Jak odwrócić darowiznę lub przeniesienie udziału na męża?

Od czego zacząć: jaka umowa została zawarta?

W opisanej sytuacji kluczowe jest ustalenie treści aktu notarialnego. W praktyce najczęściej spotykane są dwa rozwiązania:

Bez odczytania aktu notarialnego nie da się bezpiecznie przesądzić, które rozwiązanie jest prawidłowe. To bardzo ważne, bo odwołanie darowizny i podważanie umowy z powodu błędu to dwie różne podstawy prawne.

Czy można uchylić się od skutków oświadczenia woli?

Tak, ale tylko w ściśle określonych przypadkach. Podstawą jest art. 84 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym w razie błędu co do treści czynności prawnej można uchylić się od skutków prawnych swojego oświadczenia woli.

Jeżeli druga strona wywołała błąd podstępnie, zastosowanie ma art. 86 § 1 Kodeksu cywilnego. Wtedy uchylenie się od skutków oświadczenia woli jest możliwe także wtedy, gdy błąd nie był istotny albo nie dotyczył samej treści czynności prawnej, lecz np. motywów jej dokonania.

W praktyce trzeba wykazać konkretny stan faktyczny, np. że mąż świadomie zataił ważne informacje, składał nieprawdziwe zapewnienia albo celowo wywołał u Pani błędne wyobrażenie o skutkach umowy. Sama późniejsza diagnoza choroby psychicznej nie oznacza jeszcze, że wcześniej działał podstępnie.

Jak złożyć oświadczenie o uchyleniu się od skutków umowy?

Zgodnie z art. 88 § 1 Kodeksu cywilnego uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu albo groźby następuje przez oświadczenie złożone drugiej stronie na piśmie.

Z kolei termin wynika z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego:

• w razie błędu – uprawnienie wygasa z upływem roku od jego wykrycia,
• w razie groźby – z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał.

To termin zawity prawa materialnego. Oznacza to, że nie podlega przywróceniu. Dla bezpieczeństwa oświadczenie powinno zostać doręczone drugiej stronie w sposób pozwalający udowodnić datę doręczenia, np. listem poleconym za potwierdzeniem odbioru albo przez notariusza.

Samo pismo zwykle nie kończy sprawy. Jeżeli druga strona nie uzna skutków oświadczenia, najczęściej potrzebny będzie proces o ustalenie nieważności albo bezskuteczności czynności, ewentualnie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.

Kiedy można odwołać darowiznę?

Jeżeli doszło rzeczywiście do darowizny udziału dla męża, podstawą może być art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem darczyńca może odwołać darowiznę już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.

Nie wystarczy więc zwykły konflikt małżeński, nieporozumienia czy rozczarowanie małżeństwem. Chodzi o zachowania kwalifikowane, np. przemoc, poważne groźby, uporczywe znęcanie się, celowe wyrządzenie szkody, ciężkie znieważenie albo inne działania o dużym nasileniu złej woli.

Przy ocenie rażącej niewdzięczności sąd bada cały kontekst sprawy. Znaczenie mogą mieć także czyny skierowane bezpośrednio przeciw osobom Pani najbliższym, jeżeli jednocześnie uderzają w Panią jako darczyńcę. Każdy przypadek ocenia się indywidualnie.

Trzeba też pamiętać o art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego: darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.

Jak technicznie odwołuje się darowiznę?

Odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie – art. 900 Kodeksu cywilnego. Jeżeli mąż nie zwróci udziału dobrowolnie, konieczny jest pozew. W zależności od sytuacji żąda się zwykle złożenia oświadczenia woli przenoszącego udział z powrotem na darczyńcę albo wydania dokumentów potrzebnych do uporządkowania stanu prawnego.

W sprawach dotyczących nieruchomości potrzebne będą zwłaszcza:

• wypis aktu notarialnego,
• numer księgi wieczystej,
• dowody zachowań świadczących o rażącej niewdzięczności,
• dowód doręczenia oświadczenia o odwołaniu darowizny.

Czy choroba psychiczna męża sama w sobie pozwala cofnąć przeniesienie majątku?

Nie. Sama choroba psychiczna nie jest samodzielną podstawą odwołania darowizny ani uchylenia skutków umowy zawartej wcześniej. Może jednak mieć znaczenie pośrednie:

• jeżeli już w chwili zawierania umowy mąż celowo zatajał stan rzeczy i wprowadził Panią w błąd, można analizować art. 84, art. 86 i art. 88 Kodeksu cywilnego,
• jeżeli później dopuścił się przemocy, gróźb lub innych ciężkich zachowań, można badać przesłankę rażącej niewdzięczności z art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego,
• jeżeli nie jest zdolny do kierowania swoim postępowaniem, można rozważyć postępowanie o ubezwłasnowolnienie na podstawie art. 13 § 1 albo art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

W sprawach medycznych i rodzinnych sąd zwykle opiera się na dokumentacji leczenia oraz opinii biegłego. Sama subiektywna ocena zachowania współmałżonka to za mało.

Jak chronić nieruchomość przed długami męża?

Jeżeli obawia się Pani, że mąż będzie zaciągał zobowiązania, trzeba rozdzielić dwa zagadnienia: odpowiedzialność za długi i własność nieruchomości.

Co do zasady, zgodnie z art. 41 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jeżeli jeden z małżonków zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego. Bez takiej zgody zakres odpowiedzialności bywa węższy, ale zależy od rodzaju zobowiązania i okoliczności sprawy.

Jeżeli między małżonkami nadal istnieje wspólność majątkowa, warto rozważyć:

• umowną rozdzielność majątkową u notariusza – art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, o ile mąż jest świadomy i zdolny do podjęcia ważnej decyzji,
• sądowe ustanowienie rozdzielności majątkowej z ważnych powodów – art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• przy skrajnych sytuacjach także zabezpieczenie osobiste i mieszkaniowe w postępowaniach rodzinnych lub karnych.

Jeżeli mąż jest już współwłaścicielem udziału w nieruchomości, jego wierzyciele mogą co do zasady kierować egzekucję do tego udziału. Sam lęk przed przyszłymi długami nie spowoduje jednak automatycznego cofnięcia wcześniejszej umowy.

Co warto zrobić praktycznie krok po kroku?

1. Uzyskać wypis aktu notarialnego i dokładnie ustalić rodzaj dokonanej czynności.
2. Sprawdzić, kiedy wykryła Pani błąd albo kiedy doszło do zachowań mogących stanowić rażącą niewdzięczność.
3. Zgromadzić dowody: wiadomości, nagrania, zaświadczenia lekarskie, notatki Policji, zeznania świadków.
4. Jeżeli są podstawy, wysłać do męża odpowiednie pisemne oświadczenie: o uchyleniu się od skutków oświadczenia woli albo o odwołaniu darowizny.
5. Rozważyć szybkie działania ochronne dotyczące majątku wspólnego, w tym rozdzielność majątkową.
6. Jeżeli zachowanie męża zagraża domownikom, podjąć równolegle działania dotyczące bezpieczeństwa osobistego.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak różne skutki prawne może wywołać podobny problem rodzinny.

FAQ

Czy można cofnąć darowiznę tylko dlatego, że mąż zachorował psychicznie?

Nie. Sama choroba psychiczna nie stanowi podstawy z art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego. Znaczenie mają konkretne zachowania męża albo okoliczności zawierania umowy.

Ile jest czasu na odwołanie darowizny?

Zgodnie z art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego – rok od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o rażącej niewdzięczności obdarowanego.

Czy samo pismo do męża wystarczy, aby odzyskać udział w nieruchomości?

Najczęściej nie. Jeżeli mąż nie zgodzi się dobrowolnie, potrzebna będzie sprawa sądowa i późniejsze uporządkowanie wpisów w księdze wieczystej.

Czy wierzyciel męża może zająć dom?

To zależy od tego, czy mąż ma udział we własności, czy istnieje wspólność majątkowa, jaki jest rodzaj długu i czy drugi małżonek wyrażał zgodę na zobowiązania. W takich sprawach konieczna jest analiza aktu notarialnego i sytuacji majątkowej.

Czy można równocześnie wystąpić o rozdzielność majątkową?

Tak. Jeżeli istnieją ważne powody, sąd może ustanowić rozdzielność majątkową na podstawie art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, niezależnie od sporu o samą nieruchomość.

Źródła

• art. 13 § 1, art. 16 § 1, art. 84 § 1, art. 86 § 1, art. 88 § 1-2, art. 898 § 1, art. 899 § 3, art. 900 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 41 § 1, art. 47 § 1, art. 52 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece
• uchwała Sądu Najwyższego z 6 czerwca 1967 r., sygn. akt III CZP 7/67
• wyrok Sądu Najwyższego z 15 stycznia 1970 r., sygn. akt I CR 400/69
• wyrok Sądu Najwyższego z 2 września 2004 r., sygn. akt II CK 498/03
• wyrok Sądu Najwyższego z 10 lutego 2011 r., sygn. akt IV CSK 336/10
• wyrok Sądu Najwyższego z 30 marca 2012 r., sygn. akt III CSK 232/11
• wyrok Sądu Najwyższego z 7 maja 2014 r., sygn. akt II CSK 419/13