ZUS czy KRUS po darowiźnie gospodarstwa – co z emeryturą?

Darowizna ziemi od ojca a status rolnika

Samo otrzymanie ziemi rolnej w darowiźnie od rodzica nie wymaga posiadania kwalifikacji rolniczych. Wynika to z art. 2a ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego, zgodnie z którym ograniczeń dotyczących nabywania nieruchomości rolnych nie stosuje się m.in. do nabycia przez osobę bliską zbywcy. Dzieci darczyńcy mieszczą się w tej kategorii.

To jednak nie oznacza jeszcze, że każda osoba, która stała się właścicielem gruntu rolnego, automatycznie podlega KRUS. Dla ubezpieczenia rolniczego znaczenie ma nie sam akt własności, ale spełnienie ustawowych warunków z ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Kiedy właściciel ziemi podlega KRUS?

Zgodnie z art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników rolnikiem jest pełnoletnia osoba fizyczna zamieszkująca i prowadząca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym. Z kolei art. 7 ust. 1 tej ustawy przewiduje objęcie rolnika ubezpieczeniem wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim, a art. 16 ust. 1 – ubezpieczeniem emerytalno-rentowym, jeżeli rolnik: Zbliżonym zagadnieniem jest przerwa w posiadaniu gospodarstwa a emerytura rolnicza.

• posiada gospodarstwo rolne obejmujące obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego albo dział specjalny,
• prowadzi działalność rolniczą,
• nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu,
• nie ma ustalonego prawa do emerytury albo renty.

W praktyce oznacza to, że samo formalne posiadanie 3 ha ziemi i 2 ha lasu nie zawsze wystarczy. KRUS bada także, czy dana osoba rzeczywiście prowadzi działalność rolniczą na własny rachunek. Jeśli grunt faktycznie jest użytkowany przez inną osobę, a właściciel stale przebywa za granicą i nie prowadzi gospodarstwa, ocena może być inna i zależy od konkretnych okoliczności.

W opisanej sytuacji istotne jest również to, że las sam w sobie nie przesądza o podleganiu KRUS. Dla podstawowego statusu rolnika liczą się przede wszystkim użytki rolne i faktyczne prowadzenie działalności rolniczej.

Czy brak wykształcenia rolniczego ma znaczenie?

Nie dla KRUS. Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników nie uzależnia statusu rolnika od posiadania szkoły rolniczej czy kursów. Kwalifikacje rolnicze mają znaczenie w niektórych sprawach dotyczących obrotu ziemią rolną na gruncie ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego, ale nie są warunkiem objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników.

Dlatego odpowiedź na pytanie, czy darowizna uczyniła Państwa „rolnikami”, brzmi: dla celów własnościowych – tak, stali się Państwo właścicielami nieruchomości rolnych; dla celów KRUS – tylko wtedy, gdy spełnione są warunki z art. 6, art. 7 i art. 16 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

ZUS i KRUS jednocześnie – czy to możliwe?

Co do zasady nie. Z art. 7 ust. 1 oraz art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wynika, że rolnik nie podlega ubezpieczeniu rolniczemu, jeżeli podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu albo ma ustalone prawo do emerytury lub renty. Innym ubezpieczeniem społecznym będzie przykładowo obowiązkowe ubezpieczenie w ZUS z tytułu umowy o pracę, zlecenia albo pozarolniczej działalności gospodarczej.

Dlatego osoba zatrudniona i zgłoszona do ZUS co do zasady nie może równolegle opłacać pełnych obowiązkowych składek KRUS za ten sam okres tylko po to, by „budować” drugi staż emerytalny. Wyjątki istnieją, ale dotyczą szczególnych konfiguracji ustawowych, np. niektórych rolników prowadzących dodatkowo pozarolniczą działalność gospodarczą po spełnieniu warunków z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. To nie jest jednak swobodne łączenie ZUS i KRUS według własnego wyboru.

Jeżeli więc Pani podlega obecnie ZUS z tytułu pracy lub działalności, to co do zasady nie powinna zostać objęta obowiązkowym KRUS za ten sam czas.

Czy opłacanie ZUS i KRUS podwyższy emeryturę?

Nie działa to w taki prosty sposób. Dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. znaczenie ma przede wszystkim to, z jakiego systemu i na jakiej podstawie będzie ustalane świadczenie. Okresy nie mogą być dowolnie liczone podwójnie za ten sam czas.

Emerytura rolnicza przysługuje po spełnieniu warunków z art. 19 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, czyli po osiągnięciu wieku emerytalnego i podleganiu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez co najmniej 25 lat, z zastrzeżeniem zasad zaliczania okresów określonych w tej ustawie. Natomiast emerytura z FUS ustalana jest na podstawie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W praktyce korzyść z obu systemów może pojawić się tylko wtedy, gdy dana osoba rzeczywiście ma odrębne, prawidłowo ustalone okresy ubezpieczenia w każdym z nich i spełni warunki do danego świadczenia. Samo równoległe płacenie składek tam, gdzie ustawa na to nie pozwala, nie daje bezpiecznej przewagi.

Brat pracujący za granicą – czy może zgłosić się do KRUS wstecz?

To jest możliwe tylko wtedy, gdy w spornym okresie rzeczywiście spełniał warunki do objęcia KRUS. Najważniejsze pytania są trzy:

1. czy posiadał gospodarstwo powyżej 1 ha przeliczeniowego,
2. czy prowadził działalność rolniczą na własny rachunek,
3. czy nie podlegał w tym samym czasie innemu ubezpieczeniu społecznemu, w szczególności za granicą.

Jeżeli brat przez lata przebywał za granicą i był tam legalnie ubezpieczony z tytułu pracy, to taki tytuł może wykluczać objęcie KRUS w tym samym okresie. Wtedy nie wystarczy sama własność ziemi w Polsce. Jeżeli natomiast nie miał innego tytułu ubezpieczeniowego i spełniał przesłanki rolnika, KRUS może wydać decyzję ustalającą podleganie ubezpieczeniu za okres wsteczny.

Takie sprawy zawsze zależą od dokumentów i stanu faktycznego. KRUS może żądać wyjaśnień, oświadczeń, dokumentów dotyczących pracy za granicą, sposobu prowadzenia gospodarstwa, podatku rolnego czy zgłoszeń w innych instytucjach.

Zaległe składki KRUS i przedawnienie

Co do zasady należności z tytułu składek przedawniają się po upływie 5 lat. Dla KRUS wynika to z art. 41b ust. 10 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, który odsyła do odpowiedniego stosowania zasad przedawnienia należności składkowych. W praktyce oznacza to, że im później brat podejmie działania, tym większe ryzyko utraty możliwości skutecznego rozliczenia najstarszych okresów albo powstania sporu co do ich zaliczenia.

Nie oznacza to jednak, że można po prostu „dokupić” dowolne lata. Najpierw KRUS musi ustalić, czy brat w ogóle podlegał ubezpieczeniu w danym czasie. Dopiero konsekwencją takiego ustalenia może być naliczenie składek.

Jeżeli od darowizny minęło już kilka lat, warto działać szybko. Zwłaszcza gdy w grę wchodzą najstarsze kwartały po nabyciu ziemi.

Jak sprawdzić wysokość zaległych składek?

Nie ma publicznego, anonimowego kalkulatora, który pokaże indywidualne zaległości konkretnej osoby. Najpewniejsza droga to kontakt z właściwą placówką terenową KRUS i złożenie zapytania lub wniosku. KRUS może poinformować, jakie dokumenty są potrzebne i po ustaleniu statusu ubezpieczeniowego wyliczyć należności.

W praktyce warto przygotować:

• akt notarialny darowizny,
• dane o powierzchni użytków rolnych i podatku rolnym,
• informacje o faktycznym prowadzeniu gospodarstwa,
• dokumenty dotyczące zatrudnienia lub ubezpieczenia za granicą,
• ewentualne pełnomocnictwo, jeśli sprawę załatwia inna osoba.

Sama rozmowa informacyjna z KRUS nie oznacza jeszcze automatycznego powstania obowiązku zapłaty, ale przy formalnym wniosku trzeba liczyć się z wszczęciem postępowania wyjaśniającego i wydaniem decyzji.

Co zrobić praktycznie w opisanej sytuacji?

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak bardzo wynik sprawy zależy od faktycznego prowadzenia gospodarstwa i od tego, czy istniało inne ubezpieczenie społeczne.

FAQ

Czy sam akt notarialny darowizny oznacza obowiązkowy KRUS?

Nie zawsze. Poza własnością gruntów trzeba jeszcze spełniać warunki z art. 6, art. 7 i art. 16 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w tym prowadzić działalność rolniczą i nie mieć innego tytułu ubezpieczeniowego.

Czy można dobrowolnie płacić KRUS, gdy ma się etat i ZUS?

Co do zasady nie. Obowiązkowe ubezpieczenie w ZUS zwykle wyklucza objęcie pełnym KRUS za ten sam okres.

Czy brat może zapłacić składki KRUS za całe 5 lat wstecz?

To zależy od tego, czy KRUS uzna, że w tym czasie rzeczywiście podlegał ubezpieczeniu rolniczemu. Dodatkowo trzeba brać pod uwagę 5-letni termin przedawnienia należności składkowych.

Czy praca za granicą wyklucza KRUS w Polsce?

Bardzo często tak, jeśli w tym samym czasie istniało zagraniczne ubezpieczenie społeczne. W takich sprawach trzeba badać konkretne dokumenty i zasady koordynacji systemów.

Czy brak szkoły rolniczej przeszkadza w objęciu KRUS?

Nie. Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników nie uzależnia statusu rolnika od wykształcenia rolniczego.

Wnioski

Najbardziej ryzykowne w tej sprawie byłoby założenie, że sama darowizna ziemi automatycznie daje KRUS i pozwala po latach bezproblemowo „dokupić” staż emerytalny. Tak nie jest. Najpierw trzeba ustalić, czy po darowiźnie rzeczywiście zostały spełnione warunki ustawowe do objęcia ubezpieczeniem rolniczym, zwłaszcza przy pracy za granicą.

Pani, jako osoba objęta ZUS, co do zasady nie powinna liczyć na równoległy pełny KRUS. Brat powinien natomiast jak najszybciej sprawdzić swoją sytuację w KRUS, bo o wyniku zdecydują dokumenty dotyczące pracy za granicą, faktycznego prowadzenia gospodarstwa i przedawnienia składek.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego – Dz.U. 2003 nr 64 poz. 592
2. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników – Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24
3. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118