Zwrot kosztów pobytu w DPS przez rodzinę

Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?

Zasady odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej wynikają z ustawy o pomocy społecznej. Obowiązek ponoszenia opłaty jest ustawowy, ale jego wysokość wobec konkretnej osoby musi zostać ustalona z uwzględnieniem jej dochodu, sytuacji rodzinnej oraz możliwości płatniczych.

Kolejność osób zobowiązanych jest następująca:

• mieszkaniec domu, a w przypadku osoby małoletniej przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
• małżonek, zstępni przed wstępnymi, czyli najpierw dzieci i wnuki, a dopiero potem rodzice lub dziadkowie mieszkańca,
• gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

Jeżeli mieszkaniec DPS ponosi pełną odpłatność, rodzina i gmina nie mają obowiązku dopłacania. W praktyce najczęściej mieszkaniec opłaca część kosztu z emerytury, renty albo innego dochodu, a pozostała część kosztów jest analizowana pod kątem możliwości płatniczych rodziny i gminy.

Opłata mieszkańca nie może przekraczać 70% jego dochodu. Pozostała część kosztu pobytu może obciążyć rodzinę tylko w granicach określonych w art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Kiedy rodzina musi dopłacać do DPS?

Małżonek, zstępni i wstępni nie odpowiadają automatycznie za całość brakującej kwoty. Ustawa chroni ich minimum dochodowe. Opłatę można ustalić, jeżeli dochód osoby samotnie gospodarującej jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, a w przypadku osoby w rodzinie dochód na osobę w rodzinie jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie.

Od 1 stycznia 2025 r., a więc również w 2026 r., kryteria dochodowe wynoszą:

• 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej,
• 823 zł na osobę w rodzinie.

Oznacza to, że próg 300% wynosi odpowiednio 3030 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 2469 zł na osobę w rodzinie. Po zapłacie ustalonej opłaty osobie zobowiązanej musi pozostać co najmniej wskazana kwota. Jeżeli więc wnuk mieszka z rodziną, organ powinien badać dochód na osobę w tej rodzinie, a nie wyłącznie jego indywidualną pensję.

Przy ustalaniu opłaty OPS/MOPS powinien uwzględnić nie tylko arytmetyczny dochód, ale także możliwości płatnicze, sytuację rodzinną, stałe wydatki, obowiązki alimentacyjne, chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie lub inne okoliczności mogące uzasadniać częściowe albo całkowite zwolnienie z opłaty.

Umowa z OPS/MOPS a decyzja administracyjna

Wysokość opłaty członka rodziny za pobyt mieszkańca w DPS może zostać ustalona w umowie zawartej z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej albo dyrektorem centrum usług społecznych. Umowa powinna jasno wskazywać osobę zobowiązaną, wysokość opłaty, okres, którego dotyczy, oraz sposób płatności.

Jeżeli osoba zobowiązana odmawia zawarcia umowy, organ gminy może ustalić wysokość opłaty w drodze decyzji administracyjnej. Jeżeli dodatkowo osoba odmawia zgody na rodzinny wywiad środowiskowy, ustawa przewiduje szczególny tryb ustalenia opłaty w decyzji, z uwzględnieniem różnicy między średnim kosztem utrzymania w DPS a opłatami wnoszonymi przez mieszkańca i inne osoby zobowiązane. Przy większej liczbie osób zobowiązanych opłatę ustala się proporcjonalnie.

Decyzja administracyjna jest ważna z praktycznego punktu widzenia, ponieważ można ją zaskarżyć. Odwołanie od decyzji organu pierwszej instancji wnosi się co do zasady do samorządowego kolegium odwoławczego za pośrednictwem organu, który wydał decyzję, w terminie 14 dni od doręczenia decyzji.

Czy gmina może żądać zwrotu kosztów poniesionych wcześniej?

Gmina może ponosić opłaty zastępczo, gdy osoby zobowiązane nie wywiązują się z obowiązku opłaty ustalonego w decyzji albo w umowie. Wydatki poniesione przez gminę podlegają wtedy ściągnięciu w trybie administracyjnym, a wysokość należności i terminy zwrotu ustala się w decyzji administracyjnej.

Nie oznacza to jednak, że gmina może dowolnie i bez wcześniejszego ustalenia obowiązku obciążyć członka rodziny wszystkimi kosztami, które poniosła od dnia przyjęcia seniora do DPS. Kluczowe jest to, czy wobec konkretnej osoby obowiązek został prawidłowo skonkretyzowany: w umowie albo w decyzji, z określeniem okresu i kwoty.

Uchwała NSA z 11 czerwca 2018 r., sygn. I OPS 7/17, jest nadal ważnym punktem odniesienia. Wynika z niej, że dla dochodzenia od członka rodziny zwrotu kosztów poniesionych zastępczo przez gminę konieczne jest wcześniejsze skonkretyzowanie i zindywidualizowanie obowiązku tej osoby, począwszy od dnia jego powstania, w decyzji administracyjnej albo w umowie.

W praktyce oznacza to, że należy odróżnić dwie sytuacje. Jeżeli podpisywana umowa wyraźnie obejmuje także poprzedni rok pobytu babci w DPS i wskazuje konkretną kwotę za ten okres, to podpisanie takiej umowy może zostać potraktowane jako akceptacja obowiązku także za okres wsteczny wskazany w umowie. Jeżeli jednak gmina żąda dodatkowych kwot poza umową albo bez decyzji, trzeba żądać podstawy prawnej, wyliczeń i wskazania okresu, którego dotyczy roszczenie.

Jak rozumieć uchwałę NSA I OPS 7/17?

Uchwała NSA I OPS 7/17 nie powinna być rozumiana jako proste stwierdzenie, że gmina nigdy nie może rozliczać okresu wcześniejszego. Jej sens jest bardziej precyzyjny: obowiązek członka rodziny musi zostać indywidualnie ustalony wobec tej konkretnej osoby, a dopiero potem można mówić o niewykonaniu obowiązku i dochodzeniu przez gminę zwrotu wydatków poniesionych zastępczo.

Jeżeli więc OPS/MOPS dopiero po roku przedstawia umowę, w której wpisuje również kwotę za miniony okres, należy dokładnie sprawdzić:

• czy wskazano podstawę prawną i okres, którego dotyczy opłata,
• czy przeprowadzono rodzinny wywiad środowiskowy,
• czy prawidłowo obliczono dochód osoby zobowiązanej i jej rodziny,
• czy uwzględniono inne osoby zobowiązane w kolejności ustawowej,
• czy kwota po zapłacie nie narusza progu 300% kryterium dochodowego,
• czy istnieją podstawy do zwolnienia z opłaty na podstawie art. 64, 64a albo 64b ustawy o pomocy społecznej.

Jeżeli osoba nie zgadza się z rozliczeniem za poprzedni okres, nie powinna podpisywać umowy bez zastrzeżeń tylko po to, aby później kwestionować jej treść. Bezpieczniejsze jest złożenie pisemnych uwag, wniosku o przedstawienie wyliczeń albo odmowa podpisania umowy w spornym zakresie i oczekiwanie na decyzję administracyjną, od której przysługuje odwołanie.

Kiedy można ubiegać się o zwolnienie z opłaty?

Osoba wnosząca opłatę albo obowiązana do jej wnoszenia może złożyć wniosek o częściowe lub całkowite zwolnienie. Organ przeprowadza rodzinny wywiad środowiskowy i ocenia okoliczności sprawy. Ustawa wskazuje przykładowo takie przesłanki jak długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty po zdarzeniu losowym, utrzymywanie się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia, samotne wychowywanie dziecka albo obowiązek płacenia za pobyt innych członków rodziny w placówkach.

Osobne znaczenie ma art. 64a ustawy o pomocy społecznej. Przepis ten przewiduje całkowite zwolnienie na wniosek, jeżeli osoba zobowiązana przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu mieszkańca DPS władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona, albo prawomocne orzeczenie o skazaniu mieszkańca za określone przestępstwo popełnione na szkodę osoby zobowiązanej lub wskazanych osób bliskich. Zwolnienie obejmuje także zstępnych osoby zwolnionej.

Wniosek o zwolnienie warto dobrze udokumentować: załączyć zaświadczenia o dochodach, kosztach leczenia, kredytach, utrzymaniu dzieci, orzeczenia o niepełnosprawności, dokumenty dotyczące bezrobocia, wyroki sądu lub inne dowody potwierdzające sytuację rodzinną.

FAQ

Czy wnuk zawsze musi płacić za pobyt babci w DPS?

Nie. Wnuk należy do kręgu zstępnych, ale opłatę można ustalić dopiero po sprawdzeniu kolejności osób zobowiązanych, dochodu i możliwości płatniczych. Jeżeli jego dochód nie przekracza ustawowego progu albo po zapłacie spadłby poniżej 300% kryterium dochodowego, opłata nie powinna zostać ustalona w sposób naruszający ten limit.

Czy gmina może żądać zapłaty za okres sprzed podpisania umowy?

Może próbować rozliczyć wcześniejszy okres, ale musi wykazać podstawę prawną, okres i sposób wyliczenia. Obowiązek konkretnej osoby powinien być ustalony w umowie albo decyzji. Jeżeli umowa zawiera kwotę za wcześniejszy okres, jej podpisanie może utrudnić późniejsze kwestionowanie tego rozliczenia.

Co zrobić, gdy nie zgadzam się z kwotą wpisaną w umowie?

Najlepiej nie podpisywać umowy bez zastrzeżeń. Warto pisemnie zażądać szczegółowych wyliczeń, wskazać własne uwagi, przedstawić dokumenty o dochodach i wydatkach oraz rozważyć wniosek o zwolnienie z opłaty. W razie wydania decyzji można wnieść odwołanie.

Czy odmowa podpisania umowy kończy sprawę?

Nie. Odmowa podpisania umowy może spowodować, że organ wyda decyzję administracyjną ustalającą opłatę. Decyzja ma jednak tę zaletę, że można ją zaskarżyć i podnieść zarzuty dotyczące wyliczeń, dochodu, okresu opłaty, udziału innych krewnych lub przesłanek zwolnienia.

Czy można całkowicie uniknąć opłaty za DPS rodzica lub dziadka?

Tak, w niektórych sytuacjach. Możliwe jest częściowe albo całkowite zwolnienie na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej, a w szczególnych przypadkach całkowite zwolnienie na podstawie art. 64a. Wymaga to jednak złożenia wniosku i przedstawienia dokumentów potwierdzających przesłanki zwolnienia.

Podsumowanie

Gmina nie może dowolnie przerzucać na rodzinę wszystkich kosztów pobytu seniora w DPS. Obowiązek konkretnej osoby musi wynikać z ustawy, mieścić się w granicach kryteriów dochodowych i zostać ustalony w umowie albo decyzji administracyjnej. Jeżeli umowa obejmuje okres sprzed jej podpisania, trzeba bardzo dokładnie sprawdzić wyliczenia i rozważyć zgłoszenie zastrzeżeń przed podpisaniem. W razie sporu warto domagać się decyzji, składać wnioski dowodowe i korzystać z odwołania do SKO.

Źródła

• Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, tekst jednolity: Dz. U. z 2026 r. poz. 639, w szczególności art. 59–64b, art. 103 i art. 104.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, Dz. U. z 2024 r. poz. 1044.
• Uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 2018 r., sygn. I OPS 7/17.