Zrzeczenie się dziedziczenia po ojcu a zachowek i rekompensata

Na czym naprawdę może polegać „zrzeczenie się spadku za życia ojca”

W praktyce rodzinnej często używa się sformułowania „zrzeczenie się spadku” albo „zrzeczenie się mieszkania po ojcu”, ale prawnie trzeba rozróżnić kilka różnych instytucji.

Po pierwsze, możliwa jest umowa o zrzeczenie się dziedziczenia. Zgodnie z art. 1048 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Taka umowa musi być zawarta w formie aktu notarialnego.

Po drugie, po śmierci spadkodawcy możliwe jest odrzucenie spadku, ale to już zupełnie inna czynność. Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania do spadku — art. 1015 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Po trzecie, w obrocie spotyka się też umowy, w których ktoś zrzeka się roszczenia o zachowek. Dopuszczalność takich umów została zaakceptowana w orzecznictwie, ale ich treść musi być przygotowana bardzo precyzyjnie, bo nie jest to to samo co zrzeczenie się dziedziczenia. Jeżeli dokument ma dotyczyć właśnie zachowku, trzeba to wyraźnie zapisać.

Dlatego zanim cokolwiek Pani podpisze, trzeba ustalić, jaki dokument przygotował ojciec: czy chodzi o zrzeczenie się dziedziczenia, zrzeczenie się zachowku, zgodę na darowiznę, czy prywatne oświadczenie bez realnego skutku prawnego.

Czy ojciec może żądać podpisania takiego dokumentu?

Nie. Nie ma przepisu, który nakazywałby dziecku zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia albo zrzeczenie się zachowku. To zawsze musi być Pani dobrowolna decyzja.

Jednocześnie trzeba pamiętać, że ojciec co do zasady może rozporządzać swoim majątkiem za życia. Właściciel może przenieść własność nieruchomości na inną osobę, np. przez darowiznę, na podstawie art. 155 § 1 w zw. z art. 888 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, przy czym umowa darowizny nieruchomości wymaga aktu notarialnego zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego.

To oznacza, że Pani zgoda nie jest konieczna do darowania mieszkania przez ojca innemu dziecku. Pytanie nie dotyczy więc samej ważności darowizny, lecz tego, jakie skutki taka darowizna będzie miała później dla Pani praw do zachowku.

Skutki umowy o zrzeczenie się dziedziczenia

Najdalej idące skutki wywołuje właśnie umowa z art. 1048 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego zrzekający się dziedziczenia oraz jego zstępni zostają wyłączeni od dziedziczenia tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku, chyba że umówiono się inaczej.

To bardzo ważne. Jeżeli zawrze Pani taką umowę bez dodatkowych zastrzeżeń, skutki mogą objąć nie tylko Panią, ale również Pani dzieci. W praktyce oznacza to, że trzeba sprawdzić, czy akt notarialny przewiduje wyłączenie tylko Pani, czy także Pani zstępnych.

Co istotne, zgodnie z art. 1049 § 2 Kodeksu cywilnego zrzekający się dziedziczenia, który został wyłączony od dziedziczenia ustawowego, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. To wpływa także na ocenę prawa do zachowku, bo zachowek przysługuje osobom, które byłyby powołane do spadku z ustawy — art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc dokument ma być klasyczną umową o zrzeczenie się dziedziczenia, trzeba założyć, że może on zamknąć drogę nie tylko do dziedziczenia ustawowego, ale także do zachowku. Właśnie dlatego nie należy podpisywać takiego aktu bez wcześniejszej analizy jego treści.

Zobacz również:

zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne

Czy można domagać się rekompensaty za podpisanie umowy?

Tak, ale nie dlatego, że ustawa automatycznie przyznaje Pani „zadośćuczynienie”. Prawo nie przewiduje przepisu, który nakazywałby ojcu zapłatę określonej kwoty za samo zrzeczenie się dziedziczenia lub zachowku.

Jeżeli jednak podpisanie dokumentu ma nastąpić w ramach porozumienia rodzinnego, strony mogą uzgodnić odpłatne rozliczenie. Podstawą będzie wtedy zasada swobody umów z art. 353¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. W praktyce możliwe są np.:

• jednorazowa spłata pieniężna,
• rozłożenie płatności na raty,
• darowizna określonej kwoty lub składnika majątku na Pani rzecz,
• zawarcie odrębnej ugody notarialnej z precyzyjnym rozliczeniem stron.

Jeśli więc ma Pani podpisać jakikolwiek dokument ograniczający przyszłe prawa, rozsądne jest domaganie się, aby świadczenie wzajemne zostało wpisane wprost do aktu notarialnego albo do równoległej umowy. Sama ustna obietnica „później coś dostaniesz” jest bardzo ryzykowna dowodowo.

Nie używałbym tu określenia „zadośćuczynienie”, bo to pojęcie dotyczy co do zasady szkody niemajątkowej. W opisanej sytuacji chodzi raczej o spłatę, ekwiwalent albo umowne rozliczenie.

Kiedy po darowiźnie mieszkania będzie przysługiwał zachowek?

Jeżeli ojciec przekaże mieszkanie jednemu z dzieci w drodze darowizny, po jego śmierci może Pani mieć roszczenie o zachowek, o ile nie dojdzie wcześniej do skutecznego zrzeczenia się dziedziczenia lub zachowku.

Zgodnie z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się:

• 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym — jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni,
• 1/2 wartości tego udziału — w pozostałych przypadkach.

Na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny i zapisy windykacyjne według zasad przewidzianych w dalszych przepisach. Z kolei art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych ani darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, jednak ograniczenie dziesięcioletnie nie dotyczy darowizn uczynionych na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku.

W praktyce oznacza to, że darowizna mieszkania dla dziecka bardzo często będzie doliczana do substratu zachowku nawet wtedy, gdy od jej dokonania upłynęło więcej niż 10 lat.

Od kogo można żądać zapłaty zachowku?

Najpierw roszczenie kieruje się co do zasady do spadkobiercy. Jeżeli jednak uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy, odpowiedzialność może obciążać osobę obdarowaną.

Wynika to z art. 1000 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy, może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy doliczaną do spadku darowiznę, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Odpowiedzialność obdarowanego jest ograniczona do granic wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

To istotne zwłaszcza wtedy, gdy ojciec za życia przekaże cały majątek jednemu dziecku i po jego śmierci w spadku pozostanie niewiele albo nic. Sam brak majątku w spadku nie wyklucza więc dochodzenia zachowku.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenie o zachowek nie jest bezterminowe. Zgodnie z art. 1007 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.

Jeżeli dziedziczenie odbywa się ustawowo, a roszczenie kierowane jest przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny lub zapisu windykacyjnego, zastosowanie ma art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego — termin wynosi 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

To kolejny argument, by po śmierci ojca nie zwlekać z analizą sytuacji majątkowej i dokumentów notarialnych.

Czy wydziedziczenie mogłoby pozbawić Panią zachowku?

Tak, ale tylko przy spełnieniu ustawowych przesłanek. Zgodnie z art. 1008 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Samo osłabienie relacji rodzinnych po rozwodzie rodziców albo to, że ojciec założył nową rodzinę, nie jest jeszcze podstawą wydziedziczenia. Ponadto przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu — art. 1009 Kodeksu cywilnego.

Jak praktycznie podejść do propozycji ojca

Najrozsądniej jest poprosić o projekt aktu notarialnego przed wizytą u notariusza i sprawdzić przynajmniej pięć kwestii:

Jeżeli ojciec chce Panią skłonić do rezygnacji z przyszłych praw, ma Pani pełne prawo oczekiwać jasnego i równoczesnego rozliczenia. W sprawach rodzinnych najwięcej sporów powstaje właśnie wtedy, gdy jedna strona podpisuje dokument „na zaufanie”.

Zobacz również:

wyliczenie zachowku od darowizny mieszkania po ojcu

Wnioski dla opisanej sytuacji

Jeżeli ojciec po prostu przepisze mieszkanie na najmłodsze dziecko, to samo w sobie nie odbiera Pani automatycznie prawa do zachowku. Co do zasady po jego śmierci darowizna może być uwzględniona przy obliczaniu zachowku.

Jeżeli jednak podpisze Pani umowę o zrzeczenie się dziedziczenia albo prawidłowo sformułowaną umowę obejmującą także rezygnację z zachowku, skutki mogą być dużo dalej idące — również wobec Pani zstępnych.

Jeżeli celem jest rezygnacja tylko z roszczenia o zachowek, osobno omawiamy zrzeczenie się zachowku, jego formę i podpis za granicą.

Może Pani negocjować spłatę lub inne świadczenie, ale powinno ono być wpisane do dokumentu. Bezpieczna odpowiedź na pytanie brzmi więc: tak, może Pani domagać się umownej rekompensaty, ale nie przysługuje ona automatycznie z mocy samego prawa.

FAQ

Czy mogę zrzec się tylko prawa do jednego mieszkania, a nie całego spadku?

Co do zasady nie funkcjonuje proste „zrzeczenie się konkretnego mieszkania po śmierci ojca” w zwykłej formie. Trzeba zbadać treść dokumentu. Najczęściej w grę wchodzi umowa o zrzeczenie się dziedziczenia albo odrębne rozliczenie dotyczące zachowku.

Czy ojciec może przepisać mieszkanie bez mojej zgody?

Tak. Jako właściciel może za życia darować nieruchomość innemu dziecku, jeśli umowa zostanie zawarta w formie aktu notarialnego. Pani zgoda nie jest do tego potrzebna.

Czy po podpisaniu zrzeczenia się dziedziczenia stracę także prawo do zachowku?

W praktyce bardzo często tak, dlatego taki dokument trzeba ocenić przed podpisaniem. O skutkach decyduje rodzaj czynności i dokładna treść aktu notarialnego.

Czy mogę żądać pieniędzy za podpisanie dokumentu?

Tak, można negocjować spłatę lub inne świadczenie w ramach umowy, ale prawo nie przyznaje automatycznej rekompensaty. Najlepiej wpisać ją wprost do aktu notarialnego.

Ile mam czasu na dochodzenie zachowku?

Zasadniczo 5 lat. Termin liczy się od ogłoszenia testamentu albo od otwarcia spadku — zależnie od tego, przeciwko komu kierowane jest roszczenie i jaka jest podstawa odpowiedzialności.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 353¹, art. 888 § 1, art. 991, art. 993, art. 994 § 1, art. 1000 § 1, art. 1007, art. 1008–1009, art. 1015 § 1, art. 1048–1049, art. 155 § 1, art. 158.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2008 r., sygn. III CSK 255/07.
• Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 1964 r., sygn. I CR 691/62.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 2011 r., sygn. III CZP 136/10.