Wpłaty klientów na cudze konto przy zajęciu komorniczym

Czy przedsiębiorca może podać klientom cudzy rachunek bankowy?

Samo techniczne wskazanie innego numeru rachunku nie zawsze oznacza automatycznie nieważność zapłaty. Jeżeli klient spełnia świadczenie na rachunek wskazany przez wierzyciela, a wierzyciel potwierdza, że jest to rachunek do zapłaty, dług klienta wobec tego przedsiębiorcy może zostać wykonany. Problem polega jednak na czym innym: czy przedsiębiorca miał prawo organizować rozliczenia w taki sposób i czy nie służyło to obejściu egzekucji komorniczej.

W przypadku jednoosobowej działalności gospodarczej majątek prywatny i firmowy przedsiębiorcy nie jest rozdzielony tak jak w spółce kapitałowej. Długi związane z działalnością mogą być egzekwowane z majątku przedsiębiorcy. Jeżeli jego rachunek został zajęty, a przedsiębiorca zaczyna kierować bieżące wpływy na rachunek znajomego, wierzyciel lub komornik może oceniać to jako działanie zmierzające do ukrycia składników majątkowych albo utrudnienia egzekucji.

Znaczenie ma cel i okoliczności: czy chodziło o przejściową omyłkę organizacyjną, czy o stały mechanizm obchodzenia zajęcia rachunku. Jeżeli właściciel prywatnego konta wiedział o zadłużeniu i zajęciach, jego sytuacja jest znacznie bardziej ryzykowna.

Płatności między przedsiębiorcami i limit 15 000 zł

Podstawowa zasada wynika z art. 19 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców. Przepis ten nakazuje, aby dokonywanie lub przyjmowanie płatności związanych z wykonywaną działalnością gospodarczą następowało za pośrednictwem rachunku płatniczego przedsiębiorcy, jeżeli łącznie spełnione są dwa warunki:

1. stroną transakcji, z której wynika płatność, jest inny przedsiębiorca,
2. jednorazowa wartość transakcji, bez względu na liczbę płatności, przekracza 15 000 zł albo równowartość tej kwoty, przy czym transakcje w walutach obcych przelicza się według średniego kursu NBP z ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień dokonania transakcji.

Ważne jest pojęcie jednorazowej wartości transakcji, a nie pojedynczego przelewu. Jeżeli umowa lub zamówienie opiewa na 20 000 zł, podział płatności na dwie raty po 10 000 zł nie omija art. 19 ustawy – Prawo przedsiębiorców.

Przepis mówi o rachunku płatniczym przedsiębiorcy. Rachunek prywatny osoby trzeciej nie jest rachunkiem płatniczym tego przedsiębiorcy. Dlatego przy transakcjach B2B powyżej 15 000 zł wskazywanie rachunku znajomego na fakturze jest szczególnie problematyczne. W praktyce może zaszkodzić nie tylko zadłużonemu przedsiębiorcy, ale także jego kontrahentowi.

Konsekwencje podatkowe dla kontrahentów przedsiębiorcy

Jeżeli płatnikiem jest inny przedsiębiorca, trzeba uwzględnić nie tylko art. 19 ustawy – Prawo przedsiębiorców, ale również przepisy podatkowe dotyczące kosztów i wykazu podatników VAT.

Na podstawie art. 22p ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz art. 15d ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych przedsiębiorca nie może zaliczyć do kosztów uzyskania przychodów płatności w tej części, w jakiej płatność dotycząca transakcji przekraczającej 15 000 zł została dokonana z naruszeniem obowiązku zapłaty za pośrednictwem rachunku płatniczego.

Dodatkowo, jeżeli zapłata dotyczy faktury wystawionej przez czynnego podatnika VAT i transakcja przekracza limit z art. 19 ustawy – Prawo przedsiębiorców, istotny jest wykaz podatników VAT, o którym mowa w art. 96b ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług. Zapłata na rachunek niewidniejący w tym wykazie może rodzić negatywne skutki podatkowe po stronie płacącego, w tym ryzyka wynikające z art. 117ba § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, chyba że zostaną spełnione ustawowe warunki wyłączające odpowiedzialność, np. złożenie zawiadomienia ZAW-NR albo dokonanie zapłaty w mechanizmie podzielonej płatności, jeżeli przepisy pozwalają na takie rozwiązanie.

W relacjach z konsumentami art. 19 ustawy – Prawo przedsiębiorców nie ma zastosowania, bo druga strona nie jest przedsiębiorcą. Nie oznacza to jednak, że przyjmowanie środków na cudzy rachunek jest bezpieczne, jeżeli równolegle istnieje egzekucja komornicza i celem jest ukrycie wpływów.

Wpłaty na cudze konto a egzekucja komornicza

Zajęcie rachunku bankowego dłużnika nie oznacza, że komornik może prowadzić egzekucję wyłącznie z tego rachunku. Na podstawie art. 799 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego wierzyciel może wskazywać sposoby egzekucji, a komornik może prowadzić egzekucję z różnych składników majątku dłużnika, w tym z wierzytelności.

Jeżeli przedsiębiorcy przysługuje wobec właściciela prywatnego konta roszczenie o wydanie albo zwrot pieniędzy, komornik może zająć taką wierzytelność na zasadach egzekucji z innych wierzytelności. Podstawę stanowią art. 895 i następne Kodeksu postępowania cywilnego, a przy wierzytelnościach o świadczenie pieniężne w praktyce istotne są również art. 896 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Po zajęciu osoba trzecia, która jest dłużnikiem zajętej wierzytelności, nie powinna wypłacać środków zadłużonemu przedsiębiorcy z pominięciem komornika.

Jeżeli komornik dowie się, że bieżące należności przedsiębiorcy wpływają na rachunek znajomego, może żądać wyjaśnień i dokumentów. Właściciel rachunku powinien wtedy unikać nieformalnych wypłat gotówką i przekazywania środków bez dowodu. Każda wypłata może być później oceniana jako pomoc w ukrywaniu majątku.

Czy wierzyciel może podważyć takie ustalenia?

Wierzyciel może próbować podważać czynności, które utrudniają zaspokojenie jego roszczeń. W zależności od stanu faktycznego w grę mogą wchodzić różne podstawy prawne.

Art. 59 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny pozwala żądać uznania umowy za bezskuteczną wobec osoby trzeciej, jeżeli wykonanie umowy czyni całkowicie albo częściowo niemożliwym zadośćuczynienie roszczeniu tej osoby, a strony wiedziały o jej roszczeniu albo umowa była nieodpłatna. Roszczenie z art. 59 Kodeksu cywilnego wygasa, jeżeli nie zostanie dochodzone w ciągu roku od zawarcia umowy.

W określonych sytuacjach wierzyciel może także rozważać skargę pauliańską z art. 527 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten dotyczy czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową i działała ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli albo przy zachowaniu ustawowych domniemań. Ta konstrukcja wymaga jednak szczegółowej analizy, bo nie każda wpłata na cudzy rachunek automatycznie spełnia przesłanki skargi pauliańskiej.

W praktyce kluczowe są dowody: faktury, wiadomości do klientów, historia rachunku, potwierdzenia przelewów, ewentualne wypłaty gotówkowe oraz to, czy właściciel rachunku wiedział o zajęciu komorniczym.

Ryzyko odpowiedzialności karnej

Najpoważniejsze ryzyko pojawia się wtedy, gdy mechanizm płatności na cudze konto miał służyć temu, aby wierzyciele nie mogli skutecznie prowadzić egzekucji. Art. 300 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny penalizuje udaremnianie lub uszczuplanie zaspokojenia wierzyciela przez usuwanie, ukrywanie, zbywanie, darowanie, niszczenie, rzeczywiste albo pozorne obciążanie albo uszkadzanie składników majątku zajętych lub zagrożonych zajęciem. Sankcja przewidziana w tym przepisie to kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Jeżeli osoba udostępniająca rachunek działała świadomie i pomagała dłużnikowi ukrywać wpływy, teoretycznie może być oceniana jako pomocnik. Zgodnie z art. 18 § 3 Kodeksu karnego odpowiada za pomocnictwo ten, kto w zamiarze, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, swoim zachowaniem ułatwia jego popełnienie. Nie oznacza to automatycznej odpowiedzialności karnej w każdej sprawie, ale przy wiedzy o zajęciach komorniczych ryzyko jest realne.

Przechowanie, depozyt nieprawidłowy czy pożyczka?

Charakter prawny ustaleń między przedsiębiorcą a właścicielem rachunku zależy od tego, co strony rzeczywiście uzgodniły i jak korzystały z pieniędzy.

Art. 835 Kodeksu cywilnego stanowi, że przez umowę przechowania przechowawca zobowiązuje się zachować w stanie niepogorszonym rzecz ruchomą oddaną mu na przechowanie. Klasyczne przechowanie pieniędzy w gotówce zakładałoby, że przechowawca nie korzysta z nich i zwraca te same banknoty. W przypadku przelewu na rachunek bankowy środki zwykle mieszają się z pieniędzmi właściciela rachunku, a bank staje się dłużnikiem posiadacza rachunku.

Dlatego częściej trzeba rozważać depozyt nieprawidłowy. Zgodnie z art. 845 Kodeksu cywilnego, jeżeli z przepisów szczególnych, umowy albo okoliczności wynika, że przechowawca może rozporządzać oddanymi na przechowanie pieniędzmi lub innymi rzeczami oznaczonymi tylko co do gatunku, stosuje się odpowiednio przepisy o pożyczce. W takiej sytuacji właściciel rachunku ma obowiązek zwrócić równowartość otrzymanych środków.

Jeżeli strony faktycznie umówiły się, że właściciel konta może czasowo korzystać z pieniędzy, a później oddać równowartość, organy podatkowe mogą badać, czy nie doszło do pożyczki albo depozytu nieprawidłowego. Jeżeli natomiast właściciel konta jedynie natychmiast przekazywał środki dalej i nie miał prawa ich używać, argumentacja może być inna, ale wymaga dobrego udokumentowania.

PCC od depozytu nieprawidłowego

Umowa depozytu nieprawidłowego podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych na podstawie art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. j ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych. Podatnikiem jest przechowawca, co wynika z art. 4 pkt 7 tej ustawy.

Obowiązek podatkowy powstaje co do zasady z chwilą dokonania czynności cywilnoprawnej, zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych. Podstawą opodatkowania jest kwota depozytu, zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 7 tej ustawy. Stawka PCC dla depozytu nieprawidłowego wynosi 0,5% na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych.

Deklarację PCC-3 należy złożyć i podatek zapłacić bez wezwania organu podatkowego w terminie 14 dni od dnia powstania obowiązku podatkowego, zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych. Jeżeli podatnik powoła się przed organem podatkowym na fakt zawarcia umowy depozytu nieprawidłowego, a należny podatek nie został zapłacony, może znaleźć zastosowanie sankcyjna stawka 20% z art. 7 ust. 5 tej ustawy.

Nie należy sporządzać umowy z datą wsteczną, jeżeli dokument nie powstał w tej dacie. Taki dokument może pogorszyć sytuację zamiast ją naprawić. Jeżeli trzeba udokumentować wcześniejsze ustalenia, bezpieczniej sporządzić aktualne oświadczenie opisujące rzeczywisty przebieg zdarzeń i daty wpływów.

Czy pieniądze na cudzym rachunku są dochodem właściciela konta?

Sam wpływ cudzych pieniędzy na rachunek bankowy nie musi oznaczać przychodu właściciela tego rachunku. Przychodem nie jest kwota, którą dana osoba jedynie przechowuje albo przekazuje dalej i która ekonomicznie należy do innej osoby. W praktyce to właściciel konta musi jednak umieć to wykazać.

Jeżeli urząd skarbowy zobaczy wpływy od wielu klientów i brak jasnych dokumentów, może pytać o źródło środków. Dlatego trzeba zachować faktury przedsiębiorcy, potwierdzenia przelewów, korespondencję, zestawienie kwot oraz dowody przekazania pieniędzy właściwemu przedsiębiorcy albo komornikowi. Brak dokumentów zwiększa ryzyko sporu podatkowego.

Jak uporządkować sytuację po przyjęciu takich przelewów?

Jeżeli wpłaty już nastąpiły, najrozsądniejsze działania to:

• natychmiast zakończyć podawanie prywatnego rachunku osoby trzeciej na fakturach i w wiadomościach do klientów,
• sporządzić zestawienie wszystkich wpływów: data, kwota, nadawca, faktura, tytuł przelewu, dalsze przekazanie środków,
• nie wypłacać gotówki bez potwierdzeń i nie mieszać środków z własnymi rozliczeniami,
• ustalić z księgowym, czy powstał obowiązek w PCC, VAT, PIT albo w zakresie korekt dokumentów,
• jeżeli komornik zajął wierzytelność albo wezwał do wyjaśnień, odpowiadać zgodnie z prawdą i nie przekazywać środków z pominięciem zajęcia,
• rozważyć zawarcie z wierzycielami albo komornikiem porozumienia co do spłaty, zamiast kierować wpływy poza rachunek przedsiębiorcy.

Jeżeli przedsiębiorca ma zajęcie komornicze, powinien działać transparentnie. Przy prowadzeniu działalności nadal może uzyskiwać przychody, ale próba ukrywania wpływów zwykle zwiększa koszty i ryzyka.

Podsumowanie najważniejszych ryzyk

FAQ

Podsumowanie

Przyjmowanie wpłat klientów zadłużonego przedsiębiorcy na prywatny rachunek znajomego jest rozwiązaniem wysokiego ryzyka. Jeżeli przedsiębiorca ma zajęcie komornicze, takie działanie może zostać potraktowane jako sposób ukrywania wpływów przed wierzycielami. W relacjach B2B dochodzą obowiązki z art. 19 ustawy – Prawo przedsiębiorców oraz ryzyka podatkowe dla płacących kontrahentów.

Właściciel rachunku powinien jak najszybciej przerwać przyjmowanie cudzych wpływów, zabezpieczyć dokumenty i ustalić, czy powstał obowiązek PCC albo obowiązek wydania środków komornikowi. Każda sprawa wymaga oceny konkretnych przelewów, umów, faktur i wiedzy stron o prowadzonych egzekucjach.

Źródła

• Art. 19 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców.
• Art. 22p ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.
• Art. 15d ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych.
• Art. 96b ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług.
• Art. 117ba ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa.
• Art. 59, art. 527 § 1, art. 835 i art. 845 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 895 i następne oraz art. 896 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 18 § 3 i art. 300 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. j, art. 3 ust. 1 pkt 1, art. 4 pkt 7, art. 6 ust. 1 pkt 7, art. 7 ust. 1 pkt 4, art. 7 ust. 5 i art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych.