Czy zięć może zabronić teściowej wejścia do domu?

Współwłasność mieszkania a prawo do odwiedzin

Jeżeli mieszkanie albo dom należy do obojga małżonków, każdy z nich jest uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej i do korzystania z niej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem przez drugiego współwłaściciela. Wynika to wprost z art. 206 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.

Oznacza to, że córka jako współwłaścicielka co do zasady może zapraszać do domu swoją matkę, zwłaszcza gdy odwiedziny są związane z pomocą w codziennym funkcjonowaniu. Drugi współwłaściciel nie ma automatycznie prawa wprowadzić jednostronnego „zakazu wstępu” dla każdej osoby bliskiej żony tylko dlatego, że sam tego nie chce.

Podstawą prawa właściciela do korzystania z rzeczy jest również art. 140 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Trzeba jednak pamiętać, że przy współwłasności uprawnienia każdego właściciela ograniczają analogiczne prawa drugiego współwłaściciela.

Jeżeli konflikt dotyczy także tego, kto może mieszkać lub przebywać w domu po rozstaniu małżonków, warto porównać tę sytuację z problemem: prawo do przebywania.

Czy zięć może sam zakazać wejścia teściowej?

Co do zasady nie, jeżeli córka rzeczywiście zgadza się na wizyty matki i ma prawo korzystać z lokalu jako współwłaścicielka albo współposiadaczka. W takiej sytuacji teściowa nie jest osobą „wdzierającą się” do cudzego domu, lecz gościem zaproszonym przez osobę uprawnioną.

Inaczej może być wtedy, gdy:

• córka nie wyraża zgody na wizyty,
• między współwłaścicielami zapadły konkretne ustalenia albo orzeczenia dotyczące sposobu korzystania z domu,
• wizyty przeradzają się w awantury, groźby lub przemoc,
• dochodzi do wejścia siłowego albo pozostawania w lokalu mimo wyraźnego żądania opuszczenia skierowanego przez osobę uprawnioną w danych okolicznościach.

Jeżeli mąż próbuje siłowo odcinać żonę od mieszkania lub rodziny, podobny problem omawia też materiał: żona wyrzuciła męża.

Naruszenie miru domowego - kiedy naprawdę grozi?

Przestępstwo naruszenia miru domowego reguluje art. 193 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny. Zgodnie z tym przepisem karze podlega ten, kto wdziera się do cudzego domu, mieszkania, lokalu, pomieszczenia albo ogrodzonego terenu albo wbrew żądaniu osoby uprawnionej miejsca takiego nie opuszcza.

W praktyce najważniejsze są dwie kwestie:

• czy wejście nastąpiło wbrew woli osoby uprawnionej,
• czy dana osoba pozostała w lokalu mimo wyraźnego żądania opuszczenia miejsca.

W orzecznictwie przyjmuje się, że „wdarcie się” oznacza przełamanie woli osoby uprawnionej, a nie tylko pokonanie przeszkody fizycznej. Tak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 9 maja 2018 r., sygn. V KK 406/17.

Jeżeli więc teściowa wchodzi za zgodą córki będącej współwłaścicielką, samo wejście co do zasady nie powinno wypełniać znamion z art. 193 Kodeksu karnego. Ryzyko pojawia się natomiast wtedy, gdy sytuacja jest sporna co do tego, kto i w jakim zakresie był uprawniony do wyrażenia zgody, albo gdy po wejściu dochodzi do odmowy opuszczenia lokalu mimo żądania i w warunkach konfliktu.

Znaczenie zgody córki i jej stanu zdrowia

Najważniejsze w opisanej sprawie jest ustalenie, czy córka może swobodnie i świadomie decydować o kontaktach z matką. Jeżeli tak, jej wola powinna być respektowana. Sam fakt znacznej niepełnosprawności nie oznacza automatycznie braku zdolności do podejmowania decyzji życiowych.

Jeżeli jednak stan zdrowia córki uniemożliwia komunikowanie woli albo istnieją poważne wątpliwości, czy działa swobodnie, sprawa wymaga ostrożniejszej oceny. Wtedy nie należy opierać się wyłącznie na stanowisku zięcia lub innych domowników. W praktyce znaczenie mogą mieć:

• dokumentacja medyczna,
• orzeczenie o niepełnosprawności,
• relacje świadków,
• informacje od lekarza, pielęgniarki środowiskowej, pracownika socjalnego,
• to, czy córka ma ustanowionego opiekuna, kuratora lub pełnomocnika.

Jeżeli spór dotyczy również ograniczania relacji rodzinnych z dzieckiem, pomocny może być materiał o tym, czy można zabronić odwiedzin u rodziców.

Kiedy odmowa wpuszczenia może świadczyć o przemocy lub zaniedbaniu?

Samo jednorazowe niewpuszczenie teściowej nie oznacza jeszcze popełnienia przestępstwa. Jeżeli jednak zięć systemowo izoluje córkę od rodziny, uniemożliwia jej kontakt z osobami wspierającymi albo blokuje pomoc potrzebną z powodu choroby lub niepełnosprawności, sytuacja może nabrać poważniejszego znaczenia prawnego.

W zależności od faktów w grę mogą wchodzić między innymi:

• przemoc domowa w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej,
• przestępstwo znęcania się z art. 207 § 1 albo § 1a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny,
• narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu z art. 160 § 1-3 Kodeksu karnego, jeśli brak pomocy realnie zagraża zdrowiu lub życiu,
• niewykonanie obowiązku troski i opieki w sensie faktycznym, jeżeli osoba zależna pozostaje bez niezbędnego wsparcia.

Art. 207 § 1a Kodeksu karnego przewiduje surowszą odpowiedzialność za znęcanie się nad osobą nieporadną ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny. Nie każda odmowa kontaktu będzie jednak od razu znęcaniem się. Potrzebny jest konkretny materiał wskazujący na długotrwałe udręczenie, izolowanie, poniżanie albo zaniedbywanie.

Jak reagować w praktyce?

Jeżeli córka chce kontaktu z matką, najlepiej zacząć od działań spokojnych i dowodowych:

1. ustalić z córką, najlepiej w formie możliwej do wykazania, że życzy sobie odwiedzin i pomocy,
2. unikać wizyt połączonych z awanturą, przepychankami lub wejściem siłowym,
3. gromadzić dowody izolowania córki, np. wiadomości, nagrania zgodne z prawem, relacje świadków, dokumentację medyczną,
4. w razie zagrożenia zdrowia albo życia wzywać policję lub pogotowie,
5. zawiadomić ośrodek pomocy społecznej lub centrum usług społecznych właściwe dla miejsca zamieszkania córki,
6. złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, jeżeli zachowanie zięcia wykracza poza zwykły konflikt rodzinny.

W sprawach mieszkaniowych czasem potrzebna jest też ocena, czy dana osoba nie stała się faktycznie niechciany lokator, ale ten wariant dotyczy innych stanów faktycznych niż zwykłe odwiedziny członka rodziny.

Jakie instytucje mogą pomóc?

W zależności od sytuacji można zwrócić się do:

Czego nie robić?

Nie warto wchodzić do mieszkania siłą, wymieniać zamków, zabierać rzeczy domowników ani prowokować konfrontacji. Nawet jeśli moralnie sytuacja wydaje się oczywista, działania „na własną rękę” mogą obrócić się przeciwko osobie, która chce pomóc.

W szczególności nie należy:

• wchodzić do domu pod nieobecność domowników bez wyraźnej zgody osoby uprawnionej,
• pozostawać w lokalu mimo wyraźnego żądania opuszczenia, jeśli sytuacja jest konfliktowa i nie ma natychmiastowego zagrożenia zdrowia lub życia,
• eskalować sporu przy osobie chorej lub zależnej,
• opierać całej strategii wyłącznie na ustnych ustaleniach bez żadnych dowodów.

FAQ

Czy współwłaściciel może zapraszać do domu swoją matkę bez zgody drugiego małżonka?

Co do zasady tak, ponieważ art. 206 Kodeksu cywilnego daje każdemu współwłaścicielowi prawo współposiadania i korzystania z rzeczy wspólnej. Granicą są prawa drugiego współwłaściciela oraz konkretne okoliczności, np. awantury lub ustalony sposób korzystania z lokalu.

Czy teściowa może odpowiadać za naruszenie miru domowego?

Tak, ale nie automatycznie. Ryzyko z art. 193 Kodeksu karnego pojawia się wtedy, gdy dochodzi do wejścia wbrew woli osoby uprawnionej albo do pozostawania w lokalu mimo żądania jego opuszczenia.

Czy niewpuszczanie matki do niepełnosprawnej córki jest przestępstwem?

Niekoniecznie w każdym przypadku. Jeżeli jednak odmowa ma charakter długotrwały, prowadzi do izolacji, zaniedbania albo cierpienia osoby zależnej, mogą wchodzić w grę przepisy o przemocy domowej, znęcaniu się z art. 207 Kodeksu karnego albo narażeniu na niebezpieczeństwo z art. 160 Kodeksu karnego.

Gdzie zgłosić izolowanie osoby z niepełnosprawnością?

W pierwszej kolejności do policji lub ośrodka pomocy społecznej, a przy podejrzeniu przestępstwa także do prokuratury. Gdy zagrożone jest zdrowie albo życie, należy wezwać pomoc natychmiast.

Czy znaczna niepełnosprawność oznacza brak prawa do decydowania o odwiedzinach?

Nie. O tym, czy dana osoba może wyrażać własną wolę, decyduje jej rzeczywisty stan, a nie samo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Każdą sprawę trzeba ocenić indywidualnie.

Podsumowanie

Jeżeli córka jest współwłaścicielką mieszkania i chce spotykać się z matką, zięć co do zasady nie może samodzielnie i skutecznie zakazać takich odwiedzin. Kluczowe są jednak fakty: rzeczywista zgoda córki, sposób przebiegu wizyt oraz to, czy nie dochodzi do przemocy, izolacji albo zaniedbania osoby zależnej.

Gdy sprawa dotyczy osoby z poważną niepełnosprawnością, nie warto ograniczać się do rodzinnej kłótni o „wpuszczanie lub niewpuszczanie”. Jeżeli istnieje ryzyko krzywdzenia córki, trzeba działać dowodowo i instytucjonalnie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
3. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej - Dz.U. 2005 nr 180 poz. 1493
4. Wyrok Sądu Najwyższego z 9.05.2018 r., V KK 406/17, LEX nr 2500546