Mandaty karne po śmierci ukaranego – czy przechodzą na spadkobierców?

Mandat karny po śmierci ukaranego — od czego zacząć?

W pierwszej kolejności trzeba ustalić, czy pismo dotyczy rzeczywiście mandatu karnego za wykroczenie, czy innej należności określanej potocznie jako mandat. Mandat karny w rozumieniu Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia to grzywna nałożona przez uprawniony organ, np. Policję, straż miejską albo Inspekcję Transportu Drogowego.

Inaczej może być z opłatą dodatkową za przejazd bez biletu, opłatą parkingową, prywatną karą umowną albo inną należnością cywilną. Takie zobowiązania mogą być oceniane według przepisów prawa cywilnego i spadkowego, a nie według reguł dotyczących odpowiedzialności wykroczeniowej.

Dlatego po otrzymaniu zawiadomienia o zajęciu rachunku lub prawa majątkowego warto sprawdzić przede wszystkim: kto jest wierzycielem, jaki organ prowadzi egzekucję, jaki jest numer tytułu wykonawczego i jakiej dokładnie należności dotyczy sprawa.

Śmierć obwinionego przed zakończeniem sprawy wykroczeniowej

Zgodnie z art. 5 § 1 pkt 5 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia nie wszczyna się postępowania, a wszczęte umarza, gdy obwiniony zmarł. Art. 62 § 1 tego Kodeksu nakazuje uwzględniać okoliczności wyłączające orzekanie z urzędu w każdym stadium postępowania.

Oznacza to, że jeżeli osoba zmarła przed zakończeniem sprawy wykroczeniowej, organ nie powinien dalej prowadzić sprawy przeciwko niej. Dotyczy to także sytuacji, w której po odmowie przyjęcia mandatu albo po nieopłaceniu mandatu zaocznego sprawa miałaby trafić do sądu.

Jeżeli rodzina otrzyma wezwanie, zawiadomienie albo inne pismo dotyczące postępowania wykroczeniowego po śmierci ukaranego, należy przesłać organowi odpis aktu zgonu i wskazać, że zachodzi podstawa do umorzenia sprawy.

Kiedy mandat jest prawomocny?

Znaczenie ma również rodzaj mandatu. Mandat gotówkowy staje się prawomocny z chwilą zapłaty grzywny funkcjonariuszowi. Mandat kredytowany staje się prawomocny z chwilą pokwitowania odbioru przez ukaranego, a zapłata powinna nastąpić co do zasady w terminie 7 dni od przyjęcia mandatu. Mandat zaoczny staje się prawomocny dopiero z chwilą zapłaty w terminie 14 dni.

Jeżeli mandat zaoczny nie został zapłacony w terminie, organ występuje do sądu z wnioskiem o ukaranie. Gdy sprawca zmarł, dalsze prowadzenie postępowania przeciwko niemu powinno zostać zakończone z powodu śmierci obwinionego.

W przypadku mandatu kredytowanego problem wygląda inaczej: mandat może być już prawomocny, mimo że nie został opłacony. Wtedy w praktyce pojawia się pytanie nie o dalsze orzekanie, lecz o egzekucję należności wynikającej z mandatu.

Egzekucja niezapłaconego mandatu po śmierci zobowiązanego

Należności wynikające z grzywien nałożonych w drodze mandatu karnego pobiera zasadniczo właściwy naczelnik urzędu skarbowego, a w przypadku mandatów nałożonych przez organy Inspekcji Transportu Drogowego — Główny Inspektor Transportu Drogowego. Egzekucja odbywa się w trybie administracyjnym, a nie jak zwykła egzekucja cywilna prowadzona przez komornika sądowego.

Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji pozwala na stosowanie środków egzekucyjnych, w tym egzekucji z rachunku bankowego. Jeżeli organ nie wie o śmierci zobowiązanego, może więc dojść do zajęcia rachunku albo innego prawa majątkowego. Samo otrzymanie takiego pisma nie oznacza jednak, że spadkobiercy muszą zapłacić mandat z własnych środków.

W przypadku śmierci zobowiązanego postępowanie egzekucyjne umarza się, gdy obowiązek jest ściśle związany ze zobowiązanym. Kara grzywny nałożona mandatem karnym ma charakter osobisty, dlatego co do zasady nie przechodzi na spadkobierców jako typowy dług spadkowy.

Czy spadkobiercy odpowiadają za mandat zmarłego?

Spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe na zasadach prawa cywilnego, ale tylko wtedy, gdy dane zobowiązanie wchodzi do spadku. Art. 922 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że do spadku nie należą prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą.

Mandat karny za wykroczenie jest konsekwencją osobistej odpowiedzialności ukaranego. Nie jest to zwykły dług, taki jak pożyczka, faktura, czynsz czy niespłacony kredyt. Dlatego spadkobierca nie powinien być wzywany do zapłaty mandatu wyłącznie dlatego, że przyjął spadek.

Jeżeli jednak poza mandatem pojawiają się inne zobowiązania zmarłego, warto oddzielić je od sprawy wykroczeniowej. W praktyce rodzina często dostaje różne wezwania po śmierci bliskiego — w takich sytuacjach pomocny może być artykuł o tym, jak reagować na wezwanie z firmy windykacyjnej do zapłaty długu po zmarłym.

Co zrobić po zajęciu konta za mandat zmarłego?

Jeżeli bank poinformował o zajęciu rachunku albo organ egzekucyjny przesłał zawiadomienie o zajęciu prawa majątkowego, należy działać pisemnie. W piśmie warto powołać się na śmierć zobowiązanego, osobisty charakter odpowiedzialności mandatowej oraz przepisy o umorzeniu egzekucji administracyjnej.

Do pisma najlepiej dołączyć:

• odpis aktu zgonu ukaranego,
• kopię zawiadomienia o zajęciu rachunku lub prawa majątkowego,
• numer sprawy, tytułu wykonawczego albo mandatu, jeżeli wynika z pisma,
• wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego,
• wniosek o uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych, w tym zajęcia rachunku,
• wniosek o zwrot środków, jeżeli zostały pobrane już po śmierci zobowiązanego albo mimo podstaw do umorzenia.

Organ egzekucyjny powinien wydać postanowienie w sprawie umorzenia postępowania. Umorzenie postępowania egzekucyjnego powoduje uchylenie czynności egzekucyjnych, z zastrzeżeniem praw osób trzecich nabytych na skutek tych czynności.

Czy trzeba odrzucać spadek z powodu mandatów?

Sam niezapłacony mandat karny nie powinien być powodem do odrzucania spadku, ponieważ zasadniczo nie przechodzi on na spadkobierców. Odrzucenie spadku warto rozważać wtedy, gdy zmarły pozostawił inne realne długi, np. kredyty, pożyczki, zaległości czynszowe, podatki lub zobowiązania wobec firm windykacyjnych.

Jeżeli problem dotyczy długów dalszego członka rodziny, przydatne może być omówienie sytuacji, w której w grę wchodzi odrzucenie spadku po dalekim krewnym. W takich sprawach kluczowy jest termin 6 miesięcy na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, liczony od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o tytule swojego powołania do spadku.

Jeżeli spadkodawca nie zostawił majątku, a rodzina obawia się innych zobowiązań, warto przeanalizować również zasady opisane w materiale o tym, jak postępować, gdy występują długi po synu bez majątku.

Na co uważać w praktyce?

Najczęstszy błąd polega na automatycznym przyjęciu, że każde pismo po śmierci bliskiego jest bezpodstawne. Tak nie jest. Bezpodstawna będzie co do zasady egzekucja mandatu karnego jako osobistej grzywny za wykroczenie, ale inne należności mogą wchodzić do spadku.

Warto też pamiętać, że bank nie bada samodzielnie, czy mandat powinien być dalej egzekwowany. Bank wykonuje zawiadomienie o zajęciu przesłane przez organ egzekucyjny. Dlatego właściwym adresatem wniosku o umorzenie jest przede wszystkim organ prowadzący egzekucję, a nie sam bank.

Jeżeli organ odmówi umorzenia egzekucji albo utrzymuje zajęcie mimo przedstawienia aktu zgonu, należy rozważyć złożenie zażalenia na postanowienie lub innego środka prawnego wskazanego w pouczeniu. Terminy i tryb działania zależą od rodzaju pisma, dlatego w takiej sytuacji trzeba dokładnie przeczytać pouczenie.

FAQ

Czy mandat karny przechodzi na spadkobierców?

Co do zasady nie. Mandat karny jest konsekwencją osobistej odpowiedzialności za wykroczenie, więc nie powinien być traktowany jak zwykły dług spadkowy.

Czy urząd skarbowy może zająć konto za mandat po zmarłym?

Technicznie zajęcie może się zdarzyć, jeżeli organ nie wie o śmierci zobowiązanego. Po przedstawieniu aktu zgonu należy żądać umorzenia postępowania egzekucyjnego i uchylenia zajęcia.

Czy znaczenie ma to, że mandat był prawomocny?

Tak, ale nie oznacza to automatycznie odpowiedzialności spadkobierców. Jeżeli mandat był prawomocny, sprawa dotyczy już egzekucji należności. Nadal można wskazywać, że grzywna mandatowa ma charakter osobisty i egzekucja po śmierci zobowiązanego powinna zostać umorzona.

Jakie pismo złożyć do organu?

Najlepiej złożyć wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego, uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych oraz zwrot pobranych środków, jeżeli do pobrania doszło po śmierci zobowiązanego albo mimo podstaw do umorzenia. Do pisma należy dołączyć odpis aktu zgonu.

Czy trzeba płacić mandat, aby odblokować konto?

Nie należy automatycznie płacić mandatu zmarłego tylko po to, aby zakończyć sprawę. Najpierw warto złożyć dokumenty potwierdzające śmierć ukaranego i żądać umorzenia egzekucji. Zapłata przez rodzinę może utrudnić późniejsze odzyskanie pieniędzy.

Czy opłata za brak biletu też nie przechodzi na spadkobierców?

Nie zawsze. Opłata dodatkowa za przejazd bez biletu często nie jest mandatem karnym w rozumieniu przepisów o wykroczeniach. Może mieć charakter cywilny lub administracyjny, dlatego trzeba sprawdzić podstawę prawną i treść wezwania.

Czy odrzucenie spadku chroni przed mandatami zmarłego?

W sprawie samego mandatu karnego odrzucenie spadku zwykle nie jest potrzebne, bo mandat zasadniczo nie wchodzi do spadku. Odrzucenie spadku może mieć znaczenie przy innych długach zmarłego, które rzeczywiście są długami spadkowymi.

Podsumowanie

Mandaty karne po śmierci ukaranego trzeba oceniać inaczej niż zwykłe zobowiązania cywilne. Jeżeli sprawa wykroczeniowa nie została prawomocnie zakończona, śmierć obwinionego wyłącza dalsze prowadzenie postępowania. Jeżeli mandat był prawomocny, ale niezapłacony, egzekucja administracyjna powinna co do zasady zostać umorzona po wykazaniu śmierci zobowiązanego, ponieważ grzywna mandatowa ma charakter osobisty.

Najważniejsze jest szybkie ustalenie, jakiej należności dotyczy pismo, oraz przekazanie organowi aktu zgonu wraz z wnioskiem o umorzenie egzekucji i uchylenie zajęcia. Jeżeli pismo dotyczy nie mandatu karnego, lecz innego długu zmarłego, sprawę trzeba ocenić według zasad odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe.

Źródła

1. Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. — Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, w szczególności art. 5, art. 62 oraz art. 97–100 — ELI / Dziennik Ustaw.
2. Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, w szczególności art. 59 i art. 60 — ELI / Dziennik Ustaw.
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, w szczególności art. 922 — ELI / Dziennik Ustaw.