniczo obciąża kupującego. W przypadku akcji sprzedawanych poza rynkiem zorganizowanym stawka wynosi zwykle 1% wartości rynkowej, chyba że zastosowanie ma wyłączenie albo zwolnienie.

Czy warto czekać na wejście spółki na giełdę?

To zależy od sytuacji spółki i ryzyka inwestycyjnego. Debiut giełdowy może zwiększyć płynność i ułatwić wycenę akcji, ale nie ma gwarancji, że do niego dojdzie ani że cena po debiucie będzie korzystna.

Podsumowanie

Sprzedaż akcji pracowniczych jest możliwa, ale wymaga sprawdzenia statutu, regulaminu programu, rejestru akcjonariuszy i podatków. Największe ryzyka pojawiają się przy akcjach nienotowanych na giełdzie, bo trudno ustalić ich rynkową wartość i znaleźć nabywcę. Spółka zasadniczo nie ma obowiązku odkupu takich akcji, dlatego przed transakcją warto porównać oferty, ustalić formalności wpisu w rejestrze i sprawdzić, czy sprzedaż nie wymaga zgody spółki albo zawiadomień.

Źródła

1. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych, w szczególności art. 328⁹, art. 337, art. 338 i art. 418 - Dz.U. 2000 nr 94 poz. 1037

2. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych - Dz.U. 2005 nr 184 poz. 1539

3. Informacje Ministerstwa Finansów dotyczące rozliczenia zbycia akcji w PIT-38 - podatki.gov.pl

4. Komunikat UKNF dotyczący formularzy do zgłaszania nabycia lub zbycia znacznych pakietów akcji - knf.gov.pl