Odrzucenie spadku a renta rodzinna i najem mieszkania

Czy odrzucenie spadku odbiera prawo do renty rodzinnej?

Nie. Samo odrzucenie spadku po zmarłym małżonku nie powoduje utraty prawa do renty rodzinnej. Są to dwie odrębne kwestie prawne. Spadek obejmuje prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, natomiast renta rodzinna jest świadczeniem z systemu ubezpieczeń społecznych, przyznawanym uprawnionemu członkowi rodziny po spełnieniu warunków ustawowych.

Wdowiec ma prawo do renty rodzinnej na takich samych zasadach jak wdowa. Znaczenie mają przede wszystkim: uprawnienia zmarłego do świadczenia albo spełnienie przez niego warunków do emerytury lub renty, wiek, niezdolność do pracy, wychowywanie uprawnionych dzieci albo inne przesłanki wskazane w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. ZUS nie cofa renty rodzinnej tylko dlatego, że osoba uprawniona odrzuciła spadek po zmarłym.

Na rentę rodzinną mogą natomiast wpływać okoliczności właściwe dla tego świadczenia, np. osiąganie przychodu powodującego zmniejszenie albo zawieszenie renty, utrata warunków przez osobę uprawnioną albo wyłączenie z kręgu uprawnionych na własny wniosek. Nie są to jednak skutki odrzucenia spadku. Przy świadczeniach rolniczych osobno warto sprawdzić, jak odziedziczenie gospodarstwa wpływa na rentę rodzinną z KRUS.

Zrzeczenie się dziedziczenia a odrzucenie spadku

W praktyce często mówi się o zrzeczeniu się spadku po śmierci bliskiej osoby, ale prawniczo jest to nieprecyzyjne. Zrzeczenie się dziedziczenia to umowa zawierana za życia przyszłego spadkodawcy między nim a spadkobiercą ustawowym. Wymaga aktu notarialnego i dotyczy dziedziczenia po osobie, która jeszcze żyje.

Jeżeli spadkodawca już zmarł, spadkobierca nie zrzeka się dziedziczenia, lecz może spadek przyjąć albo odrzucić. Odrzucenie spadku jest jednostronnym oświadczeniem składanym po śmierci spadkodawcy. W opisanej sytuacji chodzi więc o odrzucenie spadku po żonie, a nie o zrzeczenie się spadku po niej.

Jak odrzucić spadek i jaki jest termin?

Spadkobierca ma 6 miesięcy na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Termin liczy się od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku, a więc najczęściej od dnia, w którym dowiedział się o śmierci spadkodawcy i o tym, że dziedziczy z ustawy albo z testamentu.

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo przed sądem rejonowym właściwym według miejsca zamieszkania lub pobytu osoby składającej oświadczenie. Można je także złożyć w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Do zachowania terminu wystarczy również złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia.

Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, np. w sprawie osoby małoletniej albo pozostającej pod opieką, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tej sprawie. W takich sytuacjach warto działać szybko, bo odrzucenie spadku przez jednego spadkobiercę może spowodować powołanie do spadku jego dzieci lub dalszych krewnych.

Co się stanie, jeśli spadkobierca nie złoży oświadczenia?

To najważniejsza zmiana względem starszego stanu prawnego. Obecnie brak oświadczenia w terminie 6 miesięcy oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi spadkowe jest wtedy co do zasady ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza.

Nie oznacza to jednak, że problem długów znika. Spadkobierca może nadal mieć obowiązek uporządkowania dokumentów, złożenia wykazu inwentarza, udziału w postępowaniu spadkowym i rozmów z wierzycielami. Jeżeli wiadomo, że spadek składa się głównie z długów, odrzucenie spadku może być rozwiązaniem praktycznym, ale trzeba uwzględnić skutki dla dzieci i dalszych spadkobierców.

Skutek odrzucenia spadku dla dzieci i dalszych spadkobierców

Spadkobierca, który odrzucił spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W praktyce oznacza to, że do dziedziczenia mogą zostać powołane jego dzieci, a następnie dalsi krewni według zasad dziedziczenia ustawowego. Dlatego odrzucenie spadku przez wdowca nie zawsze kończy sprawę w rodzinie.

Jeżeli do spadku zostaną powołane małoletnie dzieci, trzeba ustalić, czy w danym przypadku rodzice mogą złożyć oświadczenie w ich imieniu bez zezwolenia sądu, czy też potrzebne jest postępowanie przed sądem opiekuńczym. Zależy to od konkretnego układu rodzinnego, zakresu władzy rodzicielskiej i tego, czy odrzucenie spadku przez dziecko jest zgodne z obowiązującymi wyjątkami ustawowymi.

Czy małżonek może zostać w mieszkaniu po śmierci najemcy?

Jeżeli mieszkanie było lokalem mieszkalnym wynajmowanym przez zmarłą żonę, zastosowanie może mieć art. 691 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem w stosunek najmu po zmarłym najemcy wstępują m.in. małżonek niebędący współnajemcą lokalu, dzieci najemcy i jego współmałżonka, inne osoby, wobec których najemca był obowiązany do alimentów, oraz osoba pozostająca faktycznie we wspólnym pożyciu z najemcą.

Warunkiem jest stałe zamieszkiwanie z najemcą w tym lokalu do chwili jego śmierci. Sam meldunek nie przesądza sprawy, choć może być jednym z dowodów. Decydujące jest rzeczywiste, stałe centrum życiowe w lokalu: nocowanie, prowadzenie gospodarstwa domowego, odbieranie korespondencji, ponoszenie opłat, posiadanie rzeczy osobistych i faktyczne korzystanie z mieszkania.

Jeżeli ojciec stale mieszkał z żoną do chwili jej śmierci, powinien wstąpić w stosunek najmu z mocy prawa. W takiej sytuacji administracja nie powinna traktować go jak osoby bez tytułu prawnego tylko dlatego, że nie był głównym najemcą albo był jedynie zameldowany. Warto jednak złożyć do właściciela lub administratora lokalu pisemny wniosek o potwierdzenie wstąpienia w stosunek najmu i dołączyć akt zgonu, dokument potwierdzający małżeństwo oraz dowody stałego zamieszkiwania.

Jeżeli lokal ma szczególny charakter, np. jest lokalem służbowym, zakładowym albo przydzielonym na podstawie odrębnych regulaminów, trzeba sprawdzić umowę i przepisy właściwe dla danego zasobu mieszkaniowego. Nawet wtedy jednak usunięcie osoby z lokalu mieszkalnego nie powinno następować dowolnie. W razie sporu co do prawa do lokalu zasadniczo potrzebna jest odpowiednia procedura, a nie samo polecenie opuszczenia mieszkania.

Co powinien zrobić wdowiec w takiej sytuacji?

Najbezpieczniejsze działania praktyczne to:

• sprawdzić decyzję ZUS o rencie rodzinnej i upewnić się, że nadal są spełnione warunki do świadczenia,
• ustalić skład majątku i długów spadkowych oraz datę, od której biegnie termin 6 miesięcy,
• zdecydować, czy korzystniejsze będzie odrzucenie spadku, przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza czy inne działanie,
• uwzględnić, kto będzie dziedziczył po ewentualnym odrzuceniu spadku, zwłaszcza czy do spadku wejdą dzieci,
• złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku u notariusza albo w sądzie, jeżeli taka decyzja zostanie podjęta,
• wystąpić do administratora lub właściciela mieszkania o pisemne potwierdzenie wstąpienia w stosunek najmu, jeżeli wdowiec stale mieszkał ze zmarłą najemczynią.

FAQ

Czy odrzucenie spadku po żonie może spowodować utratę renty rodzinnej?

Nie. Odrzucenie spadku nie jest podstawą do cofnięcia renty rodzinnej. Renta rodzinna przysługuje na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z FUS, a nie na podstawie dziedziczenia.

Czy ZUS sprawdza, czy wdowiec przyjął spadek?

ZUS bada przesłanki prawa do renty rodzinnej, np. status zmarłego, wiek, niezdolność do pracy, wychowywanie dzieci albo inne warunki ustawowe. Przyjęcie lub odrzucenie spadku zasadniczo nie decyduje o prawie do renty rodzinnej.

Czy po śmierci spadkodawcy można zrzec się spadku?

Po śmierci spadkodawcy nie zawiera się umowy o zrzeczenie dziedziczenia. Można natomiast złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku. Zrzeczenie dziedziczenia jest umową notarialną zawieraną za życia przyszłego spadkodawcy.

Ile czasu jest na odrzucenie spadku?

Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. W typowej sprawie będzie to dzień uzyskania informacji o śmierci bliskiej osoby i o tym, że dana osoba dziedziczy.

Czy brak oświadczenia oznacza pełną odpowiedzialność za długi?

Nie według aktualnego stanu prawnego. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli co do zasady odpowiedzialność ograniczoną do wartości aktywów spadku. Nadal trzeba jednak ustalić skład spadku i prawidłowo reagować na żądania wierzycieli.

Czy meldunek wystarczy, aby przejąć najem mieszkania po zmarłej żonie?

Nie zawsze. Meldunek jest tylko dowodem pomocniczym. Najważniejsze jest faktyczne stałe zamieszkiwanie z najemcą w lokalu do chwili jego śmierci. Jeżeli ten warunek był spełniony, małżonek może wstąpić w stosunek najmu z mocy prawa.

Czy administracja może od razu nakazać opuszczenie mieszkania?

Jeżeli wdowiec wstąpił w stosunek najmu z mocy prawa, administracja nie powinna traktować go jak osoby bez tytułu prawnego. W razie sporu trzeba żądać pisemnego stanowiska, przedstawić dowody stałego zamieszkiwania i w razie potrzeby bronić prawa do lokalu w odpowiednim postępowaniu.

Źródła

• Kodeks cywilny - w szczególności art. 691, art. 1012-1024 oraz art. 1048-1050.
• Kodeks postępowania cywilnego - w szczególności art. 640-641.
• Prawo o notariacie - w szczególności przepisy o czynnościach notarialnych i protokołach.
• Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - w szczególności przepisy o rencie rodzinnej.
• Informacja ZUS o rencie rodzinnej.