Czy emeryt z KRUS może dalej prowadzić dział specjalny produkcji rolnej?

Czy po przejściu na emeryturę można dalej prowadzić dział specjalny?

Tak, jest to możliwe, ale trzeba odróżnić dwie kwestie: prawo do emerytury rolniczej oraz wypłatę emerytury w pełnej wysokości. Rolnik może nabyć prawo do emerytury, a jednocześnie nadal prowadzić dział specjalny produkcji rolnej. Problem polega na tym, że w takiej sytuacji KRUS najczęściej zawiesza wypłatę części uzupełniającej świadczenia.

Podstawą jest art. 28 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, zgodnie z którym wypłata emerytury rolniczej ulega częściowemu zawieszeniu, jeżeli emeryt lub rencista nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej.

Dla działów specjalnych ma to szczególne znaczenie, bo taka aktywność nie jest dla potrzeb KRUS traktowana jak zwykła działalność gospodarcza, lecz jako forma działalności rolniczej.

Czym są działy specjalne produkcji rolnej?

Działy specjalne produkcji rolnej są znane przede wszystkim z prawa podatkowego, ale w sprawach KRUS kluczowe jest to, że ich prowadzenie może oznaczać dalsze wykonywanie działalności rolniczej. W praktyce chodzi m.in. o uprawy w szklarniach i ogrzewanych tunelach foliowych, uprawy grzybów i grzybni, fermową hodowlę i chów drobiu, wylęgarnie drobiu, hodowlę zwierząt futerkowych, pasieki czy inne formy produkcji przekraczające ustawowe rozmiary.

Na gruncie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników znaczenie ma definicja z art. 6 pkt 1 i 3 tej ustawy. Z przepisów tych wynika, że rolnikiem jest osoba prowadząca na własny rachunek działalność rolniczą, a działalność rolnicza obejmuje działalność w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej, w tym m.in. produkcję ogrodniczą i pszczelarską.

To ważne, ponieważ o sytuacji emeryta w KRUS nie decyduje wyłącznie sam tytuł własności do gruntów czy obiektów, lecz przede wszystkim to, czy nadal faktycznie prowadzi działalność rolniczą.

Kiedy powstaje prawo do emerytury rolniczej?

Warunki nabycia prawa do emerytury rolniczej określa art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Co do zasady emerytura rolnicza przysługuje ubezpieczonemu, który:

• osiągnął wiek emerytalny wynoszący co najmniej 60 lat dla kobiety i 65 lat dla mężczyzny,
• podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez okres co najmniej 25 lat.

Spełnienie tych warunków daje prawo do świadczenia. Nie oznacza jednak automatycznie wypłaty całej emerytury bez ograniczeń. Odrębną sprawą jest bowiem to, czy emeryt zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej w rozumieniu art. 28 ustawy.

Dlaczego KRUS zawiesza część uzupełniającą emerytury?

Emerytura rolnicza składa się z części składkowej i części uzupełniającej. Jeżeli emeryt nadal prowadzi działalność rolniczą, KRUS może zawiesić wypłatę części uzupełniającej. Wynika to z art. 28 ust. 1 i ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

W praktyce oznacza to, że osoba prowadząca po przejściu na emeryturę dział specjalny zwykle zachowuje prawo do emerytury, ale otrzymuje tylko jej część. To właśnie dlatego tak duże znaczenie ma prawidłowe ustalenie, czy doszło do zaprzestania działalności rolniczej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreślano, że samo posiadanie gospodarstwa nie zawsze przesądza jeszcze o rzeczywistym prowadzeniu działalności, ale w sprawach emerytalnych KRUS stosuje dodatkowo ustawowe kryteria z art. 28 ustawy. Znaczenie ma więc zarówno stan faktyczny, jak i formalny.

Co oznacza zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej?

Definicję dla potrzeb zawieszenia świadczeń zawiera art. 28 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zgodnie z tym przepisem uznaje się, że emeryt lub rencista zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, jeżeli ani on, ani jego małżonek nie jest właścicielem, współwłaścicielem ani posiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów o podatku rolnym oraz nie prowadzi działu specjalnego produkcji rolnej — z uwzględnieniem wyjątków wskazanych w ustawie.

Najważniejsze wyjątki wynikające z art. 28 ust. 4 pkt 1-4 ustawy obejmują m.in.:

1. grunty wydzierżawione na podstawie pisemnej umowy zawartej co najmniej na 10 lat i zgłoszonej do ewidencji gruntów i budynków, osobie niebędącej określonym członkiem najbliższej rodziny ani domownikiem,
2. grunty trwale wyłączone z produkcji rolniczej na podstawie odrębnych przepisów, w tym grunty zalesione,
3. grunty i działy specjalne należące do małżonka, z którym emeryt zawarł związek małżeński już po ustaleniu prawa do emerytury lub renty rolniczej,
4. własność lub współwłasność nieustaloną odpowiednimi dokumentami urzędowymi, jeżeli grunty nie znajdują się w posiadaniu rolnika lub jego małżonka.

W sprawach dotyczących działów specjalnych trzeba więc badać nie tylko to, kto jest właścicielem, ale również to, kto faktycznie nimi włada i czy spełniono formalne warunki przewidziane w ustawie.

Czy małżonkowie mogą pobierać pełną emeryturę i dalej prowadzić dział specjalny?

Najczęściej — nie. Jeżeli oboje małżonkowie przechodzą na emeryturę rolniczą i nadal wspólnie prowadzą dział specjalny, KRUS co do zasady uzna, że nie zaprzestali działalności rolniczej. Wtedy zawieszeniu ulegnie część uzupełniająca ich emerytur.

Wyjątek przewiduje art. 28 ust. 11 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zgodnie z tym przepisem wypłaty nie zawiesza się, jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą z małżonkiem podlegającym ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z mocy ustawy.

To oznacza, że wyjątek może działać wtedy, gdy tylko jedno z małżonków jest emerytem, a drugie nadal pozostaje objęte rolniczym ubezpieczeniem emerytalno-rentowym z mocy ustawy. Jeżeli jednak oboje małżonkowie są już emerytami, ten wyjątek zwykle nie znajdzie zastosowania.

Jak uzyskać wypłatę pełnej emerytury?

Aby KRUS wypłacał pełną emeryturę, trzeba co do zasady doprowadzić do sytuacji, w której emeryt zostanie uznany za osobę, która zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej. Najczęściej w praktyce oznacza to:

• sprzedaż gospodarstwa lub składników związanych z działem specjalnym,
• darowiznę, jeżeli prowadzi do rzeczywistego wyzbycia się własności i posiadania,
• dzierżawę spełniającą warunki z art. 28 ust. 4 pkt 1 ustawy,
• inne przekazanie skutkujące utratą własności lub posiadania oraz zaprzestaniem faktycznego prowadzenia działalności.

Przy dzierżawie trzeba szczególnie uważać na formalności. Ustawa wymaga, aby była to pisemna umowa zawarta co najmniej na 10 lat oraz aby została zgłoszona do ewidencji gruntów i budynków. Dzierżawca nie może należeć do kręgu osób wyłączonych w art. 28 ust. 4 pkt 1 lit. a-d ustawy.

W praktyce do KRUS należy złożyć dokumenty potwierdzające zmianę sytuacji, np. umowę dzierżawy, akt notarialny darowizny albo sprzedaży. Ocena skutków zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego — zwłaszcza gdy emeryt nadal pomaga przy produkcji, korzysta z zabudowań albo pozostaje formalnie współposiadaczem.

Na co uważać w praktyce?

Najwięcej problemów pojawia się wtedy, gdy strony zawierają umowę tylko „na papierze”, a w rzeczywistości emeryt nadal prowadzi produkcję, podejmuje decyzje gospodarcze, sprzedaje plony lub zwierzęta albo ponosi bieżące ryzyko działalności. W takiej sytuacji KRUS może uznać, że do zaprzestania działalności rolniczej nie doszło.

Warto też pamiętać, że przy małżonkach oceniana jest sytuacja obojga. Jeżeli jeden z nich nadal jest właścicielem albo posiadaczem i jednocześnie nie zachodzi wyjątek z art. 28 ust. 11 ustawy, może to wpływać na wypłatę świadczenia.

Jeżeli KRUS wyda decyzję niekorzystną, można od niej wnieść odwołanie do sądu. W tego typu sprawach znaczenie mają zarówno dokumenty, jak i rzeczywisty sposób prowadzenia gospodarstwa lub działu specjalnego.

FAQ

Czy emeryt z KRUS może mieć dział specjalny na siebie?

Może, ale co do zasady będzie to oznaczało dalsze prowadzenie działalności rolniczej i zawieszenie części uzupełniającej emerytury na podstawie art. 28 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Czy wystarczy przepisać gospodarstwo na dziecko, aby mieć pełną emeryturę?

Nie zawsze. Liczy się nie tylko własność, ale też posiadanie i faktyczne prowadzenie działalności. Jeżeli emeryt nadal rzeczywiście kieruje działem specjalnym, KRUS może zakwestionować pełną wypłatę świadczenia.

Czy dzierżawa musi trwać dokładnie 10 lat?

Ustawa wymaga, aby pisemna umowa była zawarta co najmniej na 10 lat — art. 28 ust. 4 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Krótszy okres nie daje tego skutku.

Czy dzierżawa dla syna lub córki wystarczy?

Co do zasady nie, jeśli chodzi o wyjątek z art. 28 ust. 4 pkt 1 ustawy. Przepis wyłącza m.in. zstępnych, pasierbów i osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym.

Czy oboje małżonkowie-emeryci mogą dalej wspólnie prowadzić dział specjalny i pobierać pełne świadczenia?

Zwykle nie. Jeżeli oboje nadal prowadzą działalność rolniczą, KRUS najczęściej zawiesi część uzupełniającą. Wyjątek z art. 28 ust. 11 dotyczy sytuacji, gdy małżonek emeryta podlega jeszcze ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z mocy ustawy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników — Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24.

2. Art. 6 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

3. Art. 28 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 września 2005 r., I UK 16/05.