Obowiązki nauczyciela specjalnego a opieka nad uczniem

Zakres obowiązków nauczyciela specjalnego

Zakres obowiązków nauczyciela szkoły specjalnej nie wynika z jednego przepisu, lecz z kilku źródeł: umowy o pracę lub aktu mianowania, przydziału czynności, statutu szkoły, arkusza organizacyjnego, przepisów Karty Nauczyciela, przepisów prawa oświatowego, zaleceń z orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego oraz indywidualnego programu edukacyjno-terapeutycznego ucznia.

Podstawowa norma znajduje się w art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela. Przepis ten zobowiązuje nauczyciela do rzetelnego realizowania zadań związanych z powierzonym stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły: dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą, w tym zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę.

Z kolei art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela wskazuje, że w ramach czasu pracy nauczyciel wykonuje zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze prowadzone bezpośrednio z uczniami albo na ich rzecz, inne zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych szkoły oraz czynności związane z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym.

Oznacza to, że nauczyciel specjalny nie jest wyłącznie osobą prowadzącą lekcje. Jego praca obejmuje także opiekę, wspieranie samodzielności ucznia, współpracę z rodzicami i specjalistami, realizację zaleceń z dokumentacji ucznia oraz działania wychowawcze. Nie oznacza to jednak, że każda czynność fizyczna lub pielęgnacyjna może być mu zlecona bez ograniczeń.

Czynności opiekuńcze, pielęgnacyjne i higieniczne

W szkołach i ośrodkach specjalnych pomoc uczniowi w czynnościach samoobsługowych może być elementem codziennej opieki. Dotyczy to zwłaszcza uczniów z niepełnosprawnością intelektualną, ruchową, sprzężoną albo z chorobami przewlekłymi. Trzeba jednak odróżnić zwykły nadzór i pomoc wychowawczą od czynności wymagających znacznego wysiłku fizycznego, intymnych czynności higienicznych, przenoszenia ucznia, dźwigania lub czynności, które ze względu na stan zdrowia nauczyciela są dla niego przeciwwskazane.

Art. 68 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe nakłada na dyrektora obowiązek wykonywania zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom i nauczycielom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę. Natomiast art. 10 ust. 1 pkt 1 tej ustawy zobowiązuje organ prowadzący szkołę do zapewnienia warunków działania szkoły, w tym bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki.

Jeżeli więc uczeń wymaga regularnego przenoszenia, asekuracji, zmiany pieluchomajtek, pomocy przy toalecie albo odpoczynku w pozycji leżącej, dyrektor powinien zorganizować te czynności tak, aby były bezpieczne dla ucznia i pracowników. W praktyce oznacza to potrzebę ustalenia procedury, zapewnienia odpowiedniego miejsca, ewentualnego sprzętu pomocniczego, przeszkolenia pracowników i właściwej obsady.

Pomoc nauczyciela i dodatkowe wsparcie w szkole specjalnej

W sprawach dotyczących uczniów z niepełnosprawnością trzeba sięgać do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym. Zgodnie z § 6 tego rozporządzenia dla ucznia posiadającego orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego opracowuje się indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny, czyli IPET.

IPET powinien określać między innymi zakres i sposób dostosowania programu, zintegrowane działania nauczycieli i specjalistów, formy pomocy psychologiczno-pedagogicznej, zajęcia rewalidacyjne, działania wspierające rodziców oraz zakres współdziałania z poradniami i innymi podmiotami. Jeżeli uczeń wymaga pomocy w odpoczynku, przemieszczaniu się lub czynnościach higienicznych, potrzeby te powinny zostać opisane i przełożone na organizację pracy szkoły.

§ 7 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. przewiduje zatrudnianie dodatkowych osób wspierających organizację kształcenia specjalnego w określonych przypadkach i typach placówek. W praktyce może to być między innymi nauczyciel posiadający kwalifikacje z zakresu pedagogiki specjalnej, specjalista lub pomoc nauczyciela. To, czy w konkretnej klasie musi być zapewniona pomoc nauczyciela, zależy od typu szkoły, rodzaju niepełnosprawności uczniów, zaleceń zawartych w orzeczeniach, liczby uczniów, arkusza organizacyjnego i realnych potrzeb opiekuńczych.

Nie można więc uprościć sprawy do stwierdzenia, że nauczyciel nigdy nie pomaga uczniowi w czynnościach opiekuńczych albo że zawsze musi samodzielnie wykonywać każdą czynność. Decydują konkretne obowiązki, dokumentacja ucznia, organizacja placówki i bezpieczeństwo pracy.

Pedagog specjalny a nauczyciel szkoły specjalnej

Warto odróżnić stanowisko nauczyciela szkoły specjalnej od stanowiska pedagoga specjalnego zatrudnianego w szkole jako specjalista. Zadania pedagoga specjalnego określa § 24a rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach.

Z przepisu tego wynika między innymi współpraca z nauczycielami, wychowawcami, specjalistami, rodzicami i uczniami, udział w rozwiązywaniu problemów dydaktycznych i wychowawczych, rekomendowanie działań zapewniających aktywne uczestnictwo ucznia w życiu szkoły, wspieranie nauczycieli w dostosowaniu metod pracy oraz współpraca przy opracowywaniu dokumentacji ucznia. Nie jest to przepis, który sam w sobie nakłada na pedagoga specjalnego obowiązek wykonywania czynności pielęgnacyjnych lub dźwigania ucznia.

Stan zdrowia nauczyciela i badania medycyny pracy

Jeżeli stan zdrowia nauczyciela nie pozwala na dźwiganie, przenoszenie ucznia lub wykonywanie czynności obciążających kręgosłup, należy działać formalnie. Art. 207 § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy zobowiązuje pracodawcę do ochrony zdrowia i życia pracowników przez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Ten obowiązek dotyczy także szkoły jako pracodawcy.

Art. 229 § 4 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy stanowi, że pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku w warunkach pracy opisanych w skierowaniu. Badania profilaktyczne są przeprowadzane na podstawie skierowania wydanego przez pracodawcę, co wynika z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy.

Zaświadczenie od lekarza rodzinnego, ortopedy lub neurologa warto przedłożyć dyrektorowi, ponieważ sygnalizuje ono problem zdrowotny. Dla pracodawcy najważniejsze znaczenie ma jednak orzeczenie lekarza medycyny pracy, wydane po badaniu przeprowadzonym na podstawie skierowania opisującego rzeczywiste warunki pracy. Dlatego nauczyciel powinien pisemnie zawnioskować o skierowanie na badania profilaktyczne poza zwykłym terminem, wskazując, że aktualne czynności obciążają zdrowie i mogą przekraczać jego możliwości fizyczne.

Jeżeli warunki pracy stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika albo innych osób, zastosowanie może mieć art. 210 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy. Przepis ten pozwala pracownikowi powstrzymać się od wykonywania pracy, zawiadamiając niezwłocznie przełożonego, jeżeli warunki pracy nie odpowiadają przepisom BHP i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia. To rozwiązanie powinno być stosowane ostrożnie i tylko w sytuacjach realnego, bezpośredniego zagrożenia.

Co może zrobić nauczyciel w praktyce?

W pierwszej kolejności warto ustalić, czy sporne czynności znajdują się w pisemnym zakresie obowiązków, procedurach placówki, IPET ucznia albo w indywidualnych zaleceniach dotyczących opieki nad uczniem. Następnie należy sprawdzić, czy szkoła zapewnia odpowiednią obsadę, sprzęt i bezpieczne warunki wykonywania tych czynności.

• Złóż do dyrektora pisemny wniosek o wskazanie podstawy polecenia i doprecyzowanie zakresu obowiązków.
• Opisz, które czynności są dla Ciebie problematyczne: przenoszenie, podnoszenie, zmiana pieluchomajtek, układanie do leżakowania, asekuracja.
• Załącz dokumentację medyczną, jeżeli ją posiadasz, i poproś o skierowanie do lekarza medycyny pracy.
• Poproś o ocenę ryzyka zawodowego dla czynności związanych z dźwiganiem i opieką nad uczniem wymagającym pomocy fizycznej.
• Wskaż potrzebę organizacyjnego wsparcia, na przykład udziału pomocy nauczyciela, drugiego pracownika albo zastosowania sprzętu pomocniczego.
• Jeżeli sprawa dotyczy ucznia, którego potrzeby wynikają z orzeczenia, poproś o analizę IPET i ustalenie procedury opieki.

Jeśli dyrektor odmawia reakcji, nauczyciel może zwrócić się do organu prowadzącego w zakresie organizacji pracy i warunków BHP, a w sprawach bezpieczeństwa pracy także do Państwowej Inspekcji Pracy. W sprawach organizacji kształcenia specjalnego właściwe może być również kuratorium oświaty, zwłaszcza gdy problem dotyczy niezapewnienia warunków wynikających z orzeczenia ucznia.

FAQ

Czy nauczyciel specjalny musi zmieniać uczniowi pieluchomajtki?

Nie ma przepisu, który wprost i automatycznie nakładałby taki obowiązek na każdego nauczyciela specjalnego. Ocena zależy od zakresu obowiązków, organizacji szkoły, IPET ucznia, procedur placówki, przepisów BHP i możliwości zdrowotnych nauczyciela. Przy czynnościach intymnych szkoła powinna szczególnie zadbać o godność ucznia i bezpieczne warunki pracy.

Czy dyrektor może kazać nauczycielowi przenosić ucznia?

Dyrektor może wydawać polecenia dotyczące pracy, ale polecenie musi mieścić się w obowiązkach pracowniczych i nie może naruszać przepisów BHP. Przenoszenie ucznia wymaga oceny ryzyka, odpowiednich warunków, często pomocy drugiej osoby lub sprzętu. Jeżeli nauczyciel ma przeciwwskazania zdrowotne, powinien żądać skierowania do lekarza medycyny pracy.

Czy wystarczy zaświadczenie od lekarza rodzinnego?

Zaświadczenie od lekarza rodzinnego lub specjalisty warto przedłożyć dyrektorowi, ale o dopuszczeniu do pracy na danym stanowisku i ewentualnych ograniczeniach zasadniczo decyduje lekarz medycyny pracy na podstawie art. 229 § 4 Kodeksu pracy oraz skierowania od pracodawcy opisującego warunki pracy.

Kiedy w klasie powinna być pomoc nauczyciela?

Zależy to od typu placówki, potrzeb uczniów, zaleceń z orzeczeń, IPET, arkusza organizacyjnego oraz przepisów rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. dotyczącego organizowania kształcenia specjalnego. Jeżeli potrzeby ucznia wymagają stałej pomocy fizycznej lub higienicznej, dyrektor powinien przeanalizować konieczność dodatkowego wsparcia organizacyjnego.

Czy nauczyciel może odmówić wykonania polecenia?

Odmowa polecenia zawsze wymaga ostrożności. Jeżeli polecenie stwarza bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia, zastosowanie może mieć art. 210 § 1 Kodeksu pracy. W zwykłej sytuacji bezpieczniej jest najpierw złożyć pisemny wniosek o doprecyzowanie obowiązków, ocenę ryzyka i badanie medycyny pracy.

Podsumowanie

Nauczyciel specjalny wykonuje ważne zadania opiekuńcze, ale nie oznacza to nieograniczonego obowiązku wykonywania wszystkich czynności pielęgnacyjnych lub fizycznych wobec ucznia. Dyrektor powinien organizować pracę tak, aby zapewnić bezpieczeństwo uczniom i nauczycielom, uwzględnić dokumentację ucznia oraz realne możliwości pracownika. W przypadku przeciwwskazań zdrowotnych kluczowe jest pisemne zgłoszenie problemu i skierowanie do lekarza medycyny pracy.

Źródła

• Art. 6 pkt 1, art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela - tekst aktu w ISAP.
• Art. 10 ust. 1 pkt 1, art. 68 ust. 1 pkt 6, art. 127 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe - tekst aktu w ISAP.
• Art. 207 § 2, art. 210 § 1, art. 229 § 4 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy - tekst aktu w ISAP.
• § 6 i § 7 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym - tekst aktu w ISAP.
• § 24a rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach - tekst aktu w ISAP.
• § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy - tekst aktu w ISAP.