Powrót z emigracji a emerytura z Polski i z UE

Podleganie ubezpieczeniu w KRUS po pracy za granicą – co trzeba sprawdzić?

Jeżeli pracował Pan za granicą i równocześnie pozostawał związany z gospodarstwem rolnym w Polsce, trzeba odróżnić dwa zagadnienia: samo podleganie ubezpieczeniu w KRUS oraz przyszłe prawo do emerytury rolniczej. Zgodnie z art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu rolników podlega rolnik lub domownik, jeżeli spełnia ustawowe warunki i nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu oraz nie ma ustalonego prawa do emerytury albo renty.

Jeżeli więc w czasie pracy za granicą istniał inny tytuł do ubezpieczenia społecznego, zakres dalszego pozostawania w KRUS zależał od konkretnego stanu faktycznego i podstawy zgłoszenia. Sam fakt opłacania składek nie rozstrzyga jeszcze wszystkiego – liczy się, czy podleganie było prawidłowe w świetle przepisów i decyzji KRUS.

W praktyce przed powrotem warto wystąpić do KRUS o informację o przebiegu ubezpieczenia i sprawdzić, jakie okresy zostały zapisane na koncie. To pozwoli uniknąć sporu dopiero przy składaniu wniosku emerytalnego.

Emerytura z KRUS, ZUS i z państwa UE – czy można pobierać kilka świadczeń?

Co do zasady tak. Zgodnie z art. 6 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego instytucja właściwa państwa członkowskiego uwzględnia, gdy to potrzebne, okresy ubezpieczenia, zatrudnienia, pracy na własny rachunek lub zamieszkania przebyte zgodnie z ustawodawstwem innych państw członkowskich, tak jakby były one przebyte na podstawie stosowanego przez nią ustawodawstwa.

To oznacza, że okresy polskie i zagraniczne mogą być sumowane dla ustalenia, czy w ogóle spełniono warunki do emerytury. Natomiast samo świadczenie zwykle nie jest jedną „wspólną emeryturą”, lecz kilkoma świadczeniami cząstkowymi – każde państwo wypłaca część odpowiadającą okresom przebytym w jego systemie.

W polskim prawie potwierdza to także art. 97 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym osobom uprawnionym do emerytury lub renty oraz do świadczeń z instytucji zagranicznych świadczenia z ustawy przysługują w wysokości w niej określonej, jeżeli umowy międzynarodowe nie stanowią inaczej.

Jeżeli więc ma Pan okresy w ZUS, okresy w KRUS oraz długi staż w innym państwie UE, to przy osiągnięciu wieku emerytalnego może dojść do przyznania świadczenia z więcej niż jednego systemu. Ostateczny rezultat zależy jednak od tego, jakie konkretnie okresy zostaną uznane, w jakim systemie były opłacane składki i czy spełnione zostaną warunki dla emerytury rolniczej albo powszechnej.

Czy do emerytury z KRUS potrzebne jest 25 lat?

W obecnym stanie prawnym emerytura rolnicza z KRUS przysługuje ubezpieczonemu, który osiągnął wiek emerytalny wynoszący 60 lat dla kobiety i 65 lat dla mężczyzny oraz podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez okres co najmniej 25 lat – art. 19 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Przy ustalaniu liczby lat podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu stosuje się art. 21a tej ustawy, zgodnie z którym dodaje się poszczególne okresy podlegania ubezpieczeniu obejmujące lata, miesiące i dni, a okresy niepełnych miesięcy przelicza się według zasad ustawowych.

To ważne: nie każdy kontakt z KRUS tworzy od razu okres zaliczany do emerytury rolniczej. W sprawach spornych znaczenie ma to, czy za dany okres istniał rzeczywisty tytuł do ubezpieczenia i czy składki zostały należnie opłacone. W orzecznictwie podkreśla się, że dla uznania okresu rolniczego ubezpieczenia społecznego istotne jest faktyczne podleganie temu ubezpieczeniu i opłacenie składek. Tak wskazano m.in. w wyroku Sądu Okręgowego w Tarnowie z 23 września 2013 r., sygn. IV U 939/13.

Jeżeli nie uzbiera Pan 25 lat ubezpieczenia emerytalno-rentowego w KRUS, nie oznacza to automatycznie utraty wszystkich uprawnień emerytalnych. Wtedy decydujące znaczenie może mieć emerytura z ZUS ustalana z uwzględnieniem koordynacji unijnej oraz emerytura z państwa, w którym pracował Pan za granicą.

Po powrocie do Polski: KRUS czy ZUS?

Jeżeli po powrocie podejmie Pan pracę na etacie w Polsce, pracodawca zgłosi Pana do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych w ZUS. W takiej sytuacji trzeba równolegle sprawdzić status w KRUS, ponieważ co do zasady podleganie innemu ubezpieczeniu społecznemu wyłącza pozostawanie w rolniczym systemie ubezpieczenia – wynika to z art. 7 ust. 1 oraz art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Wyjątki istnieją, ale nie dotyczą każdej sytuacji. Przykładowo art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przewiduje możliwość pozostania w KRUS mimo rozpoczęcia pozarolniczej działalności gospodarczej lub współpracy przy takiej działalności, jeżeli spełnione są ustawowe warunki. Ten wyjątek nie działa jednak automatycznie przy zwykłym zatrudnieniu pracowniczym.

Dlatego po powrocie najlepiej:

• ustalić, czy od dnia rozpoczęcia pracy w Polsce powstał obowiązek ubezpieczeń w ZUS,
• złożyć do KRUS informację o zmianie sytuacji,
• sprawdzić, czy potrzebne jest formalne wyrejestrowanie z KRUS,
• zachować potwierdzenia zgłoszeń i decyzji obu instytucji.

Brak reakcji może prowadzić do późniejszych korekt, żądania zwrotu nienależnie opłaconych składek albo sporów o okresy ubezpieczenia.

Jak działają unijne przepisy emerytalne po powrocie z emigracji?

Podstawowe zasady wynikają z rozporządzenia nr 883/2004 oraz z rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia nr 883/2004. Najważniejsze reguły są trzy:

• sumowanie okresów – art. 6 rozporządzenia nr 883/2004,
• eksport świadczeń – art. 7 rozporządzenia nr 883/2004; co do zasady świadczenie pieniężne nie może być obniżone, zmienione, zawieszone lub odebrane wyłącznie dlatego, że osoba mieszka w innym państwie członkowskim,
• ustalanie świadczenia przez każde państwo osobno – według przepisów rozdziału 5 tytułu III rozporządzenia nr 883/2004.

W praktyce oznacza to, że przeprowadzka do Polski nie powinna sama w sobie pozbawić Pana prawa do emerytury z kraju UE, jeśli spełni Pan warunki tamtejszego systemu. Instytucja zagraniczna nadal może wypłacać emeryturę do Polski, a polska instytucja ustali swoje świadczenie według przepisów krajowych i zasad koordynacji.

Trzeba jednak pamiętać, że wysokość i wiek emerytalny w państwie zagranicznym ocenia się według prawa tego państwa. Unijna koordynacja nie ujednolica systemów emerytalnych – ona tylko chroni prawa osób przemieszczających się między państwami.

Jakie dokumenty zebrać jeszcze przed powrotem?

Najbezpieczniej skompletować dokumenty jeszcze przed wyjazdem z państwa zatrudnienia. W praktyce przydają się zwłaszcza:

• zaświadczenia o okresach ubezpieczenia lub zatrudnienia z instytucji zagranicznej,
• dokumenty potwierdzające numery ubezpieczenia, okresy pracy i pracodawców,
• roczne zestawienia składek lub wynagrodzeń, jeżeli są wydawane w danym kraju,
• decyzje lub pisma z KRUS i ZUS potwierdzające przebieg ubezpieczenia w Polsce,
• dokumenty identyfikacyjne z aktualnymi danymi osobowymi.

Nie zawsze trzeba mieć wszystkie formularze już w dniu składania wniosku, bo instytucje komunikują się między sobą. Mimo to własna dokumentacja zwykle przyspiesza sprawę i ogranicza ryzyko błędów.

Gdzie złożyć wniosek o emeryturę po osiągnięciu wieku emerytalnego?

Co do zasady wniosek składa się w państwie zamieszkania albo w instytucji państwa, w którym był Pan ostatnio ubezpieczony – zależnie od sytuacji proceduralnej. W praktyce osoba mieszkająca w Polsce najczęściej składa wniosek w ZUS lub KRUS, a polska instytucja przekazuje dane do instytucji zagranicznej w ramach unijnej współpracy administracyjnej przewidzianej w rozporządzeniu nr 987/2009.

Jeżeli ma Pan okresy zarówno w ZUS, jak i w KRUS, oraz okresy zagraniczne, warto przed złożeniem wniosku ustalić w której instytucji rozpocząć procedurę, aby nie doszło do niepotrzebnych opóźnień. To szczególnie ważne wtedy, gdy część okresów jest sporna albo niefiguruje jeszcze prawidłowo w ewidencji.

Czy zagraniczna emerytura wpływa na polską emeryturę?

Samo pobieranie emerytury z innego państwa UE co do zasady nie powoduje zmniejszenia ani zawieszenia polskiej emerytury tylko dlatego, że pobiera Pan świadczenie zagraniczne. Inna kwestia to osiąganie przychodu z pracy lub działalności, które w niektórych sytuacjach może wpływać na zawieszenie albo zmniejszenie świadczeń przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego na zasadach określonych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS.

Jeżeli jednak chodzi wyłącznie o równoczesne pobieranie polskiego i zagranicznego świadczenia emerytalnego, to sama ta okoliczność zwykle nie stanowi podstawy do obniżenia emerytury z Polski. W każdej sprawie trzeba jednak oddzielić świadczenie emerytalne od przychodów z dalszej pracy, bo to są dwie różne kwestie.

Co zrobić przed powrotem do Polski – praktyczna kolejność działań

1. Wystąpić do instytucji zagranicznej o informację o przebiegu ubezpieczenia i zachować potwierdzenia zatrudnienia.
2. Sprawdzić w KRUS, jaki jest zapisany przebieg ubezpieczenia i na jakiej podstawie Pan podlegał temu systemowi.
3. Zweryfikować konto w ZUS, w tym wcześniejsze okresy zatrudnienia w Polsce.
4. Po podjęciu pracy w Polsce dopilnować prawidłowego zgłoszenia do ZUS i zgłosić zmianę sytuacji do KRUS.
5. Przechowywać decyzje, formularze i korespondencję z obu krajów do czasu złożenia wniosku emerytalnego.

Jeżeli celem jest maksymalne bezpieczeństwo na przyszłość, nie warto opierać się wyłącznie na ustnych informacjach z okienka. W sprawach mieszanych KRUS–ZUS–UE dobrze mieć pisemne potwierdzenia albo przynajmniej wydruki przebiegu ubezpieczenia.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce porządkować sprawy emerytalne po powrocie z pracy za granicą.

FAQ

Czy po powrocie do Polski stracę prawo do emerytury z kraju UE?

Nie, sama przeprowadzka do Polski co do zasady nie pozbawia prawa do emerytury z innego państwa UE. Wynika to z art. 7 rozporządzenia (WE) nr 883/2004, który chroni wypłatę świadczeń pieniężnych do innego państwa członkowskiego.

Czy mogę jednocześnie mieć emeryturę z Polski i z zagranicy?

Tak, jest to co do zasady dopuszczalne. Każde państwo ustala własne świadczenie za okresy ubezpieczenia przebyte w jego systemie, a okresy mogą być sumowane do ustalenia prawa do świadczenia.

Czy po podjęciu pracy w Polsce muszę zrezygnować z KRUS?

Bardzo często tak, bo obowiązkowe ubezpieczenia w ZUS zwykle wyłączają dalsze podleganie KRUS. Zależy to jednak od rodzaju nowej aktywności i ewentualnych wyjątków, np. z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Czy 25 lat w KRUS to warunek konieczny do emerytury rolniczej?

Tak, dla emerytury rolniczej zasadniczy warunek wynika z art. 19 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników: osiągnięcie wieku emerytalnego i co najmniej 25 lat podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu.

Gdzie złożyć wniosek o emeryturę, jeśli mieszkam już w Polsce?

Najczęściej w polskiej instytucji właściwej, czyli w ZUS albo KRUS – zależnie od sytuacji. Instytucja ta uruchomi współpracę z instytucją zagraniczną na podstawie rozporządzenia nr 987/2009.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników – Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24

2. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118

3. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego

4. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004

5. Wyrok Sądu Okręgowego w Tarnowie z dnia 23 września 2013 r., sygn. akt IV U 939/13