Praca za granicą, KRUS i działalność gospodarcza – konsekwencje ubezpieczeniowe

Czy można być w KRUS pracując za granicą – kiedy jest to możliwe?

Zgodnie z ustawą o ubezpieczeniu społecznym rolników, ubezpieczeniu w KRUS podlegają osoby, które nie posiadają innego tytułu do ubezpieczenia społecznego.

Co do zasady oznacza to, że podjęcie pracy za granicą – zwłaszcza na podstawie umowy o pracę – wyklucza możliwość dalszego podlegania ubezpieczeniu w KRUS.

Nie jest to jednak zasada absolutna. W niektórych przypadkach możliwe jest dalsze podleganie polskiemu systemowi, np. gdy zastosowanie ma dokument A1 lub praca ma charakter marginalny.

Praca za granicą a przepisy unijne (koordynacja systemów)

W przypadku pracy w państwach Unii Europejskiej zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (rozporządzenie nr 883/2004).

Zgodnie z zasadą lex loci laboris, osoba wykonująca pracę podlega systemowi ubezpieczeń społecznych państwa, w którym pracuje.

Oznacza to, że praca za granicą co do zasady powoduje objęcie systemem zagranicznym, a nie polskim (ZUS lub KRUS).

Znaczenie ma również charakter aktywności – inne zasady stosuje się do pracy najemnej, a inne do działalności na własny rachunek, zwłaszcza przy wykonywaniu pracy w kilku państwach jednocześnie.

Obowiązek informacyjny wobec KRUS

Zgodnie z art. 37 ustawy rolnik ma obowiązek w ciągu 14 dni poinformować KRUS o każdej zmianie mającej wpływ na podleganie ubezpieczeniu.

Brak zgłoszenia nie powoduje „utrzymania” ubezpieczenia – decyzje w tym zakresie mają charakter deklaratoryjny, czyli potwierdzają stan wynikający z przepisów.

Znaczenie orzecznictwa

W orzecznictwie sądowym podkreśla się, że:

„To, czy konkretna osoba podlega ubezpieczeniu, nie zależy od przekazania informacji organowi” (SN, I UK 130/08).

Oznacza to, że nawet brak wiedzy KRUS nie chroni przed konsekwencjami.

KRUS czy ZUS – kto nalicza składki?

W sytuacji zbiegu tytułów (np. praca za granicą i KRUS):

• KRUS może wydać decyzję o niepodleganiu ubezpieczeniu,
• ZUS – po ustaleniu podlegania – może określić obowiązek ubezpieczeniowy i naliczyć zaległe składki.

W praktyce oznacza to ryzyko objęcia ubezpieczeniem w ZUS z datą wsteczną.

Działalność gospodarcza a KRUS – kiedy jest możliwa?

Możliwe jest prowadzenie działalności gospodarczej i jednoczesne pozostanie w KRUS, ale tylko przy spełnieniu warunków:

• złożenie oświadczenia w terminie 14 dni,
• kontynuowanie działalności rolniczej,
• brak zatrudnienia na etacie,
• brak prawa do emerytury lub renty,
• nieprzekroczenie limitu podatkowego.

Brak spełnienia tych warunków powoduje przejście do systemu ZUS.

Zwrot świadczeń z KRUS – czy zawsze konieczny?

W przypadku nienależnie pobranych świadczeń mogą znaleźć zastosowanie przepisy o ich zwrocie (zarówno w ustawie systemowej, jak i ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników).

Jednak w orzecznictwie dopuszcza się stosowanie zasady proporcjonalności – nie zawsze konieczny jest pełny zwrot świadczeń.

Czy ZUS może naliczyć składki po latach?

Zgodnie z przepisami składki przedawniają się co do zasady po 5 latach.

Termin ten może zostać przerwany lub zawieszony (np. wskutek wszczęcia postępowania).

Co zrobić w takiej sytuacji – krok po kroku?

• ustalić dokładne okresy pracy za granicą,
• sprawdzić, gdzie faktycznie podlegało się ubezpieczeniu,
• zweryfikować spełnienie warunków pozostania w KRUS,
• przeanalizować przedawnienie składek,
• rozważyć złożenie wyjaśnień do KRUS lub ZUS,
• w razie potrzeby złożyć odwołanie od decyzji.

FAQ

Czy można jednocześnie pracować za granicą i być w KRUS?

Co do zasady nie, ale możliwe są wyjątki wynikające z przepisów unijnych (np. dokument A1).

Czy brak zgłoszenia chroni przed konsekwencjami?

Nie – podleganie ubezpieczeniu wynika z przepisów, a nie z faktu zgłoszenia.

Czy działalność gospodarcza pozwala zostać w KRUS?

Tak, ale tylko przy spełnieniu warunków ustawowych.

Czy zawsze trzeba zwracać świadczenia?

Nie – zależy to od okoliczności sprawy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24
2. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz.U. 1998 nr 137 poz. 887
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 26 września 2013 r., sygn. akt III AUa265/13
4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 22 listopada 2012 r., sygn. akt III AUa 522/12
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 2008 r., sygn. akt I UK 130/08