Wspólne konto z ojcem a jego długi i ryzykowne transakcje

Co oznacza współwłasność rachunku bankowego?

Wspólny rachunek bankowy to rachunek prowadzony dla co najmniej dwóch osób. Zasady takiego rachunku wynikają przede wszystkim z umowy z bankiem oraz z art. 51a ust. 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Przepis ten stanowi, że rachunek oszczędnościowy, rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy oraz rachunek terminowej lokaty oszczędnościowej mogą być prowadzone dla kilku osób fizycznych, o ile strony zawrą taką umowę z bankiem.

W praktyce każdy współposiadacz rachunku ma zwykle samodzielny dostęp do całości środków i może składać dyspozycje wobec banku. Zakres tych uprawnień zależy jednak od konkretnej umowy rachunku i regulaminu banku. Dlatego pierwszym krokiem powinno być sprawdzenie, czy rachunek rzeczywiście jest rachunkiem wspólnym, a nie np. rachunkiem ojca z udzielonym Panu jedynie pełnomocnictwem.

Samo współposiadanie rachunku nie powoduje jeszcze, że staje się Pan stroną wszystkich czynności prawnych dokonywanych przez ojca poza bankiem. Jeżeli ojciec sam kupuje nieruchomość, sam podpisuje akt notarialny i sam zaciąga związane z tym zobowiązania, to co do zasady odpowiada za nie on, a nie współposiadacz rachunku.

Czy odpowiada Pan za zakup nieruchomości dokonany przez ojca?

Nie, nie dlatego, że środki przechodziły przez wspólny rachunek. O odpowiedzialności za zobowiązanie decyduje to, kto jest stroną umowy. Zgodnie z art. 353 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny zobowiązanie polega na tym, że wierzyciel może żądać świadczenia od dłużnika. Dłużnikiem jest więc ten, kto zaciągnął zobowiązanie.

Jeżeli tylko ojciec podpisał umowę sprzedaży nieruchomości albo inne dokumenty związane z zakupem, to tylko on jest nabywcą i tylko jego obciążają skutki tej czynności, w tym np. cena, koszty notarialne czy ryzyka związane ze stanem prawnym nieruchomości. Sam fakt, że płatność wyszła z rachunku wspólnego, nie czyni z Pana kupującego.

Podobnie jest z hipoteką. Hipoteka obciąża nieruchomość, a nie „osobę trzecią z racji wspólnego konta”. Jeżeli ojciec kupił nieruchomość obciążoną hipoteką, to problem dotyczy przede wszystkim nabytej nieruchomości i sytuacji prawnej jej właściciela. Nie staje się Pan z tego powodu osobistym dłużnikiem tylko dlatego, że jest Pan współposiadaczem rachunku.

Kiedy współwłaściciel rachunku odpowiada wobec banku?

Największe ryzyko dotyczy nie cudzych umów, ale samego rachunku. Jeżeli na wspólnym koncie istnieje dopuszczalne saldo debetowe, kredyt odnawialny albo bank naliczył opłaty i prowizje powodujące zadłużenie, wtedy znaczenie ma treść umowy rachunku.

Co do zasady, jeżeli kilka osób jest stroną jednego zobowiązania wobec banku, może powstać odpowiedzialność solidarna. Zgodnie z art. 366 § 1 Kodeksu cywilnego kilku dłużników może być zobowiązanych w ten sposób, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich albo od każdego z osobna. W praktyce banki przewidują w umowach wspólnych rachunków właśnie taką konstrukcję odpowiedzialności za zadłużenie rachunku.

Jeżeli więc wspólny rachunek „wejdzie na minus”, bank może dochodzić spłaty także od Pana, nawet jeśli zadłużenie faktycznie spowodował ojciec. Po spłacie całości może Pan dochodzić rozliczenia między współdłużnikami na podstawie art. 376 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli żądać od ojca zwrotu odpowiedniej części.

W Pana stanie faktycznym wskazuje Pan, że rachunek nie ma debetu. To istotnie ogranicza ryzyko wobec banku, ale go całkowicie nie usuwa. Trzeba sprawdzić, czy umowa nie przewiduje np. chwilowego salda ujemnego z tytułu opłat, prowizji, chargebacków, blokad kartowych albo rozliczeń transakcji walutowych.

Czy urząd skarbowy albo komornik może zająć wspólne konto?

Tak, to realne ryzyko. Jeżeli egzekucja jest prowadzona przeciwko ojcu, bank po otrzymaniu zajęcia może zablokować rachunek wspólny. Wynika to z mechanizmu egzekucji z rachunku bankowego, a nie z uznania Pana za dłużnika.

W egzekucji sądowej zajęcie rachunku bankowego następuje na podstawie art. 889 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Bank po otrzymaniu zawiadomienia nie dokonuje wypłat z rachunku ponad kwotę wolną albo poza zakresem dopuszczonym przepisami. W praktyce przy rachunku wspólnym często dochodzi najpierw do blokady środków, a dopiero później do sporu, jaka ich część należała do osoby trzeciej.

Jeżeli na zajętym rachunku znajdowały się także Pana pieniądze, może Pan bronić swoich praw jako osoba trzecia. W egzekucji sądowej służy temu powództwo przeciwegzekucyjne z art. 841 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis stanowi, że osoba trzecia może żądać zwolnienia zajętego przedmiotu od egzekucji, jeżeli skierowanie do niego egzekucji narusza jej prawa. Termin na wniesienie pozwu wynosi miesiąc od dnia dowiedzenia się o naruszeniu prawa – art. 841 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego.

W egzekucji administracyjnej stosuje się inny tryb. Co do zasady należy najpierw korzystać ze środków przewidzianych w ustawie z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, w tym z żądania wyłączenia spod egzekucji prawa majątkowego osoby trzeciej. Dopiero po wyczerpaniu tego etapu możliwe jest powództwo, o którym mowa w art. 842 Kodeksu postępowania cywilnego.

Największy problem praktyczny polega na dowodzie. Trzeba wykazać, że określone środki rzeczywiście należały do Pana, np. pochodziły z Pana wynagrodzenia, zwrotu podatku, sprzedaży własnej rzeczy czy oszczędności przelanych z Pana osobistego rachunku.

Czy odpowiada Pan za długi podatkowe lub inne prywatne długi ojca?

Co do zasady nie. Odpowiedzialność za cudze długi nie powstaje tylko dlatego, że ktoś jest współposiadaczem rachunku bankowego. Długi podatkowe ojca obciążają jego jako podatnika, chyba że szczególny przepis wyraźnie przewiduje odpowiedzialność osoby trzeciej. W typowej sytuacji dorosłe dziecko nie odpowiada za zobowiązania podatkowe rodzica tylko z racji wspólnego rachunku.

To samo dotyczy innych prywatnych zobowiązań ojca, np. pożyczek, zaległych faktur czy ceny zakupu nieruchomości. Wyjątek wymagałby odrębnej podstawy prawnej: poręczenia, przystąpienia do długu, przejęcia długu, współkredytobiorstwa albo dziedziczenia po śmierci dłużnika.

Jeżeli interesuje Pana także ryzyko przejęcia zobowiązań po śmierci rodzica, znaczenie mają przepisy spadkowe, zwłaszcza o prostym przyjęciu spadku, przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza i odrzuceniu spadku. Zasadniczo obecnie brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza – art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy podejrzane operacje ojca mogą wywołać skutki także dla Pana?

Tak, ale trzeba odróżnić odpowiedzialność cywilną od ryzyka operacyjnego, bankowego i karnego. Jeżeli bank zauważy transakcje mogące mieć związek z praniem pieniędzy albo finansowaniem terroryzmu, ma obowiązki wynikające z ustawy z 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Zgodnie z art. 74 tej ustawy instytucja obowiązana stosuje środki bezpieczeństwa finansowego wobec klienta, a zgodnie z art. 86 i nast. może analizować transakcje i zawiadamiać Generalnego Inspektora Informacji Finansowej. W określonych sytuacjach bank może wstrzymać transakcję lub zablokować rachunek na zasadach przewidzianych w art. 86–89 ustawy AML.

To nie oznacza automatycznie, że współposiadacz rachunku popełnił przestępstwo. Odpowiedzialność karna jest indywidualna. Przykładowo art. 299 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny penalizuje tzw. pranie pieniędzy, ale do przypisania odpowiedzialności konieczne jest ustalenie ustawowych znamion czynu, w tym świadomości i działania sprawcy. Sam formalny status współposiadacza rachunku nie wystarcza.

W praktyce jednak wspólny rachunek może spowodować, że będzie Pan pytany o źródło środków, cel transakcji, relację z ojcem i zakres własnej wiedzy. To właśnie ryzyko procesowe i dowodowe jest tutaj najistotniejsze.

Jak ograniczyć ryzyko przy wspólnym koncie?

Jeżeli nie utrzymuje Pan kontaktu z ojcem i widzi niepokojące operacje, warto działać szybko i uporządkowanie:

Jeżeli bank dopuszcza wypowiedzenie rachunku przez jednego ze współposiadaczy albo przekształcenie rachunku wspólnego w indywidualny, warto zapytać o dokładną procedurę na piśmie. Tu nie ma jednej reguły ustawowej dla wszystkich banków – duże znaczenie ma konkretna umowa.

Co zrobić, gdy środki zostały już zajęte?

Jeśli dojdzie do zajęcia wspólnego rachunku:

• ustal, czy egzekucja jest sądowa czy administracyjna,
• pobierz historię rachunku i potwierdzenia własnych wpływów,
• nie zwlekaj z reakcją, bo terminy są krótkie,
• w razie egzekucji sądowej rozważ powództwo z art. 841 Kodeksu postępowania cywilnego,
• w razie egzekucji administracyjnej najpierw korzystaj z trybu wyłączenia spod egzekucji przewidzianego w ustawie egzekucyjnej w administracji.

Jeżeli zajęcie dotyczy wynagrodzenia, świadczeń lub innych kwot objętych szczególną ochroną, trzeba dodatkowo sprawdzić przepisy o ograniczeniach egzekucji oraz charakter konkretnych wpływów. Ocena zależy wtedy od źródła pieniędzy i sposobu ich oznaczenia na rachunku.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce mogą wyglądać skutki pozostawania współposiadaczem rachunku.

FAQ

Czy współwłaściciel konta odpowiada za długi drugiego współposiadacza?

Nie za wszystkie. Nie odpowiada automatycznie za prywatne zobowiązania drugiej osoby, np. jej zakup nieruchomości czy zaległe podatki. Może natomiast odpowiadać za zadłużenie samego rachunku wobec banku, jeśli wynika to z umowy wspólnego konta.

Czy komornik może zająć całe wspólne konto?

W praktyce bank może zablokować rachunek wspólny po otrzymaniu zajęcia przeciwko jednemu współposiadaczowi. Osoba trzecia musi potem wykazywać, jaka część środków należała do niej.

Czy brak debetu całkowicie usuwa ryzyko?

Nie całkowicie. Ogranicza ryzyko odpowiedzialności wobec banku, ale nadal pozostaje ryzyko zajęcia rachunku, blokady AML lub naliczenia innych należności wynikających z umowy rachunku.

Czy warto zrezygnować ze wspólnego konta?

Jeżeli nie ma Pan kontroli nad działaniami drugiego współposiadacza, zwykle jest to rozwiązanie rozsądne. Najpierw trzeba jednak sprawdzić procedurę w banku i bezpiecznie przenieść własne środki.

Czy wspólne konto to to samo co pełnomocnictwo do konta?

Nie. Współposiadacz jest stroną umowy rachunku, a pełnomocnik działa w imieniu posiadacza rachunku w zakresie umocowania. To zasadnicza różnica dla odpowiedzialności wobec banku.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji nie ponosi Pan automatycznie odpowiedzialności za błędne lub ryzykowne decyzje majątkowe ojca tylko dlatego, że jest Pan współwłaścicielem rachunku. Realne ryzyko dotyczy głównie trzech obszarów: zadłużenia samego rachunku wobec banku, zajęcia wspólnego konta w egzekucji oraz problemów wynikających z podejrzanych operacji przechodzących przez rachunek.

Jeżeli rachunek faktycznie jest wspólny, a nie tylko objęty pełnomocnictwem, najbezpieczniej jest przeanalizować umowę z bankiem, udokumentować własne wpływy i rozważyć zakończenie współposiadania rachunku.

Źródła

• art. 51a ust. 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe
• art. 353 § 1, art. 366 § 1, art. 376 § 1, art. 1015 § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 841 § 1 i § 3 oraz art. 842, art. 889 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• ustawa z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji
• art. 74, art. 86–89 ustawy z 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu
• art. 299 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny