Udostępnienie konta krewnemu z długami – skutki prawne i podatkowe

Udostępnienie rachunku bankowego krewnemu

Jeżeli bliski krewny ma długi, zajęty rachunek albo obawia się zajęcia środków przez komornika, przekazanie należnych mu pieniędzy na Pana/Pani konto jest rozwiązaniem bardzo ryzykownym. Sam fakt wpływu środków na cudzy rachunek nie jest jeszcze sam w sobie przestępstwem ani czynnością nieważną, ale znaczenie ma cel operacji, treść ustaleń między stronami i to, co dzieje się z pieniędzmi później.

Z punktu widzenia prawa cywilnego trzeba odróżnić zwykłe przechowanie od depozytu nieprawidłowego. Zgodnie z art. 835 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, przez umowę przechowania przechowawca zobowiązuje się zachować w stanie niepogorszonym rzecz ruchomą oddaną mu na przechowanie. Z kolei art. 839 Kodeksu cywilnego stanowi, że przechowawcy nie wolno używać rzeczy bez zgody składającego, chyba że jest to konieczne do jej zachowania w stanie niepogorszonym.

W odniesieniu do pieniędzy kluczowy jest art. 845 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym jeżeli z przepisów szczególnych albo z umowy lub okoliczności wynika, że przechowawca może rozporządzać oddanymi na przechowanie pieniędzmi albo innymi rzeczami oznaczonymi co do gatunku, stosuje się odpowiednio przepisy o pożyczce; jest to tzw. depozyt nieprawidłowy.

W praktyce właśnie to rozróżnienie decyduje najczęściej o skutkach podatkowych.

Ryzyko związane z egzekucją komorniczą

Najpoważniejszy problem nie dotyczy zwykle samego banku, lecz celu całej operacji. Jeżeli środki należne dłużnikowi są kierowane na cudzy rachunek po to, aby nie zostały zajęte przez komornika, taka czynność może zostać oceniona jako działanie na szkodę wierzyciela.

Jeżeli egzekucja już trwa, dłużnik ma określone obowiązki informacyjne. Zgodnie z art. 801 i art. 801¹ ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, organ egzekucyjny może wzywać dłużnika do złożenia wykazu majątku i wyjaśnień niezbędnych do prowadzenia egzekucji. Niezależnie od tego wierzyciel może poszukiwać majątku dłużnika, a komornik korzysta z dostępu do szeregu systemów i rejestrów.

Jeżeli więc spadek, darowizna, odszkodowanie czy inna należność miałyby trafić do dłużnika, a celowo są kierowane na konto osoby trzeciej, wierzyciel może twierdzić, że doszło do ukrywania majątku albo do bezskutecznego wobec niego rozporządzenia.

W skrajnych przypadkach może pojawić się także ryzyko odpowiedzialności karnej. Jeżeli celem działania jest udaremnienie albo uszczuplenie zaspokojenia wierzyciela, znaczenie może mieć art. 300 § 1 i § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, który penalizuje m.in. usuwanie, ukrywanie, zbywanie czy obciążanie składników majątku w razie grożącej niewypłacalności lub upadłości oraz w celu udaremnienia wykonania orzeczenia sądu albo innego organu państwowego. Ocena tego ryzyka zawsze zależy od faktów: kto zainicjował operację, czy była już prowadzona egzekucja, czy pieniądze rzeczywiście miały zostać ukryte i czy osoba trzecia znała ten cel.

Jeżeli temat dotyczy majątku ze spadku, warto też uporządkować samą sytuację spadkową, zwłaszcza gdy pojawiają się długi albo kilku uprawnionych. Zobacz również: kurator i reprezentant dziecka w sprawie spadkowej.

Depozyt nieprawidłowy i PCC

Z podatkowego punktu widzenia problemem jest to, że urząd może uznać taką operację za umowę depozytu nieprawidłowego. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. j ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych, podatkowi podlegają m.in. umowy depozytu nieprawidłowego.

Stawka PCC dla umowy depozytu nieprawidłowego wynosi 2% na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych. Obowiązek podatkowy powstaje co do zasady z chwilą dokonania czynności cywilnoprawnej – art. 3 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, a podatnik ma obowiązek bez wezwania złożyć deklarację PCC-3 i zapłacić podatek w terminie 14 dni, zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych.

W orzecznictwie wskazywano, że przechowywanie cudzych środków na własnym rachunku może zostać zakwalifikowane jako depozyt nieprawidłowy, jeżeli z okoliczności wynika możliwość rozporządzania nimi. Na ten kierunek wykładni powoływał się m.in. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 10 czerwca 2011 r., II FSK 1722/10.

Nie oznacza to jednak, że każda taka sytuacja automatycznie tworzy depozyt nieprawidłowy. Nadal kluczowe jest, czy właściciel rachunku miał prawo korzystać z pieniędzy jak z własnych, czy tylko technicznie je „przechowywał” i miał obowiązek wydać tę samą kwotę na każde żądanie.

Kiedy można bronić stanowiska, że to zwykłe przechowanie?

W nowszych interpretacjach indywidualnych Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej przyjmował, że samo czasowe zdeponowanie pieniędzy na cudzym koncie nie zawsze oznacza depozyt nieprawidłowy. Jest tak zwłaszcza wtedy, gdy przechowawca nie jest uprawniony do rozporządzania pieniędzmi i faktycznie z nich nie korzysta.

Takie stanowisko wynika m.in. z interpretacji indywidualnej Dyrektora KIS z 12 października 2023 r., sygn. 0111-KDIB2-3.4014.302.2023.1.ASZ, oraz interpretacji z 4 lutego 2021 r., sygn. 0111-KDIB2-3.4014.406.2020.1.BD.

Trzeba jednak wyraźnie podkreślić dwie rzeczy:

• interpretacja indywidualna chroni tylko adresata i tylko przy stanie faktycznym zgodnym z wnioskiem – wynika to z art. 14k–14n ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa;
• jeżeli w rzeczywistości pieniądze były używane, mieszane z własnymi środkami albo przekazywane dalej według uznania właściciela rachunku, organ może ocenić sprawę inaczej.

Czy można zawrzeć umowę użyczenia konta?

W praktyce mówi się czasem o „użyczeniu konta”, ale trzeba uważać z tym pojęciem. Rachunek bankowy nie jest rzeczą w rozumieniu prawa cywilnego, lecz stosunkiem obligacyjnym z bankiem uregulowanym w art. 725–733 Kodeksu cywilnego oraz w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Dlatego bardziej precyzyjne jest mówienie o ustaleniu, że określona kwota wpłynie na dany rachunek i będzie tam jedynie przechowywana bez prawa korzystania z niej.

Sama nazwa umowy nie przesądza skutków podatkowych ani egzekucyjnych. Jeżeli strony podpiszą dokument zatytułowany „umowa użyczenia konta”, ale z jego treści albo z praktyki wynikać będzie możliwość swobodnego dysponowania środkami, organ może zakwalifikować relację jako depozyt nieprawidłowy albo nawet pożyczkę.

Skutki bankowe i praktyczne

Niezależnie od podatków i egzekucji trzeba uwzględnić relację z bankiem. Bank analizuje nietypowe operacje na rachunkach i może żądać wyjaśnień dotyczących źródła pochodzenia środków. Wynika to m.in. z obowiązków instytucji obowiązanych określonych w art. 33, art. 34 i art. 43 ustawy z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. W określonych sytuacjach bank może zablokować transakcję lub zażądać dokumentów potwierdzających podstawę wpływu.

Może więc dojść do sytuacji, w której osoba udostępniająca rachunek musi tłumaczyć się bankowi lub urzędowi skarbowemu, dlaczego na jej konto wpłynęła duża kwota, która faktycznie do niej nie należy.

Zobacz również:

Czy wystąpi podatek dochodowy?

Co do zasady samo przechowanie cudzych pieniędzy nie powinno tworzyć przychodu po stronie przechowawcy, jeżeli środki nie stają się jego majątkiem. Problem podatku dochodowego pojawia się raczej wtedy, gdy organ uzna, że doszło do nieodpłatnego świadczenia, pożyczki, darowizny albo innego realnego przysporzenia.

W kontekście nieodpłatnych świadczeń znaczenie ma art. 21 ust. 1 pkt 125 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, który przewiduje zwolnienie dla wartości świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń otrzymanych od osób zaliczonych do I i II grupy podatkowej w rozumieniu przepisów o podatku od spadków i darowizn. Nie jest to jednak przepis, na którym warto opierać bezpieczeństwo całej operacji, jeżeli jej głównym celem jest ominięcie zajęcia wierzycielskiego.

Co jest najbezpieczniejsze w praktyce?

Jeżeli pieniądze rzeczywiście należą do dłużnika, najbezpieczniej jest nie przyjmować ich na własny rachunek po to, by uchronić je przed wierzycielami. Dużo lepiej przeanalizować legalne rozwiązania właściwe dla danej sytuacji, np.:

• ustalić, czy komornik rzeczywiście może zająć konkretną należność i w jakim zakresie;
• sprawdzić, czy dłużnik może porozumieć się z wierzycielem co do spłaty lub ograniczenia egzekucji;
• uporządkować sprawę spadkową, jeżeli źródłem pieniędzy jest spadek;
• ocenić, czy występują kwoty wolne lub inne ograniczenia egzekucji, zależnie od rodzaju świadczenia.

Jeżeli mimo wszystko strony rozważają czasowe przechowanie pieniędzy, trzeba co najmniej zadbać o pełną dokumentację celu i zasad operacji, brak prawa do używania środków, brak mieszania ich z własnymi pieniędzmi oraz gotowość do wykazania pochodzenia środków. Nadal jednak nie usuwa to ryzyka, jeżeli rzeczywistym celem ma być pokrzywdzenie wierzyciela.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobne działania mogą zostać ocenione zupełnie inaczej w zależności od celu, dokumentów i faktycznego sposobu korzystania z pieniędzy.

FAQ

Czy mogę legalnie podać swój numer konta zadłużonemu krewnemu?

Nie ma przepisu, który automatycznie zakazuje samego podania numeru rachunku. Ryzyko pojawia się wtedy, gdy operacja ma służyć ukryciu pieniędzy przed wierzycielami albo gdy organ uzna ją za depozyt nieprawidłowy podlegający PCC.

Czy komornik może zainteresować się pieniędzmi, które wpłynęły na moje konto, ale należą do krewnego?

Tak, zwłaszcza jeśli z okoliczności wynika, że rachunek został użyty do obejścia egzekucji. W praktyce trzeba liczyć się z koniecznością wyjaśniania pochodzenia środków i celu ich przekazania.

Kiedy powstaje PCC od takiej operacji?

Jeżeli relacja zostanie zakwalifikowana jako umowa depozytu nieprawidłowego, zastosowanie mają art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. j, art. 3 ust. 1 pkt 1, art. 7 ust. 1 pkt 4 i art. 10 ust. 1 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych. Wtedy stawka wynosi 2%, a deklarację PCC-3 składa się co do zasady w ciągu 14 dni.

Czy pisemna umowa przechowania rozwiązuje problem?

Nie zawsze. Taki dokument może pomóc dowodowo, ale nie ochroni, jeżeli faktycznie pieniądze były ukrywane przed wierzycielami albo właściciel rachunku korzystał z nich jak z własnych.

Czy bank może pytać o źródło tych pieniędzy?

Tak. Bank ma obowiązki wynikające z ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu i może żądać dokumentów potwierdzających pochodzenie środków oraz cel transakcji.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 725–733, art. 835, art. 839, art. 845 – ISAP
2. Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych, w szczególności art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. j, art. 3 ust. 1 pkt 1, art. 7 ust. 1 pkt 4, art. 10 ust. 1
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 801 i art. 801¹
4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 300 § 1–2
5. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, w szczególności art. 14k–14n
6. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, w szczególności art. 21 ust. 1 pkt 125
7. Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, w szczególności art. 33, art. 34 i art. 43
8. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 czerwca 2011 r., sygn. II FSK 1722/10
9. Interpretacja indywidualna Dyrektora KIS z 12 października 2023 r., sygn. 0111-KDIB2-3.4014.302.2023.1.ASZ
10. Interpretacja indywidualna Dyrektora KIS z 4 lutego 2021 r., sygn. 0111-KDIB2-3.4014.406.2020.1.BD