Podszywanie się pod Ciebie w internecie – co zrobić krok po kroku

Podszywanie się pod inną osobę – kiedy jest to przestępstwo?

W opisanej sytuacji nie jest prawdą, że brak szkody materialnej automatycznie wyklucza odpowiedzialność sprawcy. Jeżeli ktoś podszywa się pod inną osobę, wykorzystując jej wizerunek, dane osobowe albo inne dane, za pomocą których jest ona publicznie identyfikowana, może odpowiadać karnie na podstawie art. 190a § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.

Zgodnie z art. 190a § 2 Kodeksu karnego odpowiedzialności podlega ten, kto podszywając się pod inną osobę, wykorzystuje jej wizerunek, inne jej dane osobowe lub inne dane, za pomocą których jest ona publicznie identyfikowana, w celu wyrządzenia jej szkody majątkowej lub osobistej.

W praktyce szkoda osobista może polegać np. na naruszeniu dobrego imienia, poczuciu upokorzenia, stresie, naruszeniu prywatności, utracie zaufania znajomych lub kontaktów zawodowych. Nie trzeba więc wykazywać, że sprawca zarobił pieniądze albo że ofiara straciła konkretną kwotę.

Jeżeli oprócz samego podszywania dochodzi do uporczywego nękania, możliwe jest też badanie sprawy pod kątem art. 190a § 1 Kodeksu karnego. O tym, kiedy mamy do czynienia z nękaniem jako odrębnym czynem, przeczytasz szerzej w materiale o art. 190a K.k..

W podobnych sprawach znaczenie ma to, czy profil, zdjęcia, opis, wiadomości lub sposób komunikacji pozwalają odbiorcom uznać, że to naprawdę Ty. Nie zawsze musi chodzić o pełne imię i nazwisko. Czasem wystarczy zestaw danych: fotografia, miejscowość, konto społecznościowe, charakterystyczne informacje o pracy, rodzinie albo znajomych.

Jakie prawa są naruszane poza odpowiedzialnością karną?

Poza prawem karnym w grę wchodzi także ochrona cywilna. Wizerunek, cześć, prywatność i dobre imię mogą być dobrami osobistymi chronionymi przez art. 23 i art. 24 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Na tej podstawie można żądać m.in. zaniechania naruszeń, usunięcia skutków naruszenia, przeprosin, a w odpowiednich przypadkach także zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny.

Jeżeli sprawca wykorzystał Twoje zdjęcie, znaczenie ma też art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zgodnie z którym rozpowszechnianie wizerunku co do zasady wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej, chyba że zachodzi jeden z ustawowych wyjątków. W przypadku fałszywego profilu taki wyjątek zwykle nie występuje.

Jeżeli w treściach publikowanych przez sprawcę pojawiają się pomówienia, obraźliwe opisy albo fałszywe zarzuty, sprawa może dodatkowo zahaczać o inne przestępstwa internetowe, w tym zniesławienie lub zniewagę – ale to zawsze wymaga oceny konkretnej treści.

Co zrobić od razu – praktyczna kolejność działań

Najlepiej działać równolegle na kilku poziomach. W takich sprawach czas ma znaczenie, bo profil lub wiadomości mogą szybko zniknąć.

Jak zabezpieczyć dowody, żeby zgłoszenie było skuteczne?

W praktyce najczęstszym problemem nie jest sam brak podstawy prawnej, lecz brak dobrze zebranych dowodów. Dlatego warto przygotować:

• zrzuty ekranu całego profilu, w tym nazwy użytkownika, zdjęcia profilowego, opisu i aktywności,
• link do profilu i do konkretnych postów lub wiadomości,
• daty i godziny ujawnienia naruszeń,
• wiadomości od osób, które dały się wprowadzić w błąd lub rozpoznały Twoje zdjęcia,
• listę świadków, którzy widzieli profil lub korespondowali z podszywającym się,
• potwierdzenia zgłoszeń do Facebooka lub innej platformy,
• jeżeli sprawa wywołała skutki zdrowotne – dokumentację medyczną lub psychologiczną, ale tylko gdy rzeczywiście istnieje.

Nie musisz „na siłę” dokumentować szkody psychicznej tylko dlatego, że policjant tak zasugerował. Taka dokumentacja może być pomocna w niektórych sprawach, lecz nie jest warunkiem koniecznym do przyjęcia zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

Gdzie zgłosić sprawę?

Możesz złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na Policji albo bezpośrednio w prokuraturze. Wynika to z art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, zgodnie z którym każdy, dowiedziawszy się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję.

Przestępstwo z art. 190a § 2 Kodeksu karnego jest ścigane na wniosek pokrzywdzonego – tak stanowi art. 190a § 4 Kodeksu karnego. To bardzo ważne: samo opisanie sprawy może nie wystarczyć, jeśli z pisma nie będzie jasno wynikał wniosek o ściganie sprawcy. W zawiadomieniu najlepiej więc wprost napisać, że wnosisz o ściganie sprawcy.

Jeżeli funkcjonariusz nie chce przyjąć zgłoszenia ustnie, złóż zawiadomienie na piśmie w prokuraturze rejonowej właściwej dla miejsca zamieszkania albo miejsca popełnienia czynu. W piśmie opisz:

• kiedy zauważyłaś fałszywy profil,
• jakie zdjęcia i dane wykorzystano,
• w jaki sposób sprawca się pod Ciebie podszywa,
• na czym polega szkoda osobista,
• jakie dowody dołączasz,
• że wnosisz o ściganie sprawcy na podstawie art. 190a § 4 Kodeksu karnego.

Czy serwis internetowy powinien usunąć fałszywy profil?

Tak, równolegle do działań karnych warto skorzystać z procedury zgłoszeniowej samej platformy. Serwisy społecznościowe mają własne formularze dotyczące podszywania się pod inną osobę, naruszenia prywatności i wykorzystania wizerunku. W zgłoszeniu dobrze powołać się na to, że konto narusza Twoje dane identyfikujące oraz wprowadza użytkowników w błąd co do tożsamości.

Jeżeli platforma nie reaguje, zachowaj potwierdzenia zgłoszeń. Mogą być później przydatne jako dowód, że próbowałaś ograniczyć skutki naruszenia. W zależności od stanu faktycznego możliwe są też wątki związane z ochroną danych osobowych, ale sama ocena, czy doszło do naruszenia przepisów RODO, wymaga przeanalizowania, kto i w jakim celu przetwarza dane.

Czy możesz dochodzić zadośćuczynienia lub przeprosin?

Tak, ale to zależy od skali naruszenia i od tego, czy da się ustalić sprawcę. Na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego możesz domagać się zaniechania naruszeń i usunięcia ich skutków, np. przeprosin. Jeżeli doszło do zawinionego naruszenia dobra osobistego, możliwe jest także dochodzenie zadośćuczynienia pieniężnego na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego.

Jeśli tożsamość sprawcy nie jest jeszcze znana, postępowanie karne bywa najskuteczniejszą drogą do ustalenia danych osoby stojącej za kontem.

Co, jeśli policja odmówi wszczęcia postępowania?

Jeżeli po złożeniu zawiadomienia otrzymasz postanowienie o odmowie wszczęcia dochodzenia albo o umorzeniu postępowania, możesz je zaskarżyć. Co do zasady pokrzywdzonemu przysługuje zażalenie na postanowienie o odmowie wszczęcia lub umorzeniu – na podstawie art. 306 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.

W zażaleniu warto wskazać, że organ błędnie pominął możliwość wystąpienia szkody osobistej, nie zabezpieczył dowodów z internetu albo nieprawidłowo ocenił, czy sprawca posłużył się danymi pozwalającymi na identyfikację pokrzywdzonego.

Przykłady

Poniżej dwa typowe scenariusze pokazujące, jak te zasady działają w praktyce.

FAQ

Czy do zgłoszenia muszę udowodnić konkretną stratę finansową?

Nie. Przy art. 190a § 2 Kodeksu karnego wystarczy także cel wyrządzenia szkody osobistej, np. naruszenia reputacji, prywatności lub wywołania upokorzenia.

Czy samo użycie mojego zdjęcia bez nazwiska też może być karalne?

Tak, jeżeli z okoliczności wynika, że odbiorcy mogą Cię rozpoznać. Znaczenie ma nie tylko imię i nazwisko, ale cały zestaw danych identyfikujących.

Czy mam zgłaszać sprawę na Policję czy do prokuratury?

Możesz do obu organów. Jeśli Policja bagatelizuje sprawę, praktycznie bezpieczniej bywa złożenie pisemnego zawiadomienia bezpośrednio do prokuratury rejonowej.

Czy muszę dołączyć opinię psychologa?

Nie zawsze. Taka dokumentacja może pomóc, jeśli rzeczywiście doszło do rozstroju zdrowia lub silnych skutków psychicznych, ale nie jest warunkiem przyjęcia zawiadomienia.

Czy mogę żądać usunięcia profilu jeszcze przed zakończeniem sprawy karnej?

Tak. Należy równolegle zgłosić konto samej platformie i żądać jego zablokowania lub usunięcia z powodu podszywania się i bezprawnego wykorzystania wizerunku.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553, w szczególności art. 190a § 1, § 2 i § 4.

2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 304 § 1 oraz art. 306 § 1 pkt 1 i 2.

3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 23, art. 24 § 1 i art. 448.

4. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w szczególności art. 81 ust. 1.