Zwolnienie grupowe na urlopie rodzicielskim – jakie prawa ma pracownik?

Podstawą odpowiedzi są przede wszystkim: ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy oraz ustawa z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników.

Kiedy mamy do czynienia ze zwolnieniem grupowym

Zwolnienie grupowe występuje wtedy, gdy pracodawca zatrudniający co najmniej 20 pracowników rozwiązuje stosunki pracy z przyczyn niedotyczących pracowników w liczbie wskazanej w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. Chodzi o co najmniej:

• 10 pracowników – gdy pracodawca zatrudnia mniej niż 100 pracowników,
• 10% pracowników – gdy zatrudnia co najmniej 100, ale mniej niż 300 pracowników,
• 30 pracowników – gdy zatrudnia co najmniej 300 pracowników.

Jeżeli liczby te nie są osiągnięte, możliwe jest tzw. zwolnienie indywidualne z przyczyn niedotyczących pracownika na podstawie art. 10 tej samej ustawy. Dla pracownika część skutków może być podobna, zwłaszcza w zakresie odprawy.

Ochrona na urlopie rodzicielskim

Najważniejsza kwestia jest taka, że od dnia złożenia wniosku o urlop rodzicielski do dnia zakończenia tego urlopu pracodawca co do zasady nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę. Wynika to z art. 177 § 1 oraz § 1¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, stosowanych do pracownika korzystającego z uprawnień rodzicielskich, a także z mechanizmu ochronnego przewidzianego dla urlopów związanych z rodzicielstwem.

W praktyce oznacza to, że samo objęcie pracownika planem redukcji etatów w czasie urlopu rodzicielskiego nie jest jeszcze równoznaczne ze skutecznym wypowiedzeniem umowy. Pracodawca może prowadzić procedurę reorganizacyjną, ale doręczenie wypowiedzenia w okresie ochronnym co do zasady byłoby wadliwe.

Od tej zasady istnieją wyjątki, ale są one wąskie. Chodzi przede wszystkim o sytuacje wskazane w art. 177 § 4 Kodeksu pracy, czyli ogłoszenie upadłości lub likwidacji pracodawcy. W takim przypadku ochrona jest słabsza niż przy zwykłej restrukturyzacji. Jeśli więc w Twojej sprawie nie ma formalnej upadłości ani likwidacji pracodawcy, tylko redukcja zatrudnienia, ochrona na urlopie rodzicielskim pozostaje bardzo silna.

Co po zakończeniu urlopu rodzicielskiego

Po zakończeniu urlopu rodzicielskiego ochrona przed wypowiedzeniem związana z tym urlopem wygasa. Wtedy pracodawca może wręczyć wypowiedzenie, jeżeli nadal istnieją przyczyny niedotyczące pracownika uzasadniające rozwiązanie umowy.

Jeżeli masz zaległy albo bieżący urlop wypoczynkowy, istotny jest art. 163 § 3 Kodeksu pracy w związku z art. 182^1g Kodeksu pracy. Z tych przepisów wynika, że po urlopie macierzyńskim pracownicy udziela się na jej wniosek urlopu wypoczynkowego bezpośrednio po tym urlopie, a regulację tę stosuje się odpowiednio także po urlopie rodzicielskim. W praktyce oznacza to, że możesz złożyć wniosek o wykorzystanie urlopu wypoczynkowego bezpośrednio po urlopie rodzicielskim, a pracodawca powinien go uwzględnić.

To rozwiązanie bywa korzystne, bo odsuwa faktyczny powrót do pracy i pozwala wykorzystać urlop w naturze zamiast otrzymywać dopiero ekwiwalent po rozwiązaniu umowy. Trzeba jednak pamiętać, że sam urlop wypoczynkowy po zakończeniu urlopu rodzicielskiego nie przywraca takiej samej ochrony jak urlop rodzicielski.

Czy w czasie urlopu wypoczynkowego można dostać wypowiedzenie

Co do zasady pracodawca nie może wypowiedzieć umowy w czasie urlopu pracownika, ponieważ zabrania tego art. 41 Kodeksu pracy. Trzeba jednak uwzględnić przepis szczególny dla zwolnień z przyczyn niedotyczących pracowników. Zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. wypowiedzenie pracownikom stosunków pracy w sytuacjach, o których mowa w art. 41 Kodeksu pracy, jest dopuszczalne w czasie urlopu trwającego co najmniej 3 miesiące, a także w czasie innej usprawiedliwionej nieobecności, jeżeli upłynął już okres uprawniający pracodawcę do rozwiązania umowy bez wypowiedzenia.

Ten przepis ma znaczenie głównie przy dłuższych urlopach. Typowy urlop wypoczynkowy zwykle nie trwa 3 miesięcy, więc art. 41 Kodeksu pracy nadal może dawać ochronę przed samym doręczeniem wypowiedzenia w czasie jego trwania. Nie zmienia to jednak faktu, że po zakończeniu takiego urlopu wypowiedzenie może zostać wręczone od razu.

Czy urlop wychowawczy ochroni przed zwolnieniem

W zwykłej sytuacji pracownik korzystający z urlopu wychowawczego również jest chroniony przed wypowiedzeniem i rozwiązaniem umowy. Wynika to z art. 186⁸ § 1 Kodeksu pracy. Jednak przy zwolnieniach z przyczyn niedotyczących pracowników trzeba brać pod uwagę przepisy szczególne ustawy z dnia 13 marca 2003 r.

W praktyce samo przejście na urlop wychowawczy nie daje pewności, że pracodawca nie będzie mógł wręczyć wypowiedzenia w ramach procedury z tej ustawy. Duże znaczenie ma dokładny stan faktyczny: moment złożenia wniosku, etap procedury zwolnień, liczba pracowników objętych redukcją, a także to, czy mamy do czynienia ze zwolnieniem grupowym czy indywidualnym z przyczyn niedotyczących pracownika.

Jeżeli rozważasz taki krok, warto ocenić go indywidualnie, bo złożenie wniosku „na ostatnią chwilę” nie zawsze zapewni zamierzony efekt ochronny.

Jakie świadczenia mogą Ci przysługiwać

Jeżeli po ustaniu ochrony dojdzie do rozwiązania umowy z przyczyn niedotyczących pracownika, może przysługiwać odprawa pieniężna na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. Wysokość odprawy zależy od zakładowego stażu pracy i wynosi:

Zgodnie z art. 8 ust. 4 tej ustawy wysokość odprawy nie może przekraczać 15-krotności minimalnego wynagrodzenia za pracę obowiązującego w dniu rozwiązania stosunku pracy.

Poza odprawą może przysługiwać także:

• ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop wypoczynkowy – na podstawie art. 171 § 1 Kodeksu pracy, jeżeli urlop nie zostanie wykorzystany przed rozwiązaniem umowy,
• wynagrodzenie za okres wypowiedzenia – jeśli wypowiedzenie zostanie wręczone po zakończeniu ochrony,
• ewentualnie odszkodowanie albo roszczenie o przywrócenie do pracy, jeśli wypowiedzenie narusza przepisy – zgodnie z art. 45 § 1 Kodeksu pracy, przy czym zakres roszczeń zależy od rodzaju umowy i konkretnego naruszenia.

Wypowiedzenie zmieniające a wypowiedzenie definitywne

W sprawach restrukturyzacyjnych pracodawca czasem najpierw proponuje nowe warunki pracy lub płacy. Taki tryb przewiduje art. 42 Kodeksu pracy, a w odniesieniu do szczególnie chronionych pracowników znaczenie ma również art. 5 ust. 5 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. Trzeba jednak odróżnić wypowiedzenie zmieniające od definitywnego rozwiązania umowy.

Jeżeli otrzymasz wypowiedzenie zmieniające, trzeba dokładnie sprawdzić termin na złożenie oświadczenia o odmowie przyjęcia nowych warunków. Zgodnie z art. 42 § 3 Kodeksu pracy pracownik może do połowy okresu wypowiedzenia złożyć oświadczenie o odmowie ich przyjęcia. Brak takiego oświadczenia co do zasady oznacza akceptację nowych warunków.

Co może być dla Ciebie najbardziej korzystne

Przy opisanym stanie faktycznym najczęściej rozważa się kilka wariantów:

1. Pozostanie na urlopie rodzicielskim do końca jego trwania – daje najsilniejszą ochronę do dnia zakończenia urlopu.
2. Złożenie wniosku o urlop wypoczynkowy bezpośrednio po rodzicielskim – pozwala wykorzystać zaległe dni urlopu i odsunąć realny powrót do pracy.
3. Analiza możliwości urlopu wychowawczego – ale dopiero po sprawdzeniu, czy w konkretnej sprawie rzeczywiście da dodatkową ochronę.
4. Negocjacje z pracodawcą – np. co do terminu rozwiązania umowy, wykorzystania urlopu, zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy lub treści porozumienia stron. Trzeba jednak uważać, bo porozumienie stron może wpływać na odprawę i inne roszczenia, jeżeli zostanie źle sformułowane.

Najbezpieczniej nie podpisywać żadnego porozumienia od razu. Najpierw warto sprawdzić, czy dokument zachowuje prawo do odprawy, jaka data rozwiązania umowy jest wpisana i czy nie rezygnujesz z roszczeń wobec pracodawcy.

Zwolnienia grupowe w firmie a upadłość lub likwidacja

Jeżeli sytuacja pracodawcy zmieniłaby się z restrukturyzacji na formalną upadłość albo likwidację, ocena prawna może być inna. W takim przypadku trzeba odrębnie przeanalizować ochronę pracownika korzystającego z uprawnień rodzicielskich, bo zastosowanie ma art. 177 § 4 Kodeksu pracy. Zbliżony problem omawia także materiał o sytuacji, gdy występuje upadłość.

Jak praktycznie przygotować się do rozmowy z pracodawcą

• ustal, czy firma formalnie prowadzi zwolnienia grupowe w rozumieniu ustawy z 13 marca 2003 r.,
• sprawdź, ile dokładnie masz niewykorzystanego urlopu wypoczynkowego,
• złóż na piśmie wniosek o urlop wypoczynkowy bezpośrednio po urlopie rodzicielskim,
• nie podpisuj od razu porozumienia stron ani oświadczeń o zrzeczeniu się roszczeń,
• poproś o projekt wypowiedzenia albo porozumienia do spokojnej analizy,
• ustal swój staż pracy u tego pracodawcy pod kątem wysokości odprawy.

Podsumowanie

Jeżeli jesteś na urlopie rodzicielskim, to do czasu jego zakończenia pracodawca co do zasady nie powinien skutecznie wypowiedzieć Ci umowy o pracę. Najczęściej praktycznie korzystne jest złożenie wniosku o urlop wypoczynkowy bezpośrednio po rodzicielskim, aby wykorzystać zaległe dni i spokojnie przygotować się na dalsze kroki.

Jeżeli firma planuje redukcję etatów, warto sprawdzić również szerszy kontekst rodzinny i zawodowy, w tym planowanie opieki. O tym, co będzie najkorzystniejsze, decyduje jednak konkretny stan faktyczny: rodzaj dokumentu od pracodawcy, termin zakończenia urlopu, liczba dni urlopu wypoczynkowego, staż pracy i to, czy rzeczywiście chodzi o zwolnienie grupowe w rozumieniu ustawy.

FAQ

Czy pracodawca może zwolnić mnie podczas urlopu rodzicielskiego?

Co do zasady nie. W okresie od złożenia wniosku o urlop rodzicielski do dnia zakończenia tego urlopu działa szczególna ochrona przewidziana w Kodeksie pracy. Wyjątki dotyczą przede wszystkim upadłości lub likwidacji pracodawcy.

Czy po urlopie rodzicielskim mogę od razu wykorzystać zaległy urlop wypoczynkowy?

Tak. Wynika to z art. 163 § 3 w związku z art. 182^1g Kodeksu pracy. Wniosek o urlop wypoczynkowy bezpośrednio po urlopie rodzicielskim pracodawca powinien uwzględnić.

Czy przy zwolnieniu grupowym dostanę odprawę?

Najczęściej tak, jeżeli umowa zostanie rozwiązana z przyczyn niedotyczących pracownika i pracodawca podlega ustawie z dnia 13 marca 2003 r. Wysokość odprawy zależy od stażu pracy u tego pracodawcy.

Czy lepiej podpisać porozumienie stron?

Nie zawsze. Porozumienie stron może być korzystne tylko wtedy, gdy wprost zabezpiecza Twoje interesy, w tym odprawę, termin rozwiązania umowy i ewentualne dodatkowe świadczenia. Bez analizy dokumentu nie warto go podpisywać od razu.

Czy urlop wychowawczy zatrzyma zwolnienie?

Niekoniecznie. W zwykłych warunkach daje ochronę, ale przy zwolnieniach z przyczyn niedotyczących pracownika trzeba badać przepisy szczególne i konkretny moment złożenia wniosku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141.

2. Ustawa z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników – Dz.U. 2003 nr 90 poz. 844.