Kto płaci za pobyt dziadka w DPS – dzieci, wnuki czy senior?

Kto ma obowiązek płacić za pobyt seniora w domu pomocy społecznej?

Zasady odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej reguluje art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 61 ust. 1 tej ustawy do wnoszenia opłaty są obowiązani w kolejności:

• mieszkaniec domu,
• małżonek, zstępni przed wstępnymi,
• gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

Oznacza to, że w pierwszej kolejności płaci sam senior. Dopiero gdy jego dochód nie wystarcza, organ bada sytuację osób z rodziny wskazanych w ustawie. Jeżeli nadal brakuje środków, różnicę pokrywa gmina na podstawie art. 61 ust. 2 pkt 3 ustawy o pomocy społecznej.

Najważniejsze ograniczenie dotyczy samego mieszkańca DPS: zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej wnosi on opłatę nie większą niż 70% swojego dochodu.

Jeżeli sprawa dotyczy pobytu w prywatnym domu opieki, a nie w DPS prowadzonym w systemie pomocy społecznej, zasady mogą być inne, bo wtedy podstawą rozliczeń jest zwykle umowa cywilna, a nie art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Czy wnuki mogą zostać zobowiązane do opłaty za DPS dziadka?

Tak, ale nie zawsze i nie automatycznie. Wnuki są zstępnymi, więc mieszczą się w grupie wskazanej w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej. Organ nie może jednak pominąć ustawowej kolejności ani ustalić opłaty dowolnie.

W praktyce najpierw bada się, czy senior pokrywa część kosztów z własnego dochodu, a następnie czy istnieją osoby bliższe w tej samej grupie albo wcześniejsze w kolejności ustawowej, w szczególności małżonek oraz dzieci. To, że żyje syn pensjonariusza, ma więc duże znaczenie dla oceny sprawy.

Jeżeli ojciec lub matka wnuka, będący dzieckiem mieszkańca DPS, nie żyje, organ może badać sytuację wnuków jako dalszych zstępnych. Sam obowiązek nie znika tylko dlatego, że zmarło jedno z dzieci pensjonariusza. Każdorazowo trzeba jednak sprawdzić indywidualny stan rodzinny i dochodowy.

Dlaczego organ może wskazać podobną kwotę dla kilku krewnych?

Przy ustalaniu odpłatności znaczenie ma art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej oraz art. 61 tej ustawy. Co do zasady opłaty osób zobowiązanych ustala się w umowie zawieranej z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej albo centrum usług społecznych działającym na podstawie ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych.

Jeżeli do zawarcia umowy nie dochodzi, wysokość opłaty może zostać ustalona w decyzji administracyjnej. Organ uwzględnia dochód i sytuację rodzinną poszczególnych osób. Nie powinno to polegać wyłącznie na mechanicznym rozdzieleniu brakującej kwoty między wszystkich krewnych bez zbadania ich sytuacji.

W praktyce kilka osób dostaje zbliżone propozycje lub decyzje, ponieważ organ dzieli ciężar finansowy pomiędzy osoby zobowiązane. Nie oznacza to jednak, że każda z tych osób musi ostatecznie zapłacić identycznie. Jeżeli sytuacja dochodowa, zdrowotna albo rodzinna jest różna, można to podnosić w postępowaniu i we wniosku o zwolnienie.

Jeżeli organ wydał decyzję administracyjną, a nie tylko zaproponował podpisanie umowy, można rozważyć odwołanie na zasadach określonych w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, w szczególności art. 127 § 1 i art. 129 § 1–2 K.p.a. Termin do wniesienia odwołania wynosi 14 dni od doręczenia decyzji.

Jakie są progi dochodowe przy ustalaniu opłaty?

Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej małżonek, zstępni i wstępni ponoszą opłatę wtedy, gdy ich dochód przekracza 300% właściwego kryterium dochodowego. Po wniesieniu opłaty musi im pozostać co najmniej 300% tego kryterium.

Kryteria dochodowe wynikają z art. 8 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej oraz z aktualnego rozporządzenia wykonawczego ustalającego zweryfikowane kryteria dochodowe. Ponieważ kryteria mogą się zmieniać, przed podpisaniem umowy albo wniesieniem odwołania warto sprawdzić aktualne kwoty obowiązujące w dniu wydania decyzji lub zawarcia umowy.

To ważne w sprawie praktycznej: samo wezwanie do zapłaty nie przesądza jeszcze, że kwota została wyliczona prawidłowo. Organ powinien oprzeć się na aktualnych danych o dochodach, liczbie osób w rodzinie i ustawowych progach.

Czy majątek dziadka, na przykład dom, powinien pokrywać koszty pobytu?

W wielu rodzinach pojawia się intuicja, że skoro senior ma dom albo udział w nieruchomości, to koszty DPS powinny być pokrywane z tego majątku. Ustawa o pomocy społecznej opiera jednak podstawowy mechanizm odpłatności przede wszystkim na dochodzie, a nie na automatycznej sprzedaży majątku.

Art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej mówi o dochodzie mieszkańca domu, nie o obowiązkowej likwidacji jego nieruchomości. Ośrodek pomocy społecznej nie może sam z siebie sprzedać domu seniora ani udziału w nieruchomości. Jeżeli senior nie jest w stanie samodzielnie podejmować decyzji, dochodzą dodatkowe kwestie reprezentacji, ewentualnego ubezwłasnowolnienia i opieki nad bliskim z demencją oraz zgód sądu opiekuńczego przy czynnościach przekraczających zwykły zarząd.

Inaczej mówiąc: majątek może mieć znaczenie pośrednie, bo może dawać dochód albo może zostać zbyty w odrębnym trybie, ale sam w sobie nie wyłącza ustawowego mechanizmu odpłatności przez rodzinę i gminę.

Kiedy można ubiegać się o częściowe albo całkowite zwolnienie z opłaty?

Podstawą jest art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem osoba obowiązana do opłaty albo już ją wnosząca może zostać zwolniona częściowo lub całkowicie – na własny wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Ustawa wymienia przykładowe sytuacje uzasadniające zwolnienie. Są to w szczególności:

• ponoszenie opłat za pobyt innych członków rodziny w DPS, ośrodku wsparcia lub innej placówce,
• długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny albo inne zdarzenia losowe,
• utrzymywanie się kilku osób z jednego wynagrodzenia lub świadczenia,
• ciąża lub samotne wychowywanie dziecka,
• pobyt osoby obowiązanej albo jej rodzica w pieczy zastępczej wskutek ograniczenia władzy rodzicielskiej mieszkańcowi DPS,
• przedstawienie wyroku oddalającego powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do DPS lub mieszkańca domu,
• wykazanie rażącego naruszenia obowiązków alimentacyjnych lub innych obowiązków rodzinnych przez mieszkańca DPS wobec osoby zobowiązanej.

Przesłanki te wynikają wprost z art. 64 pkt 1–7 ustawy o pomocy społecznej. Katalog jest sformułowany jako „w szczególności”, więc w praktyce można wskazywać również inne wyjątkowe okoliczności, ale trzeba je dobrze udokumentować.

Jak złożyć wniosek o obniżenie lub zwolnienie z opłaty?

Wniosek składa się do organu prowadzącego sprawę odpłatności, najczęściej do ośrodka pomocy społecznej albo centrum usług społecznych. W piśmie warto:

• wskazać numer sprawy lub decyzji,
• napisać, czy chodzi o zwolnienie częściowe, czy całkowite,
• powołać konkretną podstawę prawną, czyli art. 64 ustawy o pomocy społecznej,
• opisać swoją sytuację dochodową, rodzinną i zdrowotną,
• dołączyć dokumenty: zaświadczenia o dochodach, orzeczenia o niepełnosprawności, rachunki za leczenie, wyroki, akty stanu cywilnego, potwierdzenia kosztów utrzymania dzieci itd.

Jeżeli organ wyda niekorzystną decyzję, co do zasady przysługuje od niej odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego za pośrednictwem organu, który wydał decyzję – art. 127 § 1 oraz art. 129 § 1–2 K.p.a.

W sprawach spornych duże znaczenie ma materiał dowodowy. Sama informacja, że kwota „wydaje się niesprawiedliwa”, zwykle nie wystarcza. Trzeba wykazać, dlaczego przy Państwa sytuacji zachodzą przesłanki z art. 64 ustawy albo dlaczego organ błędnie ustalił dochód.

Czy wujek powinien płacić tyle samo co wnuki?

Niekoniecznie. To, że jedna osoba jest dzieckiem mieszkańca DPS, a inne są jego wnukami, nie oznacza jeszcze automatycznie określonej proporcji, ale też nie przesądza, że wszyscy mają płacić identycznie. Organ powinien ustalić krąg osób zobowiązanych zgodnie z art. 61 ustawy o pomocy społecznej oraz zbadać ich sytuację dochodową według art. 61 ust. 2 pkt 2 tej ustawy.

Jeżeli żyjący syn dziadka ma wyższy dochód niż wnuki, a dodatkowo nie ma podobnych obciążeń rodzinnych, mogą istnieć argumenty za innym rozłożeniem ciężaru. Jeżeli jednak OPS wydał kilka podobnych decyzji po wstępnym wyliczeniu, trzeba to zakwestionować w odpowiednim trybie i przedstawić dowody.

W praktyce nie warto podpisywać umowy bez sprawdzenia wyliczeń. Podpisanie dokumentu bez zastrzeżeń utrudnia późniejsze kwestionowanie ustalonej wysokości opłaty.

FAQ

Czy OPS może od razu żądać pieniędzy od wnuków?

Może badać sytuację wnuków jako zstępnych, ale powinien zachować kolejność z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej i prawidłowo ustalić dochody oraz sytuację rodzinną osób zobowiązanych.

Czy podpisanie umowy z OPS jest obowiązkowe?

Organ dąży do zawarcia umowy na podstawie art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Jeżeli nie dojdzie do porozumienia, wysokość opłaty może zostać ustalona w decyzji administracyjnej, od której przysługuje odwołanie.

Czy brak kontaktu z dziadkiem może zwolnić z opłaty?

Sam brak kontaktu nie zawsze wystarczy. Istotne może być natomiast wykazanie rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych lub alimentacyjnych przez mieszkańca DPS, zgodnie z art. 64 pkt 6–7 ustawy o pomocy społecznej.

Czy dom seniora musi zostać sprzedany przed obciążeniem rodziny?

Nie. Ustawa nie przewiduje automatycznej sprzedaży nieruchomości. Podstawą ustalenia opłaty mieszkańca jest jego dochód, a sprawy dotyczące majątku nieruchomego wymagają odrębnych czynności prawnych.

Ile czasu jest na odwołanie od decyzji o odpłatności?

Co do zasady 14 dni od doręczenia decyzji, zgodnie z art. 129 § 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji nie można z góry przyjąć, że identyczna kwota dla wujka i wnuków jest zawsze prawidłowa. Zależy to od tego, czy organ prawidłowo ustalił krąg osób zobowiązanych, dochody oraz przesłanki do ewentualnego zwolnienia. Kluczowe znaczenie mają art. 61, art. 64 i art. 103 ustawy o pomocy społecznej oraz aktualne kryteria dochodowe z art. 8 tej ustawy.

Jeżeli otrzymali Państwo projekt umowy albo decyzję, warto sprawdzić wyliczenia, zgromadzić dokumenty o dochodach i kosztach utrzymania oraz rozważyć wniosek o częściowe lub całkowite zwolnienie. W sprawach rodzinnych dotyczących DPS szczegóły stanu faktycznego przesądzają o wyniku sprawy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – ISAP
2. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego – ISAP
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ISAP