ZUS czy KRUS po darowiźnie gospodarstwa, jak nie stracić lat do emerytury

Darowizna ziemi: kiedy „z automatu” stajesz się rolnikiem?

Przekazanie w 2020 r. ziemi rolnej przez ojca na rzecz Pani i brata w formie darowizny jest zgodne z prawem i skuteczne, mimo że żadne z Państwa nie ma wykształcenia rolniczego. Ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego co prawda wymaga, by nabywcą nieruchomości rolnej był rolnik indywidualny (osoba posiadająca gospodarstwo do 300 ha oraz kwalifikacje rolnicze i 5-letni staż zamieszkania i prowadzenia gospodarstwa), jednak wymogu tego nie stosuje się do nabywania ziemi przez osoby bliskie zbywcy, w szczególności dzieci. Oznacza to, że darowizna gospodarstwa rolnego na rzecz zstępnych jest wyłączona spod rygorów dotyczących „rolnika indywidualnego” i może nastąpić nawet wtedy, gdy obdarowani nie mają wykształcenia rolniczego.

Rolnik bez dyplomu – co decyduje o statusie rolnika w świetle prawa?

W rezultacie stali się Państwo formalnie właścicielami gospodarstw rolnych (po 3 ha ziemi i 2 ha lasu) bez konieczności wykazywania kwalifikacji rolniczych. Należy jednak pamiętać, że jako nowi nabywcy nieruchomości rolnej jesteście objęci ustawowymi obowiązkami dotyczącymi prowadzenia gospodarstwa. Co do zasady każdy, kto nabył nieruchomość rolną, musi prowadzić gospodarstwo rolne obejmujące tę nieruchomość przez co najmniej 5 lat od dnia nabycia. Ponadto w tym okresie obowiązują ograniczenia w zbywaniu lub wydzierżawianiu tej ziemi osobom postronnym (wynikające z art. 2b ust. 2 ww. ustawy).

Otrzymanie ziemi w darowiźnie czyni Państwa właścicielami gospodarstw rolnych, czyli de facto rolnikami w rozumieniu przepisów – niezależnie od braku formalnego wykształcenia rolniczego. Nie ma bowiem wymogu posiadania dyplomu rolniczego, aby być uznanym za rolnika dla celów cywilnych czy ubezpieczeniowych. Posiadanie użytków rolnych powyżej 1 ha oznacza, że z mocy prawa macie status rolników dla wielu celów prawnych (np. podlegacie ubezpieczeniu rolniczemu, o ile nie macie innego tytułu ubezpieczenia).

ZUS i KRUS jednocześnie? Tego połączenia prawo nie przewiduje

W obecnym stanie prawnym nie jest możliwe równoczesne opłacanie składek w ZUS i KRUS w pełnym zakresie, ponieważ jedna osoba nie może jednocześnie podlegać dwóm obowiązkowym systemom ubezpieczenia społecznego. Zasada wynikająca z ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników stanowi, że ubezpieczenie rolnicze działa tylko wtedy, gdy dana osoba nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu. Rolnik prowadzący gospodarstwo podlega obowiązkowo KRUS, ale tylko pod warunkiem, że nie jest objęty np. pracowniczym ubezpieczeniem ZUS ani nie pobiera emerytury czy renty z innego systemu.

Pana sytuacja – jest Pani ubezpieczona w ZUS z tytułu zatrudnienia lub działalności – wyklucza objęcie pełnym ubezpieczeniem KRUS. Innymi słowy, składki KRUS i ZUS nie mogą być opłacane jednocześnie w tym samym okresie. Próby kumulowania tych ubezpieczeń wynikają zwykle z błędu lub celowego zatajenia podlegania jednemu z systemów. Prawo przewiduje wręcz, że okresy podlegania innemu ubezpieczeniu nie są zaliczane do stażu ubezpieczenia rolniczego – dotyczy to osób urodzonych po 1948 r., którym do emerytury KRUS nie wlicza się lat, w których były objęte ubezpieczeniem ZUS.

Zdarzały się przypadki, że rolnik nie zgłaszał zatrudnienia i nadal płacił KRUS, chcąc uzyskać dwie emerytury, lecz obecnie takie nakładanie się okresów ubezpieczenia jest korygowane. W efekcie opłacanie składek jednocześnie do ZUS i KRUS nie przełoży się na wyższe świadczenie, a może wręcz skutkować problemami – KRUS wyłączy z emerytury rolniczej lata, w których podlegało się innemu ubezpieczeniu, a nienależnie pobrane świadczenia mogą podlegać zwrotowi.

Reasumując – dopóki jest Pan aktywny w systemie ZUS, nie może równocześnie zostać dobrowolnie objęty KRUS. Wyjątkiem są nieliczne sytuacje, gdy rolnik podejmuje dodatkową, bardzo drobną działalność zarobkową, która nie powoduje utraty ubezpieczenia w KRUS. Generalnie jednak osoba zatrudniona na etat lub opłacająca pełne składki ZUS nie może wybrać KRUS ani tym bardziej opłacać obu systemów naraz.

Dwie emerytury zamiast jednej? Tylko przy rozdzieleniu okresów ubezpieczenia

Z perspektywy emerytalnej korzystniejsze jest rozdzielenie okresów ubezpieczenia: najpierw lata pracy (ZUS), a następnie lata prowadzenia wyłącznie gospodarstwa (KRUS). Tylko taki rozdział umożliwia ewentualne uzyskanie dwóch odrębnych świadczeń – emerytury pracowniczej i rolniczej – o ile spełnione zostaną warunki każdej z nich. W praktyce oznacza to konieczność posiadania co najmniej 25 lat opłacania KRUS (niepokrywających się z ZUS), aby uzyskać pełną emeryturę rolniczą.

Jeżeli tych 25 lat nie uda się zgromadzić, okresy pracy na roli mogą jedynie nieznacznie podwyższyć emeryturę z ZUS (poprzez doliczenie tzw. okresów rolniczych do kapitału emerytalnego). Dlatego samo opłacanie podwójnych składek nie „naliczy” dwóch emerytur – nie ma prawnej możliwości, by ten sam okres zaliczono dwa razy do dwóch świadczeń.

Podsumowując: nie rekomenduję prób jednoczesnego opłacania KRUS i ZUS, ponieważ jest to sprzeczne z przepisami i nie przyniesie zamierzonych korzyści emerytalnych.

Zapomniany KRUS brata – jak nadrobić składki wstecz?

Przejdźmy teraz do omówienia sytuacji Pańskiego brata. Jako właściciel ok. 3 ha użytków rolnych (plus las), miał on od momentu nabycia ziemi obowiązek ubezpieczenia w KRUS, o ile nie podlegał innemu ubezpieczeniu społecznemu. Z przedstawionych informacji wynika, że brat od 30 lat przebywa za granicą, gdzie pracował dorywczo – prawdopodobnie więc nie opłacał żadnych polskich składek ZUS w tym czasie. W takiej sytuacji z chwilą darowizny (grudzień 2020 r.) powinien był zgłosić się do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego jako rolnik. Zgodnie z art. 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, rolnik posiadający gospodarstwo powyżej 1 ha podlega ubezpieczeniu w KRUS z mocy prawa, jeśli nie ma innego tytułu ubezpieczenia ani prawa do emerytury/renty.

Skoro brat tego obowiązku nie dopełnił, może obecnie nadrobić zaległość poprzez wsteczne zgłoszenie do KRUS i opłacenie składek za minione okresy. Obowiązujące przepisy dopuszczają złożenie wniosku o objęcie ubezpieczeniem za czas wsteczny oraz samodzielne uregulowanie należnych składek wraz z odsetkami. Innymi słowy – brat może teraz zarejestrować się w KRUS z datą wsteczną od początku 2021 r. i opłacić zaległe składki obejmujące ostatnie lata.

Kasa rolnicza nie może wprawdzie sama dochodzić tych zaległości sprzed ponad 5 lat (składki przedawniają się po 5 latach od terminu płatności), ale rolnik ma prawo dobrowolnie uregulować brakujące składki do 5 lat wstecz. W praktyce wystarczy złożyć stosowny wniosek w KRUS i wnieść zaległe kwoty z odsetkami – KRUS zwykle wylicza należność i może poprosić o oświadczenie, że brat faktycznie prowadził gospodarstwo i nie miał innego ubezpieczenia w spornym okresie. Takie uregulowanie zaległości będzie skutkować zaliczeniem wskazanych lat do jego stażu ubezpieczeniowego w KRUS, co ma istotne znaczenie dla przyszłej emerytury rolniczej.

Trzeba podkreślić, że brat powinien niezwłocznie podjąć te kroki, aby nie stracić możliwości opłacenia składek za 2021 rok – z końcem 2025 r. najstarsze zaległości (I kwartał 2021) mogą się już przedawnić. Po dopełnieniu formalności brat uzyska status rolnika ubezpieczonego w KRUS od 2020 r., a następnie będzie mógł kontynuować opłacanie bieżących składek aż do osiągnięcia wieku emerytalnego. Mając 55 lat, wciąż ma szansę na uzyskanie części uprawnień – wprawdzie do pełnej emerytury rolniczej wymagane jest 25 lat opłacania KRUS, jednak nawet krótszy okres ubezpieczenia może okazać się korzystny. Jeżeli nie zdąży uzyskać pełnych 25 lat, opłacone składki i tak nie przepadną – mogą zwiększyć jego ewentualne świadczenie z ZUS (jeśli spełni minimalny staż w systemie powszechnym) albo posłużyć do ubiegania się o emeryturę rolniczą częściową, jeśli przepisy ją przewidują.

Najważniejsze na teraz jest jednak formalne uporządkowanie statusu brata jako rolnika: rejestracja w KRUS z datą wsteczną i spłata zaległych składek zagwarantują mu łączny, niemal 5-letni okres ubezpieczenia rolniczego już na początku.

Ile to będzie kosztować? Sprawdzenie zaległych składek w praktyce

Zrozumiałe jest, że chcieliby Państwo oszacować kwotę zaległych składek KRUS (wraz z odsetkami), zanim brat podejmie decyzję o ich uregulowaniu. Niestety nie istnieje publicznie dostępny kalkulator ani baza danych, która pozwoliłaby anonimowo zweryfikować indywidualne zaległości. Wysokość składek rolniczych zmienia się co kwartał i zależy od rodzaju ubezpieczenia (wypadkowe/chorobowe oraz emerytalno-rentowe) oraz ewentualnie wielkości gospodarstwa.

Najlepszym rozwiązaniem jest bezpośredni kontakt z KRUS w celu uzyskania informacji o wysokości zaległych składek. Można udać się osobiście do placówki terenowej KRUS lub skontaktować się telefonicznie – urzędnicy często udzielają informacji o wymaganych kwotach po podaniu danych gospodarstwa. Taka rozmowa nie oznacza automatycznego wszczęcia postępowania; można zapytać orientacyjnie. KRUS ma w systemie historię ubezpieczenia i na wniosek zainteresowanego jest w stanie podać dokładną kwotę zaległości wraz z odsetkami. W praktyce szczegółowa kalkulacja zostanie sporządzona przy składaniu wniosku o retroaktywne objęcie ubezpieczeniem – wtedy KRUS wyda decyzję naliczającą składki za wskazany okres.

Podsumowując: nie ma w pełni anonimowego sposobu sprawdzenia zaległości, ale można uzyskać niezbędne informacje bez ryzyka natychmiastowych konsekwencji finansowych. Sama rozmowa z KRUS nie tworzy jeszcze żadnych obowiązków, a pozwoli przygotować się do zapłaty i świadomie zaplanować spłatę.

Rekomendacje

Darowizna ziemi została przeprowadzona prawidłowo i nie wymagała od Państwa statusu wykwalifikowanych rolników. Brat powinien dopełnić obowiązków wobec KRUS, zgłaszając się do ubezpieczenia z datą wsteczną i regulując składki – zapewni mu to cenny staż ubezpieczeniowy. Pan natomiast powinien pozostać przy ubezpieczeniu ZUS, dopóki ono Panu przysługuje, ponieważ łączenie dwóch systemów nie przyniesie dodatkowych korzyści. W razie wątpliwości co do wysokości należnych składek proponuję kontakt z KRUS, aby wcześniej poznać kwoty do zapłaty i móc zaplanować ich uregulowanie. Takie działanie pozwoli najlepiej zabezpieczyć Państwa interesy emerytalne w obecnych realiach.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego - Dz.U. 2003 nr 64 poz. 592
2. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24
3. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118