Długi partnera a wspólne gospodarstwo domowe

Wspólne gospodarstwo domowe nie zawsze oznacza wspólną odpowiedzialność

Wspólne gospodarstwo domowe to nie tylko przebywanie pod tym samym adresem. W praktyce bierze się pod uwagę wspólne zamieszkiwanie, wspólne zaspokajanie potrzeb życiowych, stałość relacji, wzajemną współpracę w codziennym prowadzeniu domu oraz to, czy jedna osoba pozostaje na utrzymaniu drugiej. Sam fakt, że partner śpi w mieszkaniu, odbiera korespondencję pod tym adresem albo pomaga w opiece nad domownikiem, nie przesądza jeszcze o wszystkich skutkach prawnych.

Aktualne pozostaje stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z 2 lutego 1996 r., sygn. II URN 56/95: „Ocena, czy osoba pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym zależy od okoliczności konkretnego przypadku, przy czym sam fakt wspólnego zamieszkiwania nie może tu mieć decydującego znaczenia”. Podobnie w orzecznictwie administracyjnym podkreśla się, że istotne jest wspólne zaspokajanie potrzeb życiowych, a nie tylko formalny adres.

Trzeba jednak odróżnić dwie sprawy. Ustalenie, że osoby prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, może mieć znaczenie np. przy świadczeniach społecznych, pomocy społecznej albo niektórych postępowaniach administracyjnych. Nie oznacza to automatycznie, że jedna osoba odpowiada za prywatne długi drugiej.

Czy konkubina albo konkubent odpowiada za długi partnera?

Co do zasady nie. W polskim prawie odpowiedzialność za dług wynika z tytułu prawnego: umowy, poręczenia, współwłasności zabezpieczonej rzeczy, przystąpienia do długu, wyroku, nakazu zapłaty, decyzji administracyjnej albo innej konkretnej podstawy ustawowej. Sam konkubinat, wspólny adres, prowadzenie domu, finansowe wspieranie partnera czy opieka nad członkiem rodziny nie tworzą takiej odpowiedzialności.

Komornik sądowy działa na podstawie tytułu wykonawczego przeciwko konkretnemu dłużnikowi. Jeżeli tytuł jest wystawiony przeciwko partnerowi, egzekucja nie może zostać skierowana do wynagrodzenia, rachunku bankowego ani majątku osoby, która nie jest dłużnikiem. Podobnie urząd skarbowy nie może ściągnąć cudzych zaległości podatkowych tylko dlatego, że podatnik mieszka z partnerką albo partnerem.

Istnieją jednak wyjątki. Odpowiedzialność może powstać, jeżeli osoba trzecia sama podpisała umowę, poręczyła dług, ustanowiła zabezpieczenie, była współdłużnikiem albo przyjęła na siebie zobowiązanie. W podatkach trzeba też pamiętać o art. 111 Ordynacji podatkowej: osoba pozostająca z podatnikiem w faktycznym pożyciu może być traktowana jak członek rodziny podatnika, ale odpowiedzialność dotyczy zasadniczo zaległości wynikających z działalności gospodarczej i wymaga stałego współdziałania w tej działalności oraz osiągania z niej korzyści. Nie jest to odpowiedzialność za sam fakt wspólnego mieszkania.

Co może zrobić komornik w mieszkaniu, w którym mieszka dłużnik?

Najczęstszy praktyczny problem nie polega na tym, że partnerka ma spłacać dług partnera, ale na tym, że komornik pojawia się pod adresem, pod którym dłużnik faktycznie mieszka lub odbiera korespondencję. Jeżeli w lokalu znajdują się rzeczy dłużnika, mogą one zostać objęte czynnościami egzekucyjnymi. Nie oznacza to jednak, że wszystkie przedmioty w mieszkaniu automatycznie uznaje się za własność dłużnika.

Zgodnie z art. 845 K.p.c. zajęciu podlegają ruchomości dłużnika będące w jego władaniu albo we władaniu wierzyciela, który skierował do nich egzekucję. Ruchomości nie powinny być zajmowane, jeżeli z ujawnionych okoliczności wynika, że nie należą do dłużnika. Rzeczy dłużnika będące we władaniu osoby trzeciej można zająć tylko w przypadkach wskazanych w ustawie, gdy osoba trzecia zgadza się na zajęcie albo przyznaje, że rzeczy należą do dłużnika.

Ważny wyjątek dotyczy alimentów. Przy egzekucji świadczeń alimentacyjnych komornik może zająć także ruchomości będące we władaniu osoby zamieszkującej wspólnie z dłużnikiem bez jej zgody, chyba że osoba ta przedstawi dowód, że ruchomości są jej własnością. W praktyce przy zaległych alimentach warto mieć pod ręką faktury, umowy, potwierdzenia przelewów, historię zakupów i inne dokumenty potwierdzające własność wartościowych rzeczy.

Jak bronić swoich rzeczy przed egzekucją komorniczą?

Jeżeli komornik zajmie rzecz należącą do osoby trzeciej, należy działać szybko. W pierwszej kolejności warto przedstawić komornikowi niebudzący wątpliwości dowód na piśmie, że zajęta rzecz nie stanowi własności dłużnika. Jeżeli dowód jest wystarczający, komornik powinien umorzyć postępowanie w niezbędnym zakresie. Nie dotyczy to jednak sytuacji, w której sam dłużnik zbył rzecz osobie trzeciej po to, aby utrudnić egzekucję.

Podstawowym środkiem ochrony jest powództwo osoby trzeciej o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji, nazywane powództwem interwencyjnym albo ekscydencyjnym. Art. 841 § 1 K.p.c. pozwala żądać zwolnienia przedmiotu, jeżeli skierowanie do niego egzekucji narusza prawa osoby trzeciej. Powództwo wnosi się przeciwko wierzycielowi, a gdy dłużnik zaprzecza prawu osoby trzeciej, również przeciwko dłużnikowi.

Termin jest krótki: powództwo można wnieść zasadniczo w terminie miesiąca od dnia dowiedzenia się o naruszeniu prawa. Jeżeli osoba trzecia złożyła skargę na zajęcie, miesięczny termin do wniesienia powództwa z art. 841 K.p.c. biegnie dla niej od dnia doręczenia postanowienia oddalającego skargę. Skarga na czynność komornika może być pomocna przy wadliwym przebiegu czynności, ale nie zastępuje powództwa o zwolnienie rzeczy spod egzekucji, gdy spór dotyczy własności.

Urząd skarbowy i egzekucja administracyjna z cudzej rzeczy

Jeżeli egzekucję prowadzi urząd skarbowy albo inny administracyjny organ egzekucyjny, osoba trzecia korzysta z odrębnej procedury. Kto nie jest zobowiązanym, a rości sobie prawa do rzeczy lub prawa majątkowego, z którego prowadzona jest egzekucja administracyjna, może zażądać wyłączenia spod egzekucji. Termin wynosi 14 dni od dnia uzyskania wiadomości o czynności egzekucyjnej skierowanej do tej rzeczy lub prawa.

Organ egzekucyjny powinien rozpoznać żądanie w terminie 14 dni od złożenia wniosku, a gdy zbadanie dowodów nie jest w tym czasie możliwe, termin może zostać przedłużony o kolejne 14 dni. Do czasu wydania postanowienia organ powinien zaniechać dalszych czynności wobec rzeczy lub prawa, których dotyczy żądanie, choć dokonane już czynności pozostają w mocy.

Jeżeli organ odmówi wyłączenia, przysługuje zażalenie. Po ostatecznej odmowie nie składa się skargi do sądu administracyjnego w tej sprawie. Osoba trzecia może natomiast żądać zwolnienia zajętego przedmiotu od egzekucji administracyjnej w trybie Kodeksu postępowania cywilnego, a do pozwu należy dołączyć postanowienie administracyjnego organu egzekucyjnego odmawiające wyłączenia.

Jak ograniczyć ryzyko nieporozumień przy wspólnym mieszkaniu?

Najlepszą ochroną jest porządek dowodowy. Właściciel mieszkania i osoby mieszkające z dłużnikiem powinny przechowywać dokumenty potwierdzające własność wartościowych przedmiotów: faktury, rachunki, umowy sprzedaży, potwierdzenia przelewów, wydruki z konta, gwarancje imienne, zdjęcia rzeczy z datą zakupu oraz korespondencję dotyczącą zakupu. Przy rzeczach bez dokumentów znaczenie mogą mieć zeznania świadków i inne okoliczności, ale dokumenty są zwykle skuteczniejsze.

Można też uporządkować relacje mieszkaniowe, np. zawrzeć realną umowę użyczenia pokoju, najmu pokoju albo spisać protokół wyposażenia lokalu. Taki dokument nie tworzy magicznej ochrony przed egzekucją i nie może być pozorny, ale pomaga wykazać, kto korzysta z jakiej części mieszkania i które rzeczy należą do właściciela lokalu. Nie warto natomiast sporządzać fikcyjnych umów ani przepisywać majątku tylko po to, aby ukryć go przed wierzycielami, bo takie działania mogą zostać zakwestionowane.

W opisanej sytuacji szczególne znaczenie ma to, że mieszkanie należy do mamy, a partner nie ma dochodów ani majątku. Jeżeli nie podpisywała Pani żadnych zobowiązań partnera, nie poręczała ich i nie współdziałała w działalności gospodarczej generującej zaległości podatkowe, samo wspólne zamieszkiwanie i pomoc życiowa nie powinny powodować odpowiedzialności za jego długi.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 767, art. 841, art. 842 i art. 845.
• Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, w szczególności art. 38–44.
• Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, w szczególności art. 111.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 2 lutego 1996 r., sygn. II URN 56/95.
• Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 27 listopada 2009 r., sygn. II SA/Lu 587/09.