Zniekształcenie nazwiska w piśmie procesowym

Czy przekręcenie nazwiska w piśmie procesowym narusza dobra osobiste?

Nazwisko należy do dóbr osobistych człowieka. Wynika to wprost z art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, który wymienia nazwisko lub pseudonim w katalogu dóbr osobistych pozostających pod ochroną prawa cywilnego. Ochrona ta obejmuje nie tylko zakaz bezprawnego posługiwania się cudzym nazwiskiem, ale także prawo do prawidłowej identyfikacji osoby.

Nie oznacza to jednak, że każda literówka, przestawienie liter albo pominięcie jednego członu nazwiska automatycznie uzasadnia pozew o naruszenie dóbr osobistych. W sprawach tego rodzaju sąd bada całokształt okoliczności, a nie wyłącznie subiektywne poczucie przykrości osoby, której nazwisko zapisano błędnie.

Praktycznie istotne jest przede wszystkim to, czy zniekształcenie:

• utrudniało identyfikację osoby jako strony lub uczestnika postępowania,
• miało wydźwięk ośmieszający, obraźliwy albo poniżający,
• było powtarzane mimo wcześniejszego zwrócenia uwagi,
• mogło obiektywnie naruszyć cześć, godność lub prawo do nazwiska,
• zostało użyte w szerszym obiegu, np. w piśmie doręczanym wielu osobom.

Jeżeli w dwustronicowym piśmie procesowym pełnomocnik strony przeciwnej trzykrotnie przekręcił dwuczłonowe nazwisko przez oczywiste przestawienie liter albo błąd pisarski, a treść błędu nie ma znaczenia obraźliwego, to najczęściej będzie to oceniane jako niestaranność, a nie jako kwalifikowane naruszenie dobra osobistego. Inaczej należałoby oceniać sytuację, w której błędna wersja nazwiska tworzy słowo ośmieszające albo została użyta po to, aby zdeprecjonować stronę.

Nazwisko jako dobro osobiste

Art. 23 Kodeksu cywilnego chroni dobra osobiste człowieka, w tym zdrowie, wolność, cześć, swobodę sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnicę korespondencji, nietykalność mieszkania oraz twórczość. Katalog ten ma charakter otwarty, ale w przypadku nazwiska podstawa prawna jest szczególnie jasna, ponieważ ustawodawca wskazał je wprost.

W przypadku nazwiska naruszenie może polegać na przykład na użyciu nazwiska w sposób nieuprawniony, przypisaniu go innej osobie, celowym zniekształcaniu, posługiwaniu się nim w kontekście poniżającym albo takim użyciu błędnej formy, które realnie narusza tożsamość i społeczne postrzeganie osoby.

Warto odróżnić dwie sytuacje:

Zobacz również: naruszenie dóbr osobistych przez obraźliwą wypowiedź.

Jak sąd ocenia, czy doszło do naruszenia?

W sprawach o dobra osobiste sąd nie poprzestaje na tym, że dana osoba poczuła się urażona. W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że ocena naruszenia dobra osobistego powinna być obiektywna, a więc dokonywana z uwzględnieniem społecznego odbioru danego zachowania. Tak wskazał między innymi Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II CKN 953/00.

W praktyce oznacza to, że trzeba wykazać coś więcej niż sam fakt błędnego zapisu. Osoba dochodząca ochrony powinna pokazać, dlaczego konkretne zniekształcenie nazwiska narusza jej dobro osobiste, np. przez ośmieszenie, poniżenie, utratę powagi w postępowaniu albo realne zaburzenie identyfikacji.

Zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Powód powinien więc wykazać istnienie dobra osobistego oraz fakt jego naruszenia. Natomiast z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego wynika konstrukcja domniemania bezprawności naruszenia dobra osobistego, co oznacza, że pozwany może bronić się, wykazując brak bezprawności, np. oczywistą omyłkę, brak negatywnego kontekstu albo działanie w granicach uzasadnionej czynności procesowej.

Co zrobić przed pozwem?

Przy zwykłym błędzie w nazwisku najrozsądniej zacząć od działań procesowych i porządkowych, a nie od pozwu o ochronę dóbr osobistych. Jeżeli pismo trafiło do akt sprawy, można w kolejnym piśmie do sądu wskazać prawidłową pisownię nazwiska i poprosić, aby w dalszej korespondencji sąd oraz strony posługiwały się prawidłowym oznaczeniem.

Jeżeli błąd pochodzi od pełnomocnika strony przeciwnej, można także skierować do niego krótkie wezwanie do zaprzestania używania błędnej formy nazwiska i do sprostowania oznaczenia w dalszych pismach. Takie wezwanie ma znaczenie dowodowe, zwłaszcza gdy mimo wyraźnego zwrócenia uwagi błąd będzie powtarzany.

Elementy pisma procesowego określa art. 126 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Pismo powinno między innymi zawierać oznaczenie sądu, imiona i nazwiska lub nazwy stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników, oznaczenie rodzaju pisma, osnowę wniosku lub oświadczenia, fakty, dowody, podpis oraz wymienienie załączników. Jeżeli wadliwe oznaczenie strony powoduje, że pismo nie może otrzymać prawidłowego biegu, zastosowanie może mieć art. 130 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym przewodniczący wzywa do poprawienia, uzupełnienia lub opłacenia pisma.

Jakich roszczeń można dochodzić?

Jeżeli zniekształcenie nazwiska rzeczywiście narusza dobro osobiste, podstawowe roszczenia wynikają z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego. Osoba, której dobro osobiste zostało zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może żądać, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie.

W sprawie dotyczącej nazwiska żądania mogą obejmować na przykład:

1. zaniechanie używania nieprawidłowej formy nazwiska w dalszych pismach,
2. sprostowanie błędnego oznaczenia strony,
3. pisemne przeprosiny lub oświadczenie o prawidłowym brzmieniu nazwiska,
4. zadośćuczynienie pieniężne, jeżeli naruszenie spowodowało krzywdę,
5. zapłatę odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny.

Roszczenia pieniężne w razie naruszenia dobra osobistego wynikają z art. 24 § 1 zdanie trzecie Kodeksu cywilnego w związku z art. 448 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 448 § 1 Kodeksu cywilnego w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego albo zasądzić odpowiednią sumę na wskazany cel społeczny.

Jeżeli wskutek naruszenia powstała szkoda majątkowa, podstawą żądania jej naprawienia jest art. 24 § 2 Kodeksu cywilnego, który odsyła do zasad ogólnych odpowiedzialności odszkodowawczej.

Zobacz również: zniesławienie w artykule prasowym i odpowiedzialność za publikację.

Kogo można pozwać?

Pozwać można osobę, która dopuściła się naruszenia dobra osobistego. Jeżeli błędną formę nazwiska zawiera pismo podpisane przez profesjonalnego pełnomocnika strony przeciwnej, w pierwszej kolejności należy ustalić, kto jest autorem i nadawcą naruszającej wypowiedzi. Sam fakt, że pismo procesowe działa na rzecz strony, nie przesądza jeszcze automatycznie o odpowiedzialności strony za każdą omyłkę pisarską pełnomocnika.

Jeżeli zarzut dotyczy wyłącznie tekstu pisma podpisanego przez pełnomocnika, odpowiedzialność może być rozważana wobec osoby podpisującej pismo, o ile jej zachowanie spełnia przesłanki naruszenia dobra osobistego. W praktyce przy zwykłej literówce ryzyko procesowe po stronie powoda jest jednak znaczne.

Opłata sądowa i właściwość sądu

Sprawy o ochronę dóbr osobistych należą co do zasady do właściwości sądu okręgowego. Wynika to z art. 17 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym do właściwości sądów okręgowych należą sprawy o prawa niemajątkowe i łącznie z nimi dochodzone roszczenia majątkowe, poza wyjątkami wskazanymi w tym przepisie.

Opłata od pozwu zależy od rodzaju roszczeń. Zgodnie z art. 26 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych od pozwu o ochronę dóbr osobistych pobiera się opłatę stałą 600 zł. Jeżeli obok roszczenia niemajątkowego dochodzone jest także roszczenie pieniężne, zastosowanie ma również art. 26 ust. 2 tej ustawy, czyli pobiera się opłatę od roszczenia majątkowego. Opłata stosunkowa od roszczenia pieniężnego wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, nie mniej niż 30 zł i nie więcej niż 200 000 zł, zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Przed wniesieniem pozwu warto realnie ocenić, czy skutek naruszenia uzasadnia koszty i ryzyko procesu. W sprawach dotyczących samej omyłki pisarskiej sąd może uznać, że brak jest obiektywnego naruszenia dobra osobistego albo że działanie nie było bezprawne.

FAQ

Czy każda literówka w nazwisku narusza dobra osobiste?

Nie. Art. 23 Kodeksu cywilnego chroni nazwisko jako dobro osobiste, ale zwykła omyłka pisarska bez negatywnego kontekstu zwykle nie wystarcza do uznania naruszenia. Sąd ocenia sprawę obiektywnie i bierze pod uwagę całokształt okoliczności.

Czy mogę żądać przeprosin za przekręcenie nazwiska?

Tak, ale tylko wtedy, gdy doszło do bezprawnego naruszenia dobra osobistego. Podstawą takiego żądania jest art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego. Przy oczywistej literówce skuteczniejsze może być żądanie sprostowania, a nie przeprosin.

Czy trzeba udowodnić, że pełnomocnik działał celowo?

Nie zawsze. W sprawach o dobra osobiste istotne jest naruszenie i jego bezprawność, a nie wyłącznie zamiar sprawcy. Jednak przy błędach w nazwisku brak celowości, jednorazowość i techniczny charakter omyłki mogą przemawiać przeciwko uznaniu odpowiedzialności.

Ile kosztuje pozew o ochronę dóbr osobistych?

Od roszczenia niemajątkowego, np. o przeprosiny lub zaniechanie, opłata wynosi 600 zł na podstawie art. 26 ust. 1 pkt 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli dochodzone jest także zadośćuczynienie, trzeba doliczyć opłatę od roszczenia pieniężnego zgodnie z art. 13 ust. 1 i art. 26 ust. 2 tej ustawy.

Czy można poprosić sąd o poprawne oznaczanie nazwiska bez składania pozwu?

Tak. W toczącej się sprawie można w najbliższym piśmie procesowym lub na rozprawie wskazać prawidłowe brzmienie nazwiska i poprosić o jego konsekwentne używanie. Jeżeli błąd uniemożliwia nadanie pismu biegu, znaczenie może mieć art. 130 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Zobacz również: karykatura a ochrona wizerunku osoby fizycznej.

Źródła

• Art. 23, art. 24, art. 448 § 1 oraz art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 17 pkt 1, art. 126 § 1 oraz art. 130 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 13 ust. 1 oraz art. 26 ust. 1 pkt 3 i art. 26 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II CKN 953/00.