Chronione drzewo sąsiada – czy wolno obciąć gałęzie i korzenie?

Czy można obciąć gałęzie i korzenie chronionego drzewa sąsiada?

Podstawową regulacją dotyczącą drzew przekraczających granicę nieruchomości jest art. 150 Kodeksu cywilnego. Przyznaje on właścicielowi gruntu określone uprawnienia wobec korzeni, gałęzi i owoców pochodzących z sąsiedniej działki.

Przepis rozróżnia dwie sytuacje:

• Korzenie przechodzące na działkę – właściciel gruntu może je obciąć i zachować dla siebie. Art. 150 K.c. nie uzależnia tego uprawnienia od wcześniejszego wezwania sąsiada.
• Gałęzie i owoce zwieszające się nad działką – właściciel może je usunąć, ale powinien najpierw wyznaczyć sąsiadowi odpowiedni termin do samodzielnego wykonania tych czynności.

Uprawnienie do usuwania gałęzi dotyczy części przekraczających granicę działki. Nie pozwala na dowolne kształtowanie całej korony, wycinanie konarów znajdujących się wyłącznie nad nieruchomością sąsiada ani na wejście na jego grunt w celu przeprowadzenia prac według własnego uznania.

Art. 150 K.c. nie wyłącza przepisów administracyjnych o ochronie przyrody. Nawet prawidłowe wezwanie sąsiada i bezskuteczny upływ wyznaczonego terminu nie legalizują cięcia, które naruszyłoby zakazy ustanowione dla pomnika przyrody albo przepisy chroniące gatunki i ich siedliska.

Jeżeli drzewo nie ma szczególnego statusu ochronnego, szczegółowe zasady postępowania przedstawiamy w artykule dotyczącym gałęzi drzewa sąsiada na mojej działce. W przypadku drzewa chronionego konieczna jest dodatkowa analiza przepisów przyrodniczych.

Jak sprawdzić, czy drzewo sąsiada rzeczywiście jest chronione?

Nie każde stare, wysokie lub wyjątkowo okazałe drzewo jest pomnikiem przyrody. Sam wiek, obwód pnia czy przekonanie sąsiada o szczególnej wartości drzewa nie przesądzają o formalnym statusie ochronnym.

Trzeba odróżnić kilka sytuacji:

• Drzewo będące pomnikiem przyrody. Taka forma ochrony wynika z właściwego aktu ustanawiającego. Obecnie pomniki przyrody ustanawia rada gminy w drodze uchwały na podstawie art. 44 ustawy o ochronie przyrody. Mogą również obowiązywać wcześniejsze akty ustanawiające ochronę.
• Drzewo rosnące na obszarze chronionym. Znaczenie może mieć położenie na terenie parku krajobrazowego, obszaru chronionego krajobrazu, rezerwatu lub innej formy ochrony. Samo położenie na obszarze chronionym nie oznacza automatycznie, że każde drzewo jest pomnikiem przyrody. Trzeba ustalić konkretne obowiązujące zakazy.
• Drzewo stanowiące siedlisko gatunków chronionych. Nawet zwykłe drzewo może być miejscem występowania chronionych ptaków, nietoperzy, owadów lub innych organizmów. Cięcie może wtedy naruszać zakazy ochrony gatunkowej.
• Drzewo na terenie objętym ochroną konserwatorską. W określonych sytuacjach zastosowanie mogą mieć również przepisy dotyczące ochrony zabytków i związane z nimi wymagania.

Informacje o pomnikach przyrody można wstępnie sprawdzić w Centralnym Rejestrze Form Ochrony Przyrody prowadzonym przez Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska. Przy podejmowaniu decyzji o pracach trzeba jednak ustalić treść obowiązującego aktu prawnego, ponieważ sam wpis lub oznaczenie na mapie nie zastępuje przepisów ustanawiających ochronę.

Najbardziej praktycznym rozwiązaniem jest zwrócenie się do urzędu gminy albo miasta właściwego dla położenia drzewa o wskazanie aktu ustanawiającego ochronę, obowiązujących zakazów i podmiotu sprawującego nadzór nad pomnikiem przyrody.

Jakie ograniczenia obowiązują przy przycinaniu gałęzi i korzeni?

Art. 87a ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody nakazuje prowadzenie prac w obrębie korzeni, pnia i korony w sposób najmniej szkodzący drzewom.

Ile gałęzi wolno usunąć?

Co do zasady prace w obrębie korony nie mogą prowadzić do usunięcia gałęzi w wymiarze przekraczającym 30% korony, która rozwinęła się w całym okresie rozwoju drzewa. Ustawa przewiduje wyjątki dotyczące:

• usuwania gałęzi obumarłych lub nadłamanych,
• utrzymywania wcześniej uformowanego kształtu korony,
• specjalistycznych zabiegów służących przywróceniu statyki drzewa.

Ostatni rodzaj zabiegu wymaga dokumentacji, w tym fotograficznej, wykazującej konieczność jego przeprowadzenia. Dokumentację należy przechowywać przez 5 lat od końca roku, w którym wykonano zabieg.

Zgodnie z art. 87a ust. 4 i 5 ustawy usunięcie ponad 30% korony poza ustawowymi wyjątkami stanowi uszkodzenie drzewa, a ponad 50% – jego zniszczenie. Trzeba również uwzględnić wyłączenia stosowania limitu przewidziane w art. 87a ust. 6.

Nie jest to jednak reguła pozwalająca każdemu bezwarunkowo obciąć 30% gałęzi. Cięcie o mniejszym zakresie również może naruszyć zakazy dotyczące pomnika przyrody lub spowodować rzeczywistą szkodę.

Czy korzenie można usunąć bez ograniczeń?

Nie. Chociaż art. 150 K.c. dopuszcza obcinanie korzeni przechodzących z sąsiedniego gruntu bez wcześniejszego wyznaczania terminu sąsiadowi, nie upoważnia do niszczenia drzewa.

Usunięcie ważnych korzeni konstrukcyjnych może doprowadzić do utraty stabilności, pogorszenia zdrowotności, a nawet obumarcia drzewa. Nie istnieje jeden ustawowy procent korzeni, którego usunięcie zawsze jest bezpieczne. Znaczenie mają gatunek, wiek, stan zdrowotny, rozmiary i lokalizacja korzeni oraz warunki glebowe.

Przy drzewie będącym pomnikiem przyrody ingerencja w system korzeniowy wymaga szczególnej ostrożności. Nawet gdy korzeń znajduje się już na nieruchomości sąsiada, jego przecięcie może uszkodzić chroniony obiekt.

Pomnik przyrody – kiedy potrzebne jest uzgodnienie lub zezwolenie?

Jeżeli drzewo sąsiada jest pomnikiem przyrody, należy przede wszystkim zapoznać się z aktem ustanawiającym ochronę. Art. 44 ust. 2 ustawy o ochronie przyrody przewiduje, że akt ten określa między innymi cele ochrony, sprawującego nadzór oraz właściwe zakazy wybrane spośród wymienionych w art. 45 ust. 1.

Szczególne znaczenie ma zakaz niszczenia, uszkadzania lub przekształcania chronionego obiektu, jeżeli został ustanowiony dla danego pomnika przyrody. Może on ograniczać zarówno ingerencję w koronę, jak i działania uszkadzające pień czy korzenie.

Ustawa przewiduje wyjątki od zakazów. Na podstawie art. 45 ust. 2 nie dotyczą one między innymi:

• prac wykonywanych na potrzeby ochrony przyrody, po uzgodnieniu z organem ustanawiającym daną formę ochrony,
• realizacji inwestycji celu publicznego przy braku rozwiązań alternatywnych, po wymaganym uzgodnieniu,
• likwidowania nagłych zagrożeń bezpieczeństwa powszechnego i prowadzenia akcji ratowniczych.

Nie oznacza to istnienia ogólnego zezwolenia wydawanego na każde przycięcie pomnika przyrody. Trzeba rozróżnić zwykłe prace, które nie naruszają obowiązujących zakazów, od działań objętych zakazem, dopuszczalnych wyłącznie w granicach konkretnego wyjątku ustawowego.

W przypadku prac na potrzeby ochrony przyrody ustawa wymaga uzgodnienia z organem, który ustanowił daną formę ochrony. W odniesieniu do pomników przyrody ustanawianych obecnie organem tym jest rada gminy. Samo nieformalne potwierdzenie pracownika urzędu albo zgoda właściciela drzewa nie zastępuje wymaganego prawem uzgodnienia.

Jeżeli chodzi o faktyczne usunięcie całego drzewa będącego pomnikiem przyrody, sytuacja jest odmienna od pielęgnacyjnego przycinania gałęzi. Zgodnie z art. 44 ust. 3–4 zniesienie ochrony następuje w drodze uchwały rady gminy, w ustawowo określonych przypadkach, między innymi ze względu na utratę chronionych wartości lub potrzebę zapewnienia bezpieczeństwa powszechnego. Projekt takiej uchwały wymaga uzgodnienia z właściwym regionalnym dyrektorem ochrony środowiska. Zniesienie ochrony nie oznacza automatycznie, że można pominąć pozostałe wymagania dotyczące usunięcia drzewa.

Jak postępować, gdy chronione drzewo przechodzi na działkę?

Najbezpieczniejsza procedura polega na oddzielnym sprawdzeniu wymogów ochrony przyrody i załatwieniu sprawy z sąsiadem. Są to dwa różne zagadnienia – rozwiązanie jednego nie zastępuje drugiego.

Krok 1. Zbierz dokumentację drzewa i problemu

Wykonaj zdjęcia całego drzewa, przekraczających granicę gałęzi lub korzeni oraz miejsca, w którym powodują utrudnienia. Zapisz datę wykonania fotografii. Przygotuj numer działki i oznaczenie jej położenia na mapie ewidencyjnej lub innym czytelnym planie.

Jeżeli korzenie uszkadzają nawierzchnię, fundament, ogrodzenie lub instalację, udokumentuj także skutki i koszty ewentualnych napraw. Nie zakładaj jednak bez opinii specjalisty, że przyczyną każdej szkody jest właśnie sąsiednie drzewo.

Krok 2. Ustal formę ochrony i dopuszczalność prac

Zwróć się do właściwego urzędu gminy lub miasta, najlepiej do komórki odpowiedzialnej za ochronę środowiska. W piśmie wskaż lokalizację drzewa, opisz planowane cięcie i poproś o podanie:

• czy drzewo jest pomnikiem przyrody lub podlega innym szczególnym ograniczeniom,
• jaki akt prawny i jakie zakazy mają zastosowanie,
• kto sprawuje nadzór nad chronionym obiektem,
• czy planowane działania wymagają uzgodnienia oraz w jakim trybie należy je uzyskać.

Jeżeli zamierzone prace są związane z ochroną samego pomnika, trzeba ustalić możliwość zastosowania art. 45 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie przyrody. Nie można zakładać, że każda prośba o przycięcie drzewa podlega tej procedurze.

Gdy na drzewie występują gatunki chronione lub ich siedliska, może być konieczne uzyskanie odrębnego zezwolenia na odstępstwo od zakazów ochrony gatunkowej, na zasadach art. 56 ustawy o ochronie przyrody. W zależności od rodzaju czynności i gatunku właściwy jest regionalny dyrektor ochrony środowiska, a w określonych ustawą przypadkach Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska lub inny wskazany organ.

Krok 3. Oceń wpływ cięcia na drzewo

Przed ingerencją w duże konary lub istotne korzenie skorzystaj z opinii arborysty albo dendrologa. Specjalista może ocenić żywotność drzewa, jego stabilność, zagrożenia i bezpieczny zakres zabiegu.

Dokumentacja może obejmować opis stanu drzewa, fotografie, lokalizację gałęzi i korzeni, proponowany sposób wykonania cięć oraz uzasadnienie konieczności prac. W bardziej skomplikowanych sprawach przydatny jest projekt lub program zabiegów pielęgnacyjnych.

Nie każda sprawa wymaga formalnego projektu, opinii dendrologicznej czy mapy sporządzonej przez geodetę. Zakres dokumentów wynika z rodzaju planowanych prac i właściwej procedury, a nie z samego faktu sąsiedztwa drzewa.

Krok 4. Wezwij sąsiada do usunięcia gałęzi

Jeżeli chodzi o gałęzie, skieruj do właściciela sąsiedniej nieruchomości pisemne wezwanie na podstawie art. 150 K.c. Wskaż drzewo, części przekraczające granicę oraz odpowiedni termin ich usunięcia. Zaznacz, że prace powinny być wykonane zgodnie z przepisami o ochronie przyrody.

Kodeks cywilny nie określa sztywnej liczby dni. Odpowiedniość terminu zależy od okoliczności, w tym rodzaju i zakresu prac, konieczności uzyskania uzgodnień oraz warunków bezpiecznego wykonania zabiegu. W prostej sytuacji można rozważyć termin kilkunastu dni, natomiast przy pomniku przyrody potrzebny może być znacznie dłuższy okres.

Zachowaj kopię wezwania oraz potwierdzenie jego doręczenia. Pozwoli to wykazać, że sąsiad otrzymał rzeczywistą możliwość podjęcia działań.

W odniesieniu do korzeni art. 150 K.c. nie nakłada obowiązku wcześniejszego wezwania, ale przy chronionym drzewie poinformowanie sąsiada i uzgodnienie bezpiecznej metody postępowania jest szczególnie rozsądne.

Krok 5. Wykonaj wyłącznie prawnie dopuszczalne prace

Jeżeli status ochronny, zakres planowanych cięć oraz wszystkie wymagane uzgodnienia lub zezwolenia pozwalają na działanie, można przystąpić do prac z zachowaniem zasad ochrony drzewa.

Nie usuwaj większej części korony niż jest to rzeczywiście potrzebne, nie przecinaj korzeni bez rozpoznania ryzyka destabilizacji i nie prowadź robót w sposób zagrażający chronionym zwierzętom. Przy dużym drzewie wykonanie zabiegu przez wykwalifikowaną osobę ogranicza ryzyko uszkodzenia drzewa i wypadku.

Ważne: brak odpowiedzi urzędu na zwykłe zapytanie informacyjne nie oznacza milczącej zgody na naruszenie zakazów. Procedury dotyczące zgłoszenia zamiaru usunięcia całego drzewa nie należy automatycznie przenosić na przycinanie gałęzi chronionego pomnika przyrody.

Co zrobić, gdy chronione drzewo zagraża bezpieczeństwu?

Inaczej ocenia się konar przeszkadzający w korzystaniu z ogrodu, a inaczej pękający pień, nadłamany konar nad chodnikiem lub drzewo wykazujące oznaki poważnej utraty stabilności.

Jeżeli zagrożenie nie jest bezpośrednie, należy udokumentować stan drzewa, zawiadomić jego właściciela i zwrócić się o pilną ocenę do właściwego urzędu. Pomocna może być opinia dendrologiczna wskazująca, czy wystarczy pielęgnacja, zabezpieczenie korony, czy potrzebne są dalej idące działania.

Przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia trzeba przede wszystkim unikać przebywania w niebezpiecznej strefie i zawiadomić odpowiednie służby, w razie potrzeby przez numer alarmowy 112.

Art. 45 ust. 2 pkt 4 ustawy o ochronie przyrody przewiduje wyjątek dotyczący likwidowania nagłych zagrożeń bezpieczeństwa powszechnego i prowadzenia akcji ratowniczych. Wyjątek ten należy interpretować zgodnie z jego ustawowymi przesłankami. Nie każde zagrożenie dla ogrodzenia, samochodu czy pojedynczej nieruchomości automatycznie uprawnia do samodzielnej wycinki pomnika przyrody.

Jeżeli problem dotyczy starych drzew przy nieruchomościach, przydatne jest omówienie zagadnienia niebezpieczne drzewa sąsiada przy granicy. Szerzej o sytuacjach wymagających usunięcia drzew można przeczytać także w poradzie dotyczącej drzewa zagrażające bezpieczeństwu.

Ochrona ptaków i innych gatunków – czy ma znaczenie termin cięcia?

Tak. Przed wykonywaniem prac trzeba ustalić, czy drzewo nie jest miejscem występowania chronionych gatunków, ich gniazd, schronień lub siedlisk.

Przepisy o ochronie gatunkowej mogą zabraniać między innymi niszczenia gniazd, siedlisk, schronień oraz określonych form płoszenia i niepokojenia zwierząt. Zakazy te nie ograniczają się wyłącznie do okresu wiosenno-letniego.

Okres od 1 marca do 15 października jest często określany jako typowy okres lęgowy ptaków, ale rzeczywiste terminy zależą od gatunku. Nie istnieje jedna zasada pozwalająca bez ograniczeń przycinać wszystkie drzewa od 16 października.

Odstępstwa od zakazu usuwania gniazd są ograniczone do określonych przypadków przewidzianych w przepisach, a nie do dowolnych drzew na prywatnych działkach. Jeżeli planowane prace mogą naruszać zakazy, trzeba zmienić ich zakres lub termin albo ustalić możliwość uzyskania właściwego zezwolenia.

Warto pamiętać, że brak gniazda widocznego z ziemi nie przesądza o braku chronionych zwierząt. W dziuplach i szczelinach drzewa mogą znajdować się również nietoperze lub inne chronione organizmy.

Co zrobić, gdy sąsiad nie zgadza się na przycięcie drzewa?

Odmowa sąsiada nie pozbawia właściciela nieruchomości wszystkich uprawnień wynikających z prawa sąsiedzkiego. Nie oznacza jednak, że można zignorować ochronę pomnika przyrody.

Najpierw trzeba oddzielić dwa problemy:

• Spór o uprawnienia do korzystania z działki. Dotyczy relacji między właścicielami i podlega przede wszystkim przepisom Kodeksu cywilnego.
• Zakaz ingerencji w chronione drzewo. Wynika z przepisów prawa publicznego i nie znika wskutek zgody albo odmowy sąsiada.

Jeżeli występują rzeczywiste naruszenia prawa własności, można rozważyć roszczenie o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i zaniechanie naruszeń na podstawie art. 222 § 2 K.c. W odpowiednich okolicznościach znaczenie może mieć również art. 144 K.c., dotyczący zakłócania korzystania z nieruchomości sąsiednich ponad przeciętną miarę.

Nie każde zacienienie ogrodu, opadanie liści lub samo sąsiedztwo dużego drzewa wystarcza jednak do uwzględnienia takiego roszczenia. Trzeba ocenić charakter i intensywność oddziaływania, miejscowe stosunki oraz skutki dla nieruchomości.

W razie braku porozumienia sprawę cywilną rozpoznaje właściwy sąd powszechny. W pozwie należy wskazać żądanie, opisać naruszenia i przedstawić dowody. Przy chronionym drzewie szczególnie ważne jest takie sformułowanie roszczenia, aby jego wykonanie nie wymagało działania sprzecznego z przepisami o ochronie przyrody.

Jeżeli natomiast sprawa wymaga decyzji administracyjnej, na przykład w związku z ochroną gatunkową, zastosowanie ma właściwy tryb administracyjny. Od decyzji, od której przysługuje odwołanie, wnosi się je co do zasady w terminie 14 dni od doręczenia, za pośrednictwem organu, który ją wydał. Należy kierować się pouczeniem zawartym w decyzji. Zwykłe pismo informacyjne urzędu ani uchwała dotycząca pomnika przyrody nie są taką samą decyzją administracyjną i nie podlegają automatycznie identycznemu trybowi odwoławczemu.

Jakie konsekwencje grożą za nielegalne uszkodzenie chronionego drzewa?

Samowolne i nieprawidłowe cięcie może prowadzić do odpowiedzialności na kilku odrębnych podstawach.

• Odpowiedzialność cywilna. Jeżeli działanie spowoduje szkodę, właściciel drzewa może dochodzić jej naprawienia przy spełnieniu przesłanek odpowiedzialności, w szczególności na podstawie art. 415 K.c.
• Administracyjne kary pieniężne. Art. 88 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody przewiduje kary między innymi za zniszczenie drzewa oraz za uszkodzenie spowodowane pracami w obrębie korony. Wysokość kar ustala się według zasad art. 89, z uwzględnieniem przewidzianych tam wyjątków.
• Odpowiedzialność za naruszenie zakazów ochronnych. Umyślne naruszenie zakazów obowiązujących wobec pomnika przyrody może stanowić wykroczenie z art. 127 ustawy o ochronie przyrody, zagrożone aresztem albo grzywną.
• Odpowiedzialność za naruszenie ochrony gatunkowej. W zależności od czynu zastosowanie mogą mieć przepisy dotyczące chronionych roślin, zwierząt i grzybów, w tym art. 131 ustawy o ochronie przyrody. W poważniejszych przypadkach, po spełnieniu ustawowych przesłanek, znaczenie mogą mieć również przepisy Kodeksu karnego dotyczące przestępstw przeciwko środowisku.

Nie każda ingerencja w drzewo oznacza automatycznie nałożenie wszystkich tych sankcji. Odpowiedzialność zależy od konkretnego działania, skutków, statusu drzewa i przesłanek przewidzianych dla danego rodzaju naruszenia.

Najczęstsze pytania dotyczące chronionych drzew sąsiada

Czy sąsiad może wejść na moją działkę, żeby usunąć własne gałęzie?

Art. 149 K.c. przewiduje możliwość wejścia właściciela gruntu na grunt sąsiedni w celu usunięcia zwieszających się z jego drzew gałęzi lub owoców. Właściciel sąsiedniej działki może jednak żądać naprawienia wynikłej z tego szkody. Przepis nie uchyla dodatkowych wymagań dotyczących ochrony przyrody. Dla uniknięcia sporu najlepiej uzgodnić wcześniej termin i sposób przeprowadzenia prac.

Czy mogę przyciąć korzenie, które podnoszą kostkę brukową?

Art. 150 K.c. przewiduje możliwość obcięcia korzeni przechodzących na działkę. Przed ingerencją należy jednak ustalić, czy przecięcie nie uszkodzi drzewa ani nie spowoduje utraty jego stabilności. Jeżeli drzewo ma status pomnika przyrody, trzeba dodatkowo sprawdzić obowiązujące zakazy. Samo podniesienie nawierzchni nie uzasadnia automatycznie wycięcia dużych korzeni konstrukcyjnych.

A jeśli drzewo rośnie dokładnie na granicy nieruchomości?

Wówczas trzeba uwzględnić art. 154 § 1 K.c., który ustanawia domniemanie wspólnego użytku drzew i krzewów znajdujących się na granicy. Zgodnie z § 2 korzystający ponoszą wspólnie koszty ich utrzymania. Przed wykonaniem prac warto dokładnie ustalić przebieg granicy, zwłaszcza gdy położenie pnia jest sporne. Ochrona przyrody pozostaje niezależnym ograniczeniem.

Czy brak odpowiedzi sąsiada lub urzędu pozwala rozpocząć cięcie?

Bezskuteczny upływ odpowiedniego terminu wyznaczonego sąsiadowi może mieć znaczenie dla wykonywania uprawnienia z art. 150 K.c. do usunięcia gałęzi. Nie oznacza jednak zniesienia zakazów dotyczących pomnika przyrody. Brak odpowiedzi gminy na zapytanie również nie jest automatycznym zezwoleniem ani uzgodnieniem wymaganym przez ustawę. Należy poczekać na spełnienie wszystkich wymogów mających zastosowanie do planowanych prac.

Najbezpieczniejszym pierwszym działaniem jest sprawdzenie w gminie statusu drzewa i treści aktu ustanawiającego ochronę. Po ustaleniu dopuszczalnego zakresu zabiegu można odpowiednio wezwać sąsiada, przygotować dokumentację i wybrać legalny sposób usunięcia gałęzi lub korzeni. Takie postępowanie chroni zarówno własne interesy, jak i przed ryzykiem odpowiedzialności za uszkodzenie cennego drzewa.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 144, 149, 150, 154, 222 § 2 i 415.
• Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, w szczególności art. 44, 45, 52, 56, 87a, 88, 89, 127 i 131.
• Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska – informacje o pomnikach przyrody, zasadach przycinania drzew i ochronie ptaków podczas prac pielęgnacyjnych.
• Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody prowadzony przez Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska.