Mąż zaciągnął kredyty za plecami żony, jak zabezpieczyć siebie i dzieci?

Długi małżonka – czy druga strona musi płacić?

Przede wszystkim należy wyjaśnić, jak prawo polskie reguluje odpowiedzialność małżonków za długi zaciągane przez jedno z nich. Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym (K.r.o.) oraz utrwaloną praktyką, zobowiązania finansowe zaciągnięte przez jednego małżonka bez zgody drugiego co do zasady obciążają wyłącznie majątek osobisty tego małżonka. Innymi słowy, kredyty zaciągnięte samodzielnie przez męża Pana córki stanowią jego osobisty dług – Pana córka nie jest formalnie dłużnikiem i bank nie może domagać się od niej spłaty tych należności.

Wierzyciel (bank, w którym małżonek córki ma konto) nie ma również prawa kierować egzekucji do majątku wspólnego małżonków bez uprzedniego uzyskania pisemnej zgody Pana córki na zaciągnięcie takiego zobowiązania. Jeżeli małżonka (Pana córka) nie wyrażała zgody na zaciągnięcie przez męża omawianych kredytów – a wszystko wskazuje, że tak właśnie było – to brak jest podstaw, by odpowiadała za ten dług swoim majątkiem osobistym lub majątkiem wspólnym małżeńskim.

W praktyce oznacza to, że ewentualna egzekucja długu może być prowadzona wyłącznie z majątku należącego do męża Pana córki (np. z jego wynagrodzenia za pracę, z dochodów z działalności gospodarczej czy z przedmiotów stanowiących jego wyłączną własność). Nie można natomiast sięgać do majątku wspólnego bez wskazanej zgody – sąd nadaje klauzulę wykonalności przeciwko drugiemu małżonkowi tylko wtedy, gdy wierzyciel przedstawi dokument z podpisem tego małżonka, potwierdzający zgodę na dług.

Od powyższej zasady istnieje wąski wyjątek dotyczący tzw. zobowiązań zaciąganych w celu zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny. Zgodnie z art. 30 § 1 K.r.o., jeżeli jedno z małżonków zaciągnie takie typowe zobowiązanie rodzinne, oboje małżonkowie odpowiadają za nie solidarnie – nawet jeśli dług powstał bez wiedzy drugiego małżonka. Do kategorii „zwykłych potrzeb rodziny” zalicza się podstawowe wydatki związane z codziennym utrzymaniem rodziny, m.in. koszty żywności, odzieży, mieszkania, opłat za media czy podstawowej opieki zdrowotnej.

Przykładowo, gdyby mąż zaciągnął pożyczkę na bieżące opłacenie czynszu lub zakup niezbędnych artykułów dla dzieci, wówczas wierzyciel mógłby żądać spłaty od obojga małżonków. Jednak w opisanej sytuacji wysokość i charakter kredytów (rzędu kilkuset tysięcy złotych) wyraźnie wskazują, że nie służyły one zwykłym, codziennym potrzebom rodziny, lecz raczej innym celom (być może osobistym zobowiązaniom lub inwestycjom męża). Dla porównania, w opisach eksperckich wskazuje się, że nawet kredyt konsumencki w kwocie 20 000 zł przeznaczony na prywatny zakup (np. luksusowego sprzętu elektronicznego) nie jest uważany za wydatek konieczny dla rodziny – i w takiej sytuacji odpowiada za niego wyłącznie małżonek, który go zaciągnął.

Wobec tego Pana córka ma silne argumenty, by twierdzić, że przedmiotowe kredyty są wyłącznie długami jej męża, za które ona nie ponosi odpowiedzialności.

Kiedy długi jednego małżonka zagrażają całej rodzinie?

Problem może pojawić się w momencie ewentualnej niewypłacalności męża – dlatego już teraz warto podjąć kroki zabezpieczające Pana córkę i dzieci na przyszłość. Poniżej omawiam działania prawne, które są w tej sytuacji najbardziej zasadne i korzystne.

Rozdzielność majątkowa – tarcza ochronna dla żony i dzieci

Po pierwsze, zalecam rozważenie ustanowienia rozdzielności majątkowej między Pana córką a jej mężem. Obecnie – jak można założyć – małżonków łączy wspólność ustawowa, co oznacza, że wszelkie dochody osiągane przez oboje w trakcie małżeństwa wchodzą do ich majątku wspólnego. Choć – jak wspomniano – wierzyciel nie może prowadzić egzekucji z majątku wspólnego bez zgody małżonka, to istnienie wspólnoty majątkowej w sytuacji ukrytych długów stwarza ryzyko i komplikacje. Ustanowienie rozdzielności spowoduje, że od chwili jej wprowadzenia przyszłe dochody i nabywane składniki majątku Pana córki nie będą już objęte wspólnotą z mężem, co zapewni dodatkową ochronę przed ewentualnymi roszczeniami.

Rozdzielność majątkową można ustanowić na dwa sposoby: polubownie, poprzez umowę majątkową małżeńską (tzw. intercyzę) zawartą u notariusza, albo sądownie – na podstawie wyroku sądu. W aktualnej sytuacji, biorąc pod uwagę okoliczności przemocy domowej oraz utratę zaufania, bardziej realne wydaje się wystąpienie do sądu z pozwem o ustanowienie rozdzielności majątkowej. Zgodnie z art. 52 § 1 K.r.o. sąd może orzec przymusową rozdzielność w razie wystąpienia ważnych powodów. W praktyce za taki powód uznaje się m.in. sytuację, gdy dalsze trwanie wspólnoty majątkowej zagraża interesom majątkowym jednego z małżonków lub dobru rodziny. Tajemne zaciąganie wysokich długów, zwłaszcza w połączeniu z przemocą domową, z pewnością można przedstawić jako ważny powód – dowodzi to rażącego braku lojalności finansowej i narażenia rodziny na poważne problemy. W orzecznictwie podkreśla się wprost, że nierozważne zadłużanie majątku wspólnego lub zaciąganie zobowiązań mogących obciążyć rodzinę stanowi przesłankę ustanowienia rozdzielności.

Procedura sądowa wymaga złożenia pozwu (w tym przypadku przez Pana córkę) i wykazania istnienia ważnych powodów. Należy powołać opisane okoliczności: ukrycie znacznych kredytów, kłamstwa męża, a także fakt posiadania „Niebieskiej Karty”, dokumentującej przemoc. Te elementy łącznie wskazują na poważny rozkład pożycia i ryzyko dalszych nadużyć finansowych. Sąd po uwzględnieniu powództwa orzeka rozdzielność z datą wskazaną w wyroku. Z reguły jest to data wydania wyroku, choć w wyjątkowych przypadkach możliwe jest ustanowienie rozdzielności z datą wsteczną – np. gdy małżonkowie od dawna nie prowadzą wspólnego gospodarstwa. Jeśli Pana córka faktycznie mieszkała dotąd z mężem, sąd najpewniej orzeknie rozdzielność od dnia wyroku. Od tego momentu wszelkie nowe długi męża nie będą mogły w żaden sposób obciążać Pana córki – jej dochody i nabywany majątek będą odrębne. Ustanowienie rozdzielności zabezpiecza także przyszłość dzieci: majątek tworzony przez Pana córkę nie wejdzie ani do potencjalnej egzekucji, ani do spadku po zadłużonym mężu (o czym mowa dalej). Dodam, że wyrok o rozdzielności staje się skuteczny z chwilą uprawomocnienia, a sprawę można – przy odpowiednim uzasadnieniu – rozpoznać w trybie pilnym ze względu na dobro rodziny.

W razie niespodziewanej gotowości współpracy ze strony męża możliwe jest też ustanowienie rozdzielności majątkowej umownie, w formie aktu notarialnego. Taka umowa działa jednak tylko na przyszłość – nie może mieć skutku wstecznego. W praktyce oznacza to, że kredyty z 2023 r. i tak pozostałyby jego osobistym długiem, natomiast intercyza zabezpieczyłaby Pana córkę przed przyszłymi zobowiązaniami męża. Mając jednak na uwadze opisane zachowanie męża (zaprzeczanie i unikanie wyjaśnień), szanse na dobrowolne podpisanie intercyzy wydają się niewielkie – co tym bardziej uzasadnia drogę sądową.

Oddzielne konto i brak zgody na spłatę – najprostsze zabezpieczenia

Po drugie, niezależnie od kwestii rozdzielności, Pana córka powinna zadbać o pełne oddzielenie swoich finansów od finansów męża. W praktyce oznacza to założenie własnego rachunku bankowego do wypłaty wynagrodzenia (jeśli dotąd korzystali ze wspólnych kont lub pełnomocnictw) i unikanie finansowania spłaty jego kredytów ze swoich środków. Ponieważ długi te są wyłączną odpowiedzialnością męża, wszelkie próby przerzucania ciężaru spłaty na Pana córkę powinny być konsekwentnie odpierane. Należy pamiętać, że ewentualna egzekucja komornicza może objąć wynagrodzenie męża, lecz nie może objąć wynagrodzenia Pana córki ani jej osobistego konta bankowego. Gdyby doszło do zajęcia rachunku wspólnego, Pana córka może żądać zwolnienia połowy środków przypadających na nią, a nawet – powołując się na brak zgody na dług – całkowitego uchylenia zajęcia. Warto więc wcześniej uporządkować kwestie finansowe, aby ograniczyć ryzyko niezamierzonego „wciągnięcia” środków Pana córki do egzekucji męża. Dobrym krokiem jest także zgromadzenie dowodów potwierdzających, że kredyty zostały zaciągnięte bez jej wiedzy (np. pisma z banku odmawiające informacji, korespondencja z mężem). Dokumenty te mogą być przydatne w sporze z wierzycielem lub w postępowaniu o rozdzielność.

Czy dzieci odziedziczą długi ojca?

Po trzecie, należy rozważyć perspektywę długoterminową, w tym kwestię dziedziczenia długów przez dzieci. Małoletnie dzieci nie odpowiadają za zobowiązania ojca obecnie, ale problem mógłby pojawić się w przyszłości, gdyby – nie daj Boże – mąż Pana córki zmarł, pozostawiając niespłacone kredyty. Zgodnie z prawem spadkowym, długi przechodzą na spadkobierców wraz z majątkiem. Spadkobiercami ustawowymi byliby przede wszystkim dzieci i Pana córka jako małżonka (o ile nie orzeczono by do tego czasu rozwodu). Można się jednak przed tym zabezpieczyć. Prawem przewidziano możliwość odrzucenia spadku albo przyjęcia go z dobrodziejstwem inwentarza (czyli z ograniczeniem odpowiedzialności do wartości aktywów spadkowych). Termin na złożenie oświadczenia wynosi sześć miesięcy od chwili dowiedzenia się o powołaniu do spadku. Co do zasady, jeśli oświadczenie nie zostanie złożone, prawo przewiduje automatyczne przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, co już samo w sobie ogranicza ryzyko. Niemniej w praktyce – dla pełnego bezpieczeństwa – rekomenduje się aktywne odrzucenie spadku w imieniu własnym oraz (za zgodą sądu rodzinnego) w imieniu małoletnich dzieci, jeśli okaże się, że masa spadkowa obejmuje wyłącznie długi. Zapewni to, że dzieci nie będą musiały w przyszłości spłacać zadłużenia ojca. Warto znać tę procedurę już teraz i w razie potrzeby skorzystać z pomocy prawnej.

Przemoc, „Niebieska Karta” i rozwód – kiedy warto postawić granicę

Po czwarte, w kontekście przemocy domowej potwierdzonej „Niebieską Kartą”, zasadne może być podjęcie dalej idących kroków, w tym wniesienie pozwu o rozwód z orzeczeniem o winie męża. Choć rozumiem, że kluczowe pytanie dotyczy kwestii finansowych, to jednak połączenie przemocy i poważnych nadużyć finansowych wskazuje na głęboki rozkład pożycia. Rozwód powoduje definitywne ustanie wspólności majątkowej (z dniem uprawomocnienia się wyroku), co ostatecznie eliminuje ryzyko obciążania Pana córki przyszłymi długami męża. Trzeba natomiast pamiętać, że rozwód nie zwalnia z odpowiedzialności za wcześniej zaciągnięte długi wspólne lub zaciągnięte na zwykłe potrzeby rodziny. W omawianej sytuacji jednak takie długi nie występują – kredyty są osobiste. Rozwód byłby więc przede wszystkim formalnym zakończeniem relacji i zabezpieczeniem Pana córki na przyszłość. Jeśli w majątku wspólnym znajdują się istotne aktywa (np. dom, mieszkanie, samochód), to choć wierzyciele męża nie mogą ich zająć bez zgody Pana córki, to po rozwodzie udział męża w tych składnikach może stać się przedmiotem egzekucji. Dlatego już na etapie rozwodu lub bezpośrednio po nim warto rozważyć podział majątku w sposób zabezpieczający dobro rodziny – np. przyznanie kluczowych składników Pana córce za odpowiednią spłatą, z uwzględnieniem osobistych długów męża. Są to kwestie przyszłe, ale warto mieć je na uwadze, planując strategię prawną.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
4. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej - Dz.U. 2005 nr 180 poz. 1493