Mieszkania kupione z majątku osobistego a czynsz, zgoda małżonka i spadek

Ustawowa wspólność majątkowa małżeńska – co wchodzi do majątku wspólnego, a co do osobistego?

Jeżeli małżonkowie nie zawarli umowy majątkowej małżeńskiej, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między nimi wspólność ustawowa. Wynika to z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Do majątku wspólnego należą co do zasady przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

Zgodnie z art. 31 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, do majątku wspólnego należą w szczególności:

• pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
• dochody z majątku wspólnego oraz z majątku osobistego każdego z małżonków,
• środki zgromadzone na rachunku pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków,
• kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Z kolei art. 33 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy wymienia składniki majątku osobistego. W praktyce przy takim stanie faktycznym najważniejsze są:

• art. 33 pkt 1 – przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej,
• art. 33 pkt 2 – przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej,
• art. 33 pkt 10 – przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

To oznacza, że jeżeli mąż kupił mieszkania za środki, które rzeczywiście należały do jego majątku osobistego, same mieszkania również mogą należeć do jego majątku osobistego jako surogat tego majątku.

Czy do zakupu mieszkania z majątku osobistego potrzebna jest zgoda współmałżonka?

Nie w każdym przypadku. Zgoda drugiego małżonka jest wymagana przy czynnościach wskazanych w art. 37 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ale dotyczy to zarządu majątkiem wspólnym. Przepis ten obejmuje m.in. czynności prowadzące do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości albo oddania nieruchomości do używania lub pobierania z niej pożytków.

Jeżeli jednak nabycie następuje wyłącznie do majątku osobistego jednego małżonka za środki należące wyłącznie do tego majątku, w praktyce przyjmuje się, że drugi małżonek nie musi wyrażać zgody na sam zakup. Kluczowe jest jednak to, czy rzeczywiście użyto środków osobistych, a nie pieniędzy należących do majątku wspólnego.

Samo oświadczenie złożone przed notariuszem, że cena pochodzi z majątku osobistego, jest istotnym dowodem, ale nie zawsze przesądza sprawę definitywnie. W ewentualnym sporze sądowym można badać rzeczywiste pochodzenie pieniędzy, przepływy na rachunkach, wcześniejszą sprzedaż składników majątku osobistego, darowizny, spadki albo inne dokumenty potwierdzające źródło finansowania.

Ma to znaczenie zwłaszcza przy podziale majątku po rozwodzie lub po ustanowieniu rozdzielności majątkowej. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że o przynależności danego składnika do majątku wspólnego albo osobistego decydują przepisy ustawy i faktyczne źródło nabycia, a nie samo zgodne twierdzenie małżonków. W tym kontekście nadal aktualne pozostaje m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2008 r., sygn. akt V CSK 355/07.

Czy czynsz z najmu mieszkania należącego do majątku osobistego jest wspólny?

Tak, co do zasady tak. To najważniejsza praktyczna konsekwencja art. 31 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przepis wprost stanowi, że do majątku wspólnego należą dochody z majątku osobistego każdego z małżonków.

Oznacza to, że:

• samo mieszkanie może należeć tylko do jednego małżonka,
• ale czynsz najmu, który to mieszkanie przynosi w czasie trwania wspólności ustawowej, co do zasady zasila majątek wspólny.

Nie zmienia tego fakt, że najemca przelewa pieniądze wyłącznie na osobisty rachunek bankowy męża. Sposób wpływu środków nie przesądza o ich ustroju majątkowym. Jeżeli są to dochody z majątku osobistego uzyskiwane podczas trwania wspólności ustawowej, co do zasady podlegają wspólności.

Inaczej może być tylko wtedy, gdy małżonkowie zawarli umowę majątkową małżeńską modyfikującą ten skutek albo gdy konkretny stan faktyczny uzasadnia inne wnioski, np. po ustaniu wspólności majątkowej.

Warto odróżnić dwie rzeczy: własność lokalu i pożytki z lokalu. Własność lokalu może być osobista, ale pożytki cywilne, czyli czynsz najmu w rozumieniu art. 53 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, są już dochodem z majątku osobistego i dlatego wchodzą do majątku wspólnego na podstawie art. 31 § 2 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy można żądać rozliczenia pieniędzy z najmu?

Jeżeli wspólność ustawowa nadal trwa, nie ma udziałów w majątku wspólnym określonych ułamkowo i co do zasady nie przeprowadza się jeszcze klasycznego podziału tego majątku. Jednak oboje małżonkowie mają równe prawa do współposiadania majątku wspólnego i do korzystania z niego w zakresie dającym się pogodzić z korzystaniem przez drugiego małżonka, co wynika z art. 34¹ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Każdy z małżonków jest też obowiązany współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym i udzielać sobie wzajemnie informacji o stanie majątku wspólnego, wykonywaniu zarządu i zobowiązaniach obciążających majątek wspólny. Wynika to z art. 36 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jeżeli jeden z małżonków całkowicie wyłącza drugiego z dostępu do dochodów należących do majątku wspólnego, w zależności od sytuacji można rozważyć:

• wezwanie do udzielania informacji i rozliczenia wpływów,
• ustanowienie rozdzielności majątkowej przez sąd z ważnych powodów na podstawie art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• po ustaniu wspólności – rozliczenie tych środków przy podziale majątku wspólnego.

Jeżeli najem jest rozliczany podatkowo wyłącznie przez jednego małżonka, nie przesądza to jeszcze o cywilnoprawnej przynależności dochodów. Podatek i ustrój majątkowy to dwie różne kwestie.

Co w razie śmierci małżonka – czy żona dziedziczy mieszkania z jego majątku osobistego?

Tak. To, że nieruchomości należą do majątku osobistego zmarłego małżonka, nie wyłącza ich dziedziczenia przez drugiego małżonka. Po śmierci właściciela te mieszkania wchodzą do spadku.

Przy braku testamentu zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w pierwszej kolejności powołane są do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych, z tym że część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

Jeżeli więc zmarły pozostawi żonę i dzieci, żona dziedziczy razem z dziećmi – także wtedy, gdy dzieci pochodzą z poprzedniego związku. Brak wpisania żony do aktu notarialnego zakupu nie pozbawia jej praw spadkowych. Dla dziedziczenia znaczenie ma to, że była małżonkiem w chwili śmierci spadkodawcy, a nie to, czy figurowała jako współwłaścicielka mieszkania.

Dodatkowo art. 923 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny stanowi, że małżonek i inne osoby bliskie spadkodawcy, które mieszkały z nim do dnia śmierci, są uprawnione do korzystania w ciągu trzech miesięcy od otwarcia spadku z mieszkania i urządzenia domowego w dotychczasowym zakresie.

Jak wygląda sytuacja przy testamencie?

Jeżeli mąż sporządzi testament i powoła do całości spadku inne osoby, żona może nie dziedziczyć z ustawy. Nie oznacza to jednak automatycznie całkowitego braku ochrony. W zależności od stanu faktycznego może przysługiwać jej zachowek na podstawie art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Prawo do zachowku zależy jednak od wielu okoliczności, m.in. od treści testamentu, ewentualnych darowizn dokonanych za życia spadkodawcy, składu spadku oraz tego, czy nie wystąpiły podstawy wydziedziczenia z art. 1008 Kodeksu cywilnego. To już wymaga analizy konkretnej sprawy.

Tabela: co jest osobiste, a co wspólne?

FAQ

Czy mąż może sam kupić mieszkanie w trakcie małżeństwa bez zgody żony?

Tak, jeżeli kupuje je wyłącznie za środki należące do jego majątku osobistego i nieruchomość ma wejść do tego majątku. Jeżeli jednak w zakup zaangażowano majątek wspólny, kwestia zgody i późniejszego rozliczenia może wyglądać inaczej.

Czy czynsz z najmu mieszkania z majątku osobistego jest wspólny?

Tak, co do zasady tak. Wynika to wprost z art. 31 § 2 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który zalicza dochody z majątku osobistego do majątku wspólnego.

Czy wpływ czynszu na osobiste konto jednego małżonka zmienia jego status?

Nie. O tym, czy środki są wspólne czy osobiste, decyduje ich źródło, a nie numer rachunku bankowego, na który wpłynęły.

Czy żona dziedziczy mieszkania należące do majątku osobistego męża?

Tak, jeśli mąż umrze bez testamentu, żona dziedziczy razem z dziećmi zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. To, że nie była wpisana do aktu notarialnego nabycia, nie odbiera jej praw spadkowych.

Czy dzieci z poprzedniego małżeństwa wyłączają żonę od spadku?

Nie. Przy dziedziczeniu ustawowym żona dziedziczy razem ze wszystkimi dziećmi spadkodawcy. Jej udział nie może być mniejszy niż 1/4 całego spadku.

Źródła

• art. 31 § 1 i § 2, art. 33 pkt 1, 2 i 10, art. 34¹, art. 36 § 1 i § 2, art. 37 § 1, art. 52 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 53 § 2, art. 923 § 1, art. 931 § 1, art. 991 § 1, art. 1008 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
• postanowienie Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2008 r., sygn. akt V CSK 355/07