Praca w Norwegii a emerytura z KRUS – czy można stracić świadczenie?

Czy praca za granicą automatycznie odbiera prawo do emerytury z KRUS?

Nie zawsze. Sama praca za granicą nie powoduje automatycznej utraty przyszłej emerytury rolniczej. Kluczowe jest jednak to, czy w okresie zatrudnienia za granicą nadal mogła Pani podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS.

Prawo do emerytury rolniczej określa art. 19 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Co do zasady emerytura rolnicza przysługuje ubezpieczonemu, który osiągnął wiek emerytalny oraz podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez wymagany okres. Jeżeli część wykazanego stażu przypada na okres, w którym ubezpieczenie w KRUS nie powinno trwać z powodu innego tytułu do ubezpieczeń społecznych, KRUS może ten okres wyłączyć. Powiązanym zagadnieniem jest powrót z emigracji a emerytura z Polski i z UE.

W praktyce zatem problem nie dotyczy tego, że pracowała Pani w Norwegii, lecz tego, czy przez te same lata mogła Pani skutecznie pozostawać w KRUS.

Obowiązek zgłoszenia pracy za granicą do KRUS

Tak, taki obowiązek istnieje. Zgodnie z art. 37 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników rolnik ma obowiązek, bez wezwania, w ciągu 14 dni zgłaszać Kasie okoliczności mające wpływ na podleganie ubezpieczeniu oraz zmiany tych okoliczności. Podjęcie pracy za granicą, która powoduje objęcie innym systemem ubezpieczeń społecznych, co do zasady jest właśnie taką okolicznością.

Brak zgłoszenia nie oznacza jednak, że KRUS musi uznać okres za prawidłowy. Orzecznictwo od lat przyjmuje, że o podleganiu ubezpieczeniu nie decyduje samo opłacanie składek ani brak reakcji organu, lecz rzeczywiste spełnienie ustawowych przesłanek. Dlatego KRUS może po latach wydać decyzję stwierdzającą niepodleganie ubezpieczeniu rolniczemu za określony czas.

W tym kontekście warto też pamiętać, że jeżeli potrzebuje Pani szerszego tła dotyczącego innych stanów faktycznych, pomocny może być materiał o ubezpieczeniu w KRUS a dodatkowej pracy rolnika.

Dlaczego Norwegia ma znaczenie dla KRUS?

Norwegia nie należy do Unii Europejskiej, ale uczestniczy w systemie koordynacji zabezpieczenia społecznego na podstawie Porozumienia EOG. W sprawach ustalania właściwego ustawodawstwa oraz uwzględniania okresów ubezpieczenia zastosowanie mają przede wszystkim rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia nr 883/2004.

Zasadą wynikającą z art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 jest podleganie ustawodawstwu tylko jednego państwa. Z kolei zgodnie z art. 11 ust. 3 lit. a tego rozporządzenia osoba wykonująca pracę najemną w danym państwie podlega ustawodawstwu tego państwa. Jeżeli więc była Pani legalnie zatrudniona w Norwegii i podlegała tam obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, co do zasady nie mogła Pani równolegle podlegać polskiemu obowiązkowemu ubezpieczeniu rolniczemu za ten sam okres, chyba że występował szczególny wyjątek wynikający z przepisów koordynacyjnych.

To oznacza, że KRUS może uznać norweski okres zatrudnienia za czas, którego nie wolno zaliczyć do stażu ubezpieczenia rolniczego, nawet jeżeli składki do KRUS były wtedy faktycznie wpłacane.

Czy KRUS może odjąć 10 lat pracy w Norwegii od stażu emerytalnego?

Tak, jeżeli ustali, że przez te 10 lat nie podlegała Pani ubezpieczeniu społecznemu rolników. Dla KRUS liczy się okres rzeczywistego podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, a nie samo przekonanie ubezpieczonego, że skoro płacił składki, to nabywał staż.

Sposób obliczania okresów podlegania ubezpieczeniu określa art. 21a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Jeżeli po odjęciu zakwestionowanych lat nie pozostanie wymagany okres ubezpieczenia, KRUS może odmówić prawa do emerytury rolniczej do czasu uzupełnienia brakującego stażu albo przyznać świadczenie dopiero po spełnieniu wszystkich przesłanek.

Nie można więc bezpiecznie założyć, że opłacone składki automatycznie „ratują” te lata. W razie stwierdzenia nienależnego objęcia ubezpieczeniem KRUS bada przede wszystkim stan prawny i faktyczny, a nie tylko historię wpłat.

Czy warto pominąć we wniosku fakt pracy w Norwegii?

Nie. We wniosku należy podać dane zgodne z prawdą. Zatajenie zagranicznego zatrudnienia może pogorszyć sytuację, bo jeżeli KRUS ustali ten fakt później, może uznać, że świadczenie zostało pobrane mimo istnienia okoliczności wpływających na prawo do niego.

W sprawach emerytalno-rentowych organy korzystają z wymiany informacji między instytucjami państw EOG. Jeżeli po kilku latach wystąpi Pani również o norweską emeryturę, dane o okresach zatrudnienia i ubezpieczenia mogą zostać zestawione z polską dokumentacją. Dlatego zatajanie tej okoliczności zwykle tylko odkłada problem w czasie.

Jeżeli szuka Pani pokrewnego materiału o warunkach pobierania świadczenia przy dalszym prowadzeniu gospodarstwa, zobacz także: emerytura KRUS a dalsze prowadzenie gospodarstwa rolnego.

Jakie mogą być skutki finansowe po wykryciu niezgodności?

Jeżeli KRUS najpierw przyzna emeryturę, a następnie ustali, że część okresów nie mogła zostać zaliczona do ubezpieczenia rolniczego, może:

• zmienić lub uchylić wcześniejszą decyzję w trybie właściwym dla spraw ubezpieczeniowych,
• ustalić, że świadczenie w ogóle nie przysługiwało albo przysługiwało w innej wysokości,
• zażądać zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

W sprawach wzruszania decyzji znaczenie ma m.in. art. 83a ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Natomiast zasady zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wynikają co do zasady z art. 84 tej ustawy. W zależności od stanu faktycznego badane bywa także to, czy świadczeniobiorca był prawidłowo pouczony oraz czy miał świadomość braku prawa do świadczenia.

Nie oznacza to jednak, że w każdej sprawie KRUS automatycznie zażąda pełnego zwrotu. Duże znaczenie mają konkretne dokumenty, treść pouczeń, sposób złożenia wniosku i to, czy organ mógł wcześniej zweryfikować stan faktyczny.

Czy grozi odpowiedzialność karna za niezgłoszenie pracy za granicą?

Samo niezgłoszenie zmiany sytuacji do KRUS najczęściej skutkuje przede wszystkim konsekwencjami ubezpieczeniowymi i finansowymi. Nie można jednak kategorycznie wykluczyć ryzyka odpowiedzialności karnej, jeżeli doszłoby do świadomego wprowadzenia organu w błąd dla uzyskania świadczenia. Taka ocena zależy już od konkretnych okoliczności, treści dokumentów i zachowania wnioskodawcy.

Dlatego bezpieczniej jest działać otwarcie i skorygować sytuację, niż liczyć na to, że zagraniczny staż nie wyjdzie na jaw. W wielu sprawach szczere ujawnienie stanu faktycznego pozwala ograniczyć dalsze ryzyka dowodowe i finansowe.

Co zrobić praktycznie przed złożeniem wniosku o emeryturę z KRUS?

Najrozsądniejszy plan działania jest następujący:

1. Ustalić dokładne daty pracy w Norwegii oraz to, czy była Pani tam objęta obowiązkowym systemem ubezpieczeń społecznych.
2. Zebrać dokumenty potwierdzające okresy zatrudnienia i ubezpieczenia za granicą.
3. Złożyć do KRUS wniosek zgodny z prawdą, bez pomijania okresu pracy w Norwegii.
4. W razie potrzeby wystąpić o informację lub zaświadczenia z instytucji norweskiej.
5. Po decyzji KRUS ocenić, czy istnieją podstawy do odwołania do sądu.

Jeżeli dokumentacja w KRUS jest niepełna lub część okresów w gospodarstwie trzeba dodatkowo wykazywać, przydatny może być również artykuł: jak udowodnić pracę w gospodarstwie bez dokumentów KRUS.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak podobne zasady działają w praktyce, ale każda sprawa zależy od dokładnych dat, rodzaju zatrudnienia i dokumentów z zagranicy.

FAQ

Czy pobieranie kiedyś emerytury z Norwegii zablokuje emeryturę z KRUS?

Samo nabycie prawa do norweskiej emerytury w przyszłości nie blokuje automatycznie polskiej emerytury rolniczej. Problem dotyczy przede wszystkim tego, czy okres pracy w Norwegii można zaliczyć do stażu w KRUS.

Czy opłacone składki do KRUS za okres pracy w Norwegii wystarczą, aby zaliczyć ten czas do stażu?

Nie zawsze. Jeżeli w tym samym czasie podlegała Pani obowiązkowemu systemowi ubezpieczenia w Norwegii, samo opłacanie składek do KRUS może nie wystarczyć do uznania tego okresu za prawidłowy staż rolniczy.

Czy KRUS może sprawdzić pracę za granicą po wielu latach?

Tak. Wymiana informacji między instytucjami zabezpieczenia społecznego jest możliwa również po latach, zwłaszcza gdy ubezpieczony składa wnioski o świadczenia w różnych państwach.

Czy lepiej samemu zgłosić problem do KRUS przed złożeniem wniosku?

Z reguły tak. Ujawnienie pełnego stanu faktycznego jest bezpieczniejsze niż zatajenie pracy za granicą, bo zmniejsza ryzyko zarzutu pobrania świadczenia na podstawie nieprawdziwych danych.

Co zrobić, jeśli KRUS odmówi emerytury?

Po doręczeniu decyzji można rozważyć odwołanie do sądu za pośrednictwem KRUS. W takiej sprawie kluczowe są dokumenty potwierdzające rzeczywisty przebieg ubezpieczenia w Polsce i za granicą.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników – ISAP
2. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – ISAP
3. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego
4. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia nr 883/2004
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 26 września 2013 r., III AUa 265/13
6. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 22 listopada 2012 r., III AUa 522/12
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 21 listopada 2012 r., III AUa 743/12
8. Postanowienie Sądu Najwyższego z 11 marca 2008 r., I UK 130/08
9. Wyrok Sądu Najwyższego z 5 sierpnia 2020 r., I UK 37/19